آرشیو شنبه ۲‌شهریور ۱۳۹۸، شماره ۲۲۲۶۵
پاورقی
۶
بررسی یک عبرت تاریخی؛ زمینه ها و شرایط انعقاد معاهده برجام (65)

قدرت پیش نیاز استقلال ملی

دکتر سهراب صلاحی

اسلام در روابط بین الملل بر مراعات تعهدات و پیمان ها تاکید فراوانی دارد و تا هنگامی که طرف پیمان بر عهد خود استوار باشد، مقررات داخلی را مجوزی برای نقض پیمان نمی داند، ازاین جهت بود که پس از انعقاد صلح حدیبیه با مشرکین مکه، دو نفر از مسلمانان به نام های ابوجندل و ابوبصیر که از سوی قریش شکنجه شده بودند و تقاضای پناهندگی به مدینه داشتند، پیامبر (ص) از پذیرش آنها خودداری نمود درحالی که حتی پناه دادن به غیرمسلمانی که مظلوم واقع شده است نیز در حقوق اسلامی واجب است اما انجام این تکلیف در حدودی است که با عهود مسلمانان و دیگران منافاتی نداشته باشد.

از سوی دیگر جعل قاعده نفی سبیل و استقلال خواهی در روابط مسلمانان و غیرمسلمانان به جهت عدم ولایت کافران بر مسلمانان است که اجازه نمی دهد ایجاد روابط و انعقاد پیمان ها باعث سلطه کافران بر مسلمین شود و درصورتی که پس از انعقاد قرارداد این نکته کشف شود که قرارداد منعقده باعث زیان شدید جامعه اسلامی است با استفاده از قاعده «لاضرر و لاضرار در اسلام» قاعده قبلی «اوفوا بالعقود» خنثی می شود همچنانکه میرزای شیرازی بر اساس همین قاعده، قرارداد منعقده بین دولت قاجار و شرکت «رژی» انگلیس در انحصار توتون و تنباکو را لغو و بی اثر اعلام کرد و به همین گونه معاهدات بسیاری که بین رژیم پهلوی و بعضی دولت های غربی ازجمله معاهده «سنتو» منعقد شده بود با وقوع انقلاب اسلامی به جهت پایمال کردن استقلال کشور ایران، لغو و بی اثر اعلام شد.

بر همین اساس و با تبیین اصل نفی سلطه و لزوم حفظ استقلال کشور در روابط با دیگر کشورها از سوی مروجان اندیشه اسلامی به ویژه امام خمینی(ره) بود که لزوم قطع وابستگی و حفظ عزت و کرامت مسلمانان ایرانی را ایجاب نمود و باعث تحرک گسترده مردم در قطع وابستگی و قطع سلطه آمریکا و غرب بر ایران و پیدایش انقلاب اسلامی شد.

شعار استقلال در دوران انقلاب اسلامی ایران از سویی اعتراض به نادیده گرفتن این اصل مهم از سوی قدرت های غربی در تاریخ معاصر ایران و از دگر سو بر مبانی محکم ایدئولوژی اسلامی استوار بود. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و استقرار نظام جمهوری اسلامی در ایران، با تکیه بر این مبانی بود که سبب شد شیوه جدیدی در سیاست خارجی ایران گشوده شود که از سویی ازلحاظ مدیریت سیاسی مستقل و از غرب تاثیرپذیر نباشد و از دگر سو و برخلاف رژیم های انقلابی آن زمان در دامن شوروی نیز نغلتد، بلکه ضمن خروج از مدار نظام سرمایه داری غرب، با هر دو ابرقدرت که درواقع ازنظر فکری از یک آبشخور ارتزاق می شدند اما متفاوت عمل می کردند یک اندازه خصومت نشان دهد و رویکرد جدیدی برای تبدیل شدن به یک قدرت بزرگ در عرصه بین المللی ارائه نماید.

علاوه بر اینکه پیشینه ایران اثبات می نماید که این کشور توانایی و ظرفیت لازم را دارد که به عنوان یک قدرت بزرگ در جهان نقش ایفا نماید، ازآنجاکه همیشه قربانی تجاوز قدرت های بزرگ و حتی همسایگان خود بوده است، ازاین رو داشتن استقلال و اصرار بر مقاومت در مقابل قدرت های استعماری که در پی آنند که این کشور را به دوران قبل از انقلاب که درواقع کشوری نیمه مستعمره بود برگردانند، به یک گفتمان غالب تبدیل شده است که البته دستیابی به این هدف هزینه هایی نیز دارد؛ زیرا قدرت های استعماری و به خصوص آمریکا بر این باور هستند که در صورت عقب نشینی جمهوری اسلامی ایران از حقوق هسته ای خود که مانع مهم دستیابی ایران به استقلال و پیشرفت در حوزه های گوناگون خواهد بود، آنگاه می توانند خواسته های خود را یکی بعد از دیگری بر این کشور دیکته کنند. پیگیری این سیاست، هنگامی که هنوز مرکب امضاء قرارداد برجام خشک نشده و آمریکا در تلاش برای ایجاد محدودیت بر قدرت دفاعی کشور تحت عنوان برجام2 و همچنین از بین بردن نفوذ کشور در منطقه تحت عنوان برجام3 برآمد که با پایداری و مقاومت رهبری مواجه شد، مثال روشنی از این فزون طلبی است.

درهرحال به تعبیر جرج پرکویچ، (کارشناس بنیاد کارنگی) داشتن توانایی هسته ای یکی از سمبل های هویتی دولت پیشرفته و مدرن است و لزوما به معنای تلاش برای ساخت سلاح هسته ای نیست. جرمی هاموند نیز بیان می دارد که ایران به دنبال سلاح هسته ای نیست، او معتقد است برنامه هسته ای ایران صلح آمیز است و دلیل این که این برنامه به موضوعی بحث انگیز تبدیل شود، این است که ایران به عنوان یک کشور مستقل نمی خواهد از دستورات غرب به ویژه آمریکا پیروی کند.

به تعبیر یکی از محققان، امروز دستیابی به چرخه کامل سوخت و توانایی هسته ای به عنوان بخشی از اعتمادبه نفس ملت ایران به خود تلقی می شود که نباید بر سر آن سازش کرد؛ که متاسفانه تلقی طرف مقابل از رویکرد توافقی و همکاری جویانه نظام در دولت هشتم در بحث هسته ای رویکردی سازشکارانه تعبیر و دشمن در پی آن بود که با طولانی کردن روند تعلیق، ختم فعالیت های هسته ای در ایران را اعلام نماید.

با وجود تلاش دولت هشتم برای کاهش تنش ها و درگیری ها بین ایران و آمریکا و حتی همراهی با آمریکا در بعضی حوزه ها، در سال 2002، رئیس جمهور آمریکا ایران را به همراه عراق و کره شمالی در گروه کشورهای محور شرارت قرار داد و آمریکایی ها آشکارا امنیت ملی کشور را تهدید کردند و درصدد برچیدن صنعت هسته ای کشور برآمدند.

همان طور که در صفحات قبل گذشت، نظام اسلامی در مقابل این توطئه ایستاد، شرایطی که تروئیکای اتحادیه اروپا (انگلیس، فرانسه و آلمان) موسوم به چارچوبی برای توافقات بلندمدت بود را نپذیرفت و از سوی دولت ایران به صورت رسمی فعالیت های غنی سازی از سر گرفته شد و با تلاش های آمریکا پرونده هسته ای ایران نیز به شورای امنیت رفت و جمهوری اسلامی ایران در مقابل، رویکرد مقاومت را برگزید.

آنچه که از مقاومت هسته ای ایران مبرهن بود این بود که بحث هسته ای به یک شاخص مهم هویت ملی در کشور تبدیل شده، زیرا علاوه بر اینکه پیمودن راه پیشرفت کشور، حفظ هویت جمهوری اسلامی و همچنین حفظ امنیت کشور در گرو هسته ای شدن است، اساسا دستیابی به این دانش بسیار مهم و راهبردی، یکی از الزامات مهم تبدیل جمهوری اسلامی به یک قدرت بین المللی است. هرچند غربی ها ازسرگیری غنی سازی توسط جمهوری اسلامی را به عنوان اقدامی در جهت نقض خط قرمز خود تلقی نمودند.

نهایت اینکه ایران در منطقه ای قرار گرفته که علاوه بر چهار کشور روسیه، هند، پاکستان و رژیم صهیونیستی که دارای سلاح های هسته ای هستند، آمریکا هم که از بزرگ ترین زرادخانه های هسته ای جهان برخوردار است، از طریق پایگاه های نظامی در بعضی کشورهای منطقه و با حضور در ناوگان های دریایی آن، حضوری گسترده دارد. همچنین محیط های امنیتی در چهار منطقه پیرامونی آسیای مرکزی، خلیج فارس، قفقاز و غرب آسیا می تواند برای دولت های پیرامونی چالش ایجاد نماید.