آرشیو شنبه ۲‌شهریور ۱۳۹۸، شماره ۴۴۴۶
هنر و ادبیات
۸
گزارش

نویسندگان درآستانه سالروز درگذشت صمد بهرنگی از یادگارهای ادبی اش می گویند

بیست ونه سال ستیز با خویشتن و جهان

رسول آبادیان

صمد بهرنگی حالا دیگر یکی از چهره هایی است که به خاطره جمعی چند نسل تبدیل شده است. نوع زندگی او و مرگ اندوهناکش در جوانی و همچنین خلق آثاری نسبتا مهم در حوزه ادبیات و فولکلور باعث شده که پژوهشگرانی با گرایش های مختلف فرهنگی به او و آثارش نگاهی ویژه داشته باشند. ما در این فرصت گروهی از نویسندگان کشور درباره بهرنگی و حضور موثرش در عرصه ادبیات و در عرصه های گوناگون درخواست کردیم که نگاه خود پیرامون جایگاه ادبی این نویسنده را شرح دهند، گفتنی است که به دلیل طولانی بودن مطالب مجبور به کوتاه کردن بخش هایی از آنها شدیم که بدینوسیله از نویسندگان محترم پوزش می خواهیم .

دوست مردم

امین فقیری|صمد بهرنگی تاثیرگذار بود. بیست ونه سال بیشتر نپایید؛ اما کارنامه اجتماعی و ادبی او پربار و درخشان بود. به کودکان عشق می ورزید و برای همین معلمی را انتخاب کرد تا بتواند بیشتر با آنان در تماس باشد. به فرداهای شان امید بسته بود. در طول زمان معلمی اش تجربیات گرانبهایی که در مورد تعلیم و تربیت به دست آورد، با نثری ساده و همه فهم در کتاب «کندوکاو در مسائل آموزشی و تربیتی» در اختیار مردم و مسوولان فرهنگ گذاشت. روی صحبت او بیشتر درباره نوباوگان روستایی بود. او خود را صرفا یک معلم نمی دانست بلکه وظایف دیگری برای خود قائل بود. تصمیم گرفته بود که جوامع شهری را نسبت به آنچه فرهنگ حکومتی در روستاها به جا می گذاشت؛ حساس کند. با بردن کتاب و پخش کردن آن در میان شاگردهایش توانایی های ذهنی آنان را بالا می برد و آنها را آماده برای ورود به جامعه ای که تبعیض و نامردمی همه جا را پوشانده بود، می کرد. چون در میان مردم و برای مردم زندگی می کرد به فرهنگ عامیانه مردم اهمیت می داد. سعی داشت داستان هایی که برای کودکان می نوشت، زیرساختی مردم شناسانه و فولکلوریک داشته باشد تا نونهالان خواننده همذات پنداری موثری با مطالب کتاب داشته باشند. او دست به قلم نمی برد جز اینکه بتواند دفاعیه ای از کودکان اقلیمش ارایه دهد. در داستان های او که اکثر قریب به اتفاق از فرهنگ عامیانه مردم نشات گرفته عشق به ایران و بالاخص آذربایجان دیده می شود. در قاموس او اهالی کره زمین به دو گروه تقسیم می شدند؛ کسانی که استثمار و ظلم در سرشت آنان بود و گروهی که به علت فقر فرهنگی با ظلم کنار می آمدند و به ظالم بها می دادند.

گستره مردم شناسی و فولکلور

حسن ذوالفقاری|صمد بهرنگی (تیر 1318- شهریور 1347) فقط 29 سال زیست و در ارس غرق شد. صمد انسانی خودساخته بود. خودش می نویسد: «قارچ زاده نشدم بی پدر و مادر، اما مثل قارچ نمو کردم، ولی نه مثل قارچ زود از پا درآمدم. هر جا نمی بود، به خود کشیدم؛ کسی نشد مرا آبیاری کند. من نمو کردم... مثل درخت سنجد کج و معوج و قانع به آب کم و شدم معلم روستاهای آذربایجان. پدرم می گوید: اگر ایران را میان ایرانیان تقسیم کنید، از همین بیشتر نصیب تو نمی شود.» در این عمر کم کارهای بسیار کرد: او را مردی مبارز و سیاسی می دانیم که دایم در پیکار بود. با این روحیه شاعر هم بود و اشعار ترکی و فارسی دارد. ترجمه هم می کرد. قصه نویسی پرتوان بود که چندین مجموعه قصه نوشت. معلمی یگانه بود که در کارش نوآور بود. اما آنچه او را برجسته می کند اهتمامش به فرهنگ و ادب عامه مردم آذربایجان بود. او عامه نگاری چیره دست بود که در گستره مردم شناسی و فولکلور مردم آذربایجان به جمع آوری قصه های عامیانه، افسانه ها، بایاتی ها و چیستان ها و متل های عامه پرداخت. مهم ترین کار او در این زمینه گردآوری افسانه های آذربایجان و ترجمه آن در دو مجلد است که در اردیبهشت 1344 منتشر شد؛ درست یک سال قبل از مرگش. بهروز دهقانی (1318-1350) او را در این کار همراهی کرده است. افسانه های آذربایجان شامل 39 افسانه محلی و عامیانه آذربایجان است. یک هدف صمد در گردآوری این افسانه ها حفظ زبان ترکی و ماندگاری این زبان از طریق قصه هاست زیرا ادبیات قومی گنجینه ای غنی از امثال، کنایات، واژگان و اصطلاحات است. صمد در مقدمه کتاب می نویسد: «افسانه قسمت مهمی از فولکلور را تشکیل می دهد. در افسانه ها علاوه بر چیزهای دیگر که عموما از فولکلور عاید جامعه شناسان و غیره می شود می توان بهترین و اصیل ترین زبان نثر را پیدا کرد. به علاوه افسانه ها سرشار از ترکیبات و تعبیرهای لطیف زبان ها هستند. مثلا در داستان های کوراوغلو می توان بهترین نمونه نثر زبان ترکی را سراغ گرفت.»

برآمدن از دل شکست ها و ناکامی ها

سینا بهرنگی|دهه 40 خورشیدی یکی از پیچیده ترین و ناشناخته ترین دوران تاریخ معاصر ایران است که بسیاری از حرکت های سیاسی، اجتماعی و فرهنگی پیشرو از دل آن بیرون آمد، جدال بین نوگرایی و سنت رنگ و رویی تازه به خود گرفت و شاید بتوان گفت مسیری تازه یافت. یاس و ناامیدی ناشی از کودتای 28 مرداد و تثبیت شدن موقعیت فردگرایانه شاه دوم پهلوی و عوارض ناشی از آن، تاثیرات بسزایی در ذهن و فکر و زندگی نسل متولد شده 20 و 30 که در دهه 40 وارد دانشگاه و جامعه می شدند، گذاشت. شکست های پی در پی حرکت های سیاسی و متعارف آزادیخواهانه از مشروطه تا کودتا شاید باعث به وجود آمدن سوالات اساسی در ذهن نسلی شد که از اواخر دهه 30 وارد جامعه شده بودند و جدال ساختگی سنت و تجدد را که از طرف دستگاه به راه افتاده بود را شاهد بودند. نابرابری های اجتماعی و سیاسی، فقر، کمرنگ بودن بهداشت و درمان، عدم وجود بیمه و... همگی مشخصات کریه و خشن از جامعه ای بود که دستگاه پهلوی به ضرب و زور چماق سعی در متجدد کردن ویترینی آن داشت. رژیم تصویری پرطمطراق و جذاب و فانتزی از جامعه ای ارایه می کرد که عمق آن، چه در دهات و چه در شهرها کلکسیون کاملی از سنت، عقب ماندگی، خشونت و فقر و جهالت بود. در چنین شرایط زیستی و معیشتی، نسلی از دل همه شکست ها و ناکامی ها و خشونت سر بر آورد که پرسشی اساسی در ذهن داشت «چه باید کرد؟»

تجربه شکست های پی در پی بعد از مشروطه، نسل دهه 40 را ژرف اندیش تر و نکته سنج بار آورد به طوری که بدون شکل گیری نهضت فرهنگی و اجتماعی واحد که بتواند به اندیشه و عمل آنها وحدت ببخشد، عده ای منفصل از هم و در جای جای کشور به این نتیجه رسیدند که تا جهالت و ناآگاهی ریشه کن نشده و توده های مردم به حقوق فردی و انسانی و اجتماعی خود آگاه نشده اند، سرنوشت حرکت های صرفا سیاسی آزادیخواهانه همان شکست های آشنای قبل از دهه 40 است.

در چنین وضعیتی نسلی خودساخته و متعهد با سینه ای مالامال از عشق به انسان و توده های محروم ظهور کرد و در جدال ساختگی بین نوگرایی و سنت، جبهه ای جدید ایجاد کرد. هم ستیز با سنت و عقب ماندگی های عارض شده از آن را پیشه کرد و هم با نوگرایی سطحی و ساختگی دستگاه سر جدال داشت. از دل این جدال جریان پیشرویی به وجود آمد که در دهه های بعد نشانه های خود را بروز داد. خیلی از دانش آموختگان دبیرستانی با اتمام تحصیلات وارد دانشسرا شده و بعد از اتمام آن راهی دهات دورافتاده و محروم شدند. زندگی و کار این معلمان جوان در روستاها و حاشیه شهرها و مشاهده رنج و فقر و بدبختی های بی شمار مردم فلاکت زده دهات، آنها را با چالش های جدیدی مواجه کرد که هیچ شناختی از آن نداشتند.

آذربایجان نیز مانند دیگر اقلیم های ایران با مصائب و مشکلاتی از این دست روبه رو بود. فقر، بیکاری، مرض ها و مرگ و میرهای ناشی از عدم وجود بهداشت، جهالت و ناآگاهی همه و همه شرایط بغرنجی را برای معیشت مردم به وجود آورده بود که امیدی به بهبود آن نبود. اختناق سیاسی و اجتماعی نیز به واسطه کودتای 28 مرداد و شکست جریان فرقه دموکرات دهشتناک تر از دیگر جاهای ایران بود.

دانش آموختگان جوانی چون صمد بهرنگی، بهروز دهقانی، کاظم سعادتی و... که همگی شرایط سخت معیشتی را تجربه کرده بودند با اندیشه مبارزه با جهل و ناآگاهی سنگین روزگار، راه دانشسرا و آموزگاری را پیش گرفتند. البته همانطور که اشاره شد اکثر این معلمین جوان منفصل از هم و به صورت منفرد با چنین اندیشه ای راه معلمی و روستا را در پیش گرفتند اما دانشسرا و روستاهای محل خدمت و یا دانشگاه نقطه وصل آنها به همدیگر بود تا از اندیشه یکدیگر آگاه شده و جریانی جدید به وجود آورند. صمد بهرنگی و دیگر دوستانش هنگام تحصیل در دانشسرا از چالش های جدی و عمیق عقب ماندگی روستاها اطلاع و آگاهی چندانی نداشتند. فقط نحوه سخت معیشت، آنها را با چالش های زندگی در شهر آشنا کرده بود. اگر تاملی در آثار قلمی آنها به ویژه صمد بهرنگی بکنیم، خواهیم دید دغدغه های آن دوران با دوران زندگی و تدریس در روستا چه تفاوت اساسی با هم دارند. معلمین جوان در دوران تحصیل دانشسرا و آموزش معلمی طبق متدهای آموزشی کشورهای اروپای غربی مثل فرانسه و بلژیک تحصیل می کردند ولی بعد از اعزام به دهات با چالش هایی مواجه می شدند که هرگز تصوری از آن نداشتند و از این رو به پوچ بودن سیستم آموزشی تزریقی دستگاه حاکم پی می بردند.

نیرومند و واقع گرا
جواد اسحاقیان

«صمد بهرنگی» را به حق باید یکی از پیشگامان ادبیات مردمگرا، پیشرو و واقع گرا در دهه های چهل و پنجاه قرن حاضر دانست. آثار او اعم از داستان و فولکلور و مقالات و ترجمه (از ترکی و انگلیسی به فارسی) سمت و سویی مردمی و مدرن داشت و به همین دلیل نه تنها بر ذهنیت جامعه گرایانه دانشجویان و فرهنگیان و هنرمندان و لایه های پیشرو طبقه متوسط جدید شهری تاثیر بی سابقه ای گذاشت، بلکه تاثیر آثار و افکارش بر بخش قابل توجهی از نویسندگان نسل خودش غیرقابل انکار بود. به باور من، سه عنصر اصلی در تکوین ذهنیت روشنفکری و ادبی او نقش تعیین کننده ای داشت. آنچه می خوانید، ترجمه بخش هایی از تز دکترای «عبدالرضا نواب پور» در «دانشگاه دورهام» با عنوان «A Study of Recent Persian Prose Fiction with Special Reference to the Social Background, Durham University, 1981.» است.

سانسور شدید مطبوعات از سال 1345 تا سال 1356 [یک سال قبل از پیروزی انقلاب اسلامی] پیوسته رو به فزونی می رفت و باعث می شد از یک سو ناشران در نشر آثار به شدت محتاط و از سوی دیگر نویسندگان به خود سانسوری گرفتار شوند. ممیزی کتاب در اداره نگارش وابسته به «وزارت اطلاعات و جهانگردی» عرصه فعالیت و خلاقیت را بر روشنفکران، هنرمندان و تولید کنندگان محصولات فرهنگی تنگ می کرد و حتی گاه اثری که قبلا اجازه چاپ یافته بود، به چاپ مجدد نمی رسید و یا برخی از آثار را «ساواک» از کتابفروشی ها جمع می کرد؛ مثلا در 1352 همه داستان های کودکان «صمد بهرنگی» به جز «ماهی سیاه کوچولو» ممنوع شد، زیرا این کتابچه با تعلق گرفتن جایزه در فستیوال های ادبیات بین المللی در «Bologna» و «Bratislava» به آن در 1348 مایه اعتبار فرهنگی و وجهه ملی کشور می شد. مساله سانسور و تاثیرات آن بر ادبیات از جمله موضوعاتی بود که «کانون نویسندگان ایران» در 10 شب موفقیت آمیز از دهم تا نوزدهم سال 1356 در زمان دولت «آموزگار» در «موسسه فرهنگی گوته» (موسسه فرهنگی آلمان غربی) در تهران مطرح و برگزار کرد. با آنکه این مرکز «کانون نویسندگان ایران» را از طرح مسائل سیاسی بازداشته بود، تقاضا برای آزادی بیان نمی توانست ندیده گرفته شود، به ویژه که بیش از 10 هزار نفر در این جلسات شامگاهی حضور می یافتند و بیش از آنکه به مسائل ادبی علاقه نشان دهند، به طرح مسائل سیاسی ابراز علاقه می کردند؛ به گونه ای که وقتی «فریدون مشیری» سروده های غنایی خود را می خواند، با بازتاب سرد مخاطبان مواجه شد، زیرا وی اشعار سیاسی نسروده بود. این برخورد نمادین، نشان داد که فضای روشنفکری، هنری و فرهنگی غالب بر کشور، حال و هوایی سیاسی می طلبید.

این داده های آماری، از بسته تر شدن فضای فرهنگی و سیاسی کشور حکایت می کند که چگونه بر کیفیت و سمت و سوی آثار ادبی، تاثیری بنیادین می گذاشت و آثار ادبی و تولیدات فرهنگی را رادیکالی می ساخت و پای عنصر مقاومت مردمی را در برابر نیروهای دولتی، به میان می کشید؛ مثلا در رمان «گاواره بان» نوشته «محمود دولت آبادی» وقتی ژاندارم ها برای بردن جوانان روستایی می آیند- که روی زمین به کار کشاورزی و کمک به پدر خانواده کار می کردند- شخصیت اصلی رمان می گوید: «من که چوب برمی دارم». تشدید سانسور در حوزه هنر، از یک سو ادبیات را به استعاره و نماد و زبان تصویری پیچیده سوق می دهد و از سوی دیگر، به کار بردن واژگان و تعبیراتی مانند «چریک»، «جنگل»، «شب»، «زمستان»، «گل سرخ»، «لاله» و «رز» ممنوع و سانسور می شود.

مقابله با آثار رمانتیک و پوچ گرا: در حالی که آثار دموکراتیک، رئالیستی و مردمی برای انتشارشان با موانع متعددی روبه رو بودند، نشر آثار رمانتیک- که به واقعیت اجتماعی- سیاسی موجود نمی پرداخت و بیش از اندازه جامعه گریز، فردی، عاطفی، تخیلی و گرایشی به فرار از تاریخ و زندگی شهری داشت- و نیز ادبیات بازاری، عامیانه گرا و سرگرم کننده پلیسی، عشقی، اروتیک و پوچ گرا مورد حمایت غیرمستقیم «اداره نگارش» قرار می گرفت و در تیراژهای بسیار بالا انتشار می یافت و نیازی به ممیزی نداشت و «جلال آل احمد» از آنها به «رنگین نامه» معادل «مطبوعات زرد» تعبیر می کرد. بیشتر خوانندگان این آثار، سکنه شهری کمتر تحصیلکرده به ویژه زنان بودند. یکی از این نویسندگان «حسینقلی مستعان» (متولد 1904) بود که آثارش را در رژیم خودکامه «رضاشاه» با نام مستعار «ح.م.حمید» می نوشت و هر ماه یک رمان کوتاه منتشر می کرد. او رمان های سریال مانندی می نوشت که شخصیت اصلی آن کوتوله و «اوسج» «Owsaj» نام داشت و مانند «سمک عیار» یک تنه به قلب سپاه دشمن می تاخت و پیروز می شد و برخی از این آثار مانند «گلی»، «آفت»، «افسانه» و «قصه رسوایی» از صحنه های جنسی و عاشقانه سرشار بود. این ویژگی ها را در آثار «جواد فاضل» در سطحی وسیع تر نیز می توان ردیابی کرد. او در پوشش رمان های اخلاقی، یک رشته آثار مردم پسند و رمانتیک و تخیلی [مانند «دختر یتیم» و «قربانی»] خلق کرد که جنبه عاطفی، شهوانی و سرگرم کننده اش کوششی برای طفره رفتن از طرح واقعیات اجتماعی روز و فریب توده وسیع خواننده بود. در کنار ادبیات رمانتیک و سرگرم کننده، کوشش هایی هم برای ترویج ادبیات پوچ گرا از نوع نمایشنامه «پژوهشی ژرف و سترگ...» نوشته «عباس نعلبندیان» به عمل آمد که مشترکات زیادی با رمان پوچ گرای «در انتظار گودو»ی «بکت» داشت و آن، انتظار برای ظهور وجودی ناشناخته بود. «نعلبندیان» در این نمایشنامه کوشید نشان دهد که میان افراد اصولا تفاوت خاصی نیست و شخصیت های نمایشنامه، آدم هایی بی چهره اند که تنها اسم های شان با هم فرق می کند. این نمایشنامه بعدا به صورت فیلم درآمد و تلویزیون ملی ایران آن را نشان داد و مورد حمایت قرار داد.

پرداختن به رنج کارگران و روستاییان، مضامین مناسبی برای نویسندگانی فراهم کرد که ذهنیتی جامعه گرایانه داشتند. وضعیت کار در صنعت قالیبافی- که از نیروی کار کودکان به ویژه دختران به گونه ای طاقت فرسا سوءاستفاده و بهره کشی می شد- یکی از مضامین رایج میان نویسندگان واقع گرا بود. «پسرک لبوفروش» (1346) نوشته «بهرنگی» داستان کوتاهی به زبان ساده و قابل فهم برای هزاران خواننده کم سواد و توده های مردمی است که می خواهند بازتاب رنج خود را در آثار ادبی ببینند. مطالعه این اثر و بسیاری از دیگر داستان های کودکانه، در سطح کودکان باقی نمی ماند و خوانندگان بالغ و روشنفکر نیز آنها را می خواندند. نویسندگانی مانند بهرنگی شیوه تازه ای در انتقال مبرم ترین مسائل اساسی کشور خود به خوانندگان آثارشان یافتند. او قبل از هر چیز، نویسنده داستان کودکان بود اما افزون بر این، در زمینه های فرهنگی و اجتماعی هم مقالاتی نوشت که «مجموعه مقاله ها» نام داشت و به یاری همفکر آذربایجانی خود «بهروز دهقانی»، «افسانه های آذربایجان» را گردآوری و به فارسی ترجمه و در دو جلد منتشر کرد. هم آن قصه ها، هم این مقالات، عمق درک او را نشان می دهد. او برای نخستین بار کوشید میان ادبیات کودکان و خوانندگان بزرگسال و روشنفکر پلی بزند و فاصله میان این دو گونه ادبیات داستانی را به اعتبار سنی پر کند. در این حال، «ماهی سیاه کوچولو» و «یک هلو، هزار هلو» را هم کودکان می توانند بخوانند و دریابند، هم بزرگسالان. در حالی که پیش از این، میان این دو از نظر نوع ادبی و سطح سنی، فاصله ای وجود داشت. بهرنگی مانند همشهری تبریزی خود «ساعدی» دانش مربوط به حیات اجتماعی و فرهنگی در مورد مسائل توده های مردم را از تجربه فردی و حرفه ای خود می آموخت. «بهرنگی» در مقاله «آوای نوگلان» این فکر نادرست را که گویا باید کودکان را از آسیب واقعیات خشن و زشت اجتماعی خودشان دور ساخت و ذهن آنان را از نظر اجتماعی باید با یک مشت امیدهای واهی در مورد خوشبختی و پند و اندرزهای تاریخ مصرف گذشته پر کرد، رد می کرد و اعتقاد داشت که ادبیات کودکان باید پلی میان دنیای خیالی و جهان خشنی باشد که در آن زندگی می کنند. داستان «پسرک لبوفروش» داستان کودکان فقیر روستایی است که از جهان خیالی قصه های پریان و آنچه نویسنده ای مانند «مستعان» می نوشت، فاصله زیادی دارد. داستان «اولدوز و کلاغها» (1345) و «اولدوز و عروسک سخنگو» (1346) این تفاوت دیدگاه میان جهان رنگین داستان خیالی و واقعی و خشن را بهتر نشان می دهد. در این داستان، «تاری وردی» و خواهرش- که باید در مدرسه درس بخوانند و با کودکان همسن خود بازی کنند- مجبورند در کنار دیگر کودکان در یک کارگاه قالیبافی کار کنند. مالک- که «قلی فرشباف» نام دارد- علاقه زیادی دارد هر چه بیشتر پول در بیاورد. به این دلیل کارگاه قالیبافی اش را از شهر به روستا می آورد تا از نیروی کار ارزان روستا بهره جویی کند. او چهار زن صیغه جوان دارد که در دیگر روستاها برایش کار کرده بودند و حالا هم می خواهد یک زن صیغه جوان دیگر بگیرد. «تاری وردی»- که مانند «اسد» در داستان «بند» نوشته «دولت آبادی» علاقه ندارد مانند برده با او رفتار کنند- می کوشد این مالک پیر را- قبل از آنکه از کارگاه بیرونش کند- بکشد. تنها کاری هم که از او برمی آید، این است که لبوفروش دوره گرد شود.

برخی از شخصیت های خیالی «بهرنگی» آفریده تخیل نیرومند و واقع گرایانه خود او است و بعضی را از قصه های قومی و عامیانه آذربایجان گرفته است. تا زمان او، هیچ نویسنده ای نتوانسته بود در پهنه ادبیات کودکان چنین تلفیق خلاقانه ای به وجود آورد. او دو عنصر لازم ادبیات کودکان را «افسانه» و «واقعیت» می دانست. او باور داشت که کودکان باید یاد بگیرند چگونه زندگی کنند و چگونه با دشواری های جامعه ای که در آن زندگی می کنند، مقابله کنند. «بهرنگی» دریافت که میان این همه پند و اندرزهایی که پدر و مادر به کودکان می آموزند و آنچه در زندگی عملی باید آموخت، چه اندازه فاصله هست. بسیاری از کودکان از ناهماهنگی موجود میان آموزه های خانه و مدرسه و آنچه در جامعه با آن مواجه می شوند، رنج می برند. «بهرنگی» در کتاب «کندوکاو در مسائل تربیتی ایران» بر مشکلات تحصیلی خاص آذربایجان تمرکز می کند و از مرکزیت گرایی دیوان سالارانه و وضعیت نازل و کیفیت پایین آموزش و معلمان مدارس ابتدایی در روستا به ویژه در میان اقلیت های قومی و روستایی انتقاد می کند.