آرشیو چهار‌شنبه ۲۳ مرداد ۱۳۹۸، شماره ۳۵۰۰
اقتصاد
۴
یادداشت

واجباتی برای حذف صفرها و حفظ نام ریال

دکتر محمود ختایی

طرح و انتشار ملاحظاتی در زمینه حذف صفرها امکان توجه بیشتر و آسان تر صاحبان منصب و صاحبان نظر را به آن نکات آسان تر می کند؛ به ویژه آنکه درحال حاضر اقتصاد کشور در شرایط ویژه ای قرار دارد و از این جهت چنین تصمیمی مستلزم دقت و توجه بیشتر مسئولان است.

در مرحله اول، به صورت متقابل از منظر حذف صفرها، ضرورت توجه به اعتبار و اعتماد مقام پولی مرکز بحث قرار گرفته است. در مرحله دوم، چگونگی تخریب اعتبار مقام پولی با طرح نادرست و نابجای حذف صفرها در سه دولت گذشته توضیح داده شده است. در مرحله سوم، چگونگی روش معمول حذف صفر ها و بعضی از بایدها مطرح شده؛ تاکید بر اصلاحات پولی و بانکی و همچنین تعادل بودجه ای، به منظور احتراز آتی از افزایش نامتناسب نقدینگی است. در مرحله چهارم، مروری بر گذشته تومان، ریال و دینار شده است که بیانگر قدمت تاریخی ریال و دینار در مقایسه با تومان در نظام پولی ایران است. در مرحله پنجم، به جهات 9گانه، حفظ  نام ریال به عنوان پول رایج و دینار برای اضعاف آن توصیه شده؛ حذف صفرها پس از گذر از شرایط بحرانی سیاسی و اقتصادی کشور منطقی است. سخن آخر نیز سپردن کار به کاردان، یعنی کارشناسان توانمند بانک مرکزی کشور است؛ البته ضرورت دریافت نظرات صاحب نظران نیز بخشی از کاردانی هر کاردان است.

1- جایگاه ویژه اعتماد، اطمینان و اعتبار مقامات پولی

اثرگذاری سیاست های پولی مشروط به درجه اعتبار مقامات پولی به جهت اعلام و اعمال سیاست هاست. برای مثال، در صورت اعتبار بالای مقامات پولی و به بیان دیگر در صورت اطمینان و اعتماد مردم و واحدهای اقتصادی به تصمیمات این مقام ها، می توان انتظار داشت حتی فقط اعلام کاهش احتمالی و نه قطعی نرخ بهره، در آینده موجب رونق بازار مستغلات، افزایش مبادلات در بازار سهام و اوراق مالی و افزایش مبادلات کالا و خدمات شود و در مقابل، اعلام افزایش احتمالی نرخ بهره می تواند نتایجی در جهت خلاف داشته باشد؛ اما در صورت عدم اعتبار مقام پولی، هرگونه سیاست پولی به صورت اعلامی و حتی اعمالی می تواند نتایجی را که انتظار آن می روند، نداشته باشد و حتی بعضا مشاهدات در جهت خلاف انتظار باشد.

 برای اثربخشی سیاست های اقتصادی و به ویژه درباره سیاست های پولی از منظر اعتماد و اطمینان:

اولا باید دقت بالا به دلیل رعایت قانونمندی های علمی، صحت داده ها، سازگاری زمانی، سازگاری درونی و بیرونی اجزا و اعلام و اعمال زمانی به موقع سیاست ها مرکز توجه باشد.ثانیا باید در طول زمان، از گذشته تاکنون، رویه مقامات پولی به جهت دقت تنظیم و اعمال سیاست ها، فارغ از متصدیان آن به گونه ای باشد که اطمینان و اعتماد مردم را به مقامات پولی و سیاست های آنها حفظ کرده و افزایش داده باشد.

متاسفانه از منظر اعتبار و اطمینان، تصمیمات و سیاست های مقامات پولی کشور و مسئولان مرتبط با آن، از زمان انقلاب کم وبیش نه در راستای افزایش اعتبار سیاست گذاران پولی، بلکه در جهت خلاف آن بوده است؛ البته بخشی از آن در وابستگی و استقلال نداشتن مقام پولی از مقامات اجرای سیاسی است و بخشی دیگر را می توان ناشی از شرایط ویژه سیاسی کشور دانست.میزان موفقیت در اجرای طرح حذف صفرها نیز تا حدود زیادی به صورت متقابل وابسته به درجه اعتبار مقام پولی است.

2- سیاست حذف صفرها و تخریب اعتبار مقام پولی

از مصادیق عینی و آشنای تخریب اعتبار و جایگاه مقام پولی، طرح نادرست، مکرر و بی موقع حذف چند صفر از واحد پولی کشور و جایگزینی ریال جدید با صفر های کمتر است. چنین تخریبی حذف صفرها را دشوارتر، پرهزینه تر و امتیازات آن را محدودتر کرده است. بار اول در دولت احمدی نژاد قرار بود به اصطلاح خودشان یکی از جراحی های بزرگ اقتصادی دولت، حذف صفرها باشد! و در مواردی از این عمل حسابداری به عنوان سیاست افزایش ارزش پول ملی یاد می شد! بار دوم متاسفانه موضوع به شکل دیگری در دولت یازدهم در سال 95 در بررسی های اصلاح  قانون پولی و بانکی کشور مطرح شد؛ به این ترتیب که گفته شد چون در گویش های روزمره، تومان بیش از ریال مصطلح است، باید واحد پول کشور از ریال به تومان تغییر یابد! این ضرورت توجه به دیدگاه های مردم به تامل فراوان نیاز دارد. بار سوم به زمان تصویب نهایی لایحه اصلاح قانون پولی بانکی کشور مصوب 1351 برمی گردد. این لایحه پس از بررسی ها و تامل های طولانی چندین دهه ای، در نهایت در جلسه 1/5/96 به تصویب هیئت وزیران رسید و در تاریخ 18/7/96 به مجلس ارسال شد.

بار چهارم اکنون در مرداد 98 است که یک بار دیگر به نظر می رسد نیت بر آن است که چهار صفر پول رایج حذف شود و نامی دیگر جایگزین ریال 90 ساله شناخته شده و عمل شده در اقتصاد و بانکداری کشور و جهان شود! آیا هویت بانکداری ایران که با ریال شروع شده، میراث ملی کم بهایی برای نظام بانکداری کشور و اعتبار سیاست پولی است؟

به نظر می رسد حاصل طرح و اعمال چنین تصمیمات مکرری، بدون فراهم بودن فضای سیاسی و اقتصادی کشور و فراهم شدن مقدمات اجرائی آن، همراه با تغییر نام ریال، نتیجه ای جز تخریب جایگاه بسیار مهم اعتبار سیاست گذاران پولی نداشته و نخواهد داشت.

3- چگونگی روش معمول حذف صفر ها و بعضی از بایدها

معمولا کشورهایی که تورم بالایی را تجربه می کنند، به علت از بین رفتن قدرت خرید واحد پولی رایج، همراه با اصلاحات پولی کنترل کننده تورم حاکم، تعدادی از صفرهای پول خود را حذف می کنند. به این ترتیب، وسیله پرداخت جدید را با قدرت خرید مثلا 10 هزار برابر و در اکثر قریب به اتفاق با همان نام قدیم و پسوند جدید منتشر می کنند. برای مثال، ریال جدید منتشر می شود که هر ریال آن معادل 10 هزار ریال فعلی است. بدیهی است اسکناس ها و پول های خرد ریال جدید، شکلی متفاوت از اسکناس ها و سکه های قدیم دارد و به آسانی از سوی مردم تمییز داده می شود و تا مدت ها می تواند هم زمان در جریان باشد.

حذف صفرها، تسهیلاتی به لحاظ مبادلات و ثبت ارقام فراهم می کند. البته فارغ از آثار انتظاراتی آن نمی تواند کاهش یا افزایش ارزش داخلی یا خارجی ریال تلقی شود. البته حذف صفرها در شرایط بی ثباتی می تواند آثار منفی تورمی نیز به دلیل تصور کاهش ارزش پول و افزایش انتظارات قیمتی و گردکردن قیمت ها به طرف بالا،  داشته باشد.

درباره ایران، بار نخست حذف صفرها در دولت آقای دکتر احمدی نژاد با طرح نادرست افزایش ارزش پول ملی مطرح شد که به سرانجام نرسید، اما خوشبختانه زمینه ساز پژوهش ها و مقالات زیادی شد که ابعاد موضوع، شرایط لازم برای اجرا، مباحث نظری مرتبط با آن و تجربیات در سایر کشورها را ارائه می داد.

پس از موفقیت بزرگ ملی توافق برجام، سیاست های پولی و مالی دولت موفقیت محدودی داشت است ولی شرایط سخت نااطمینانی حاکم فعلی در زمینه سیاست های داخلی و خارجی و سیاست های بودجه ای و پولی زمینه مناسبی برای حذف موفقیت آمیز صفرها نیست چراکه با ادامه محتمل حیات تورم بالا، صفرها به سرعت دوباره برخواهند گشت.

در این زمینه دو پرسش بسیار مرتبط و مهم این است که  اولا چرا باید فرایند تنظیم و تصویب لوایح قانونی بانکداری و بانک مرکزی ایران این همه سال به درازا بکشد. تکلیف تعریف واحد پولی و حذف صفرها می توانست در قانون بانک مرکزی پیش بینی شود. ثانیا تعیین تکلیف شرایط نابسامان مالی بانک های کشور چه زمانی خواهد بود. پاسخ این دو پرسش معیاری برای درجه اعتبار سیاست گذار پولی و از پیش نیازهای حذف صفرهاست.

4- گذشته تومان و ریال

تومان  واژه ای مغولی و معادل  عدد 10 هزار است که پس از حمله مغول وارد زبان فارسی شده است. چنان که امیر تومان که در گذشته از درجات نظامی بوده،  فرمانده 10 هزار نفر سپاهی بوده است. مشابه آن امیر صد هم فرمانده صد نفر نیرو است. تومان همیشه واحد شمارش بوده ولی پول رایج نبوده است. واحد پول ایران قبل از دوران پهلوی، در دوران قاجاریه، قران نقره معادل هزار دینار بود. به این ترتیب، یک تومان معادل 10 قران یا 10 هزار دینار می شود. اولین اسکناس یک تومانی و بیشتر در زمان ناصرالدین شاه از سوی بانک انگلیسی شاهنشاهی که بانک مرکزی و بانک انحصاری کشور بود، منتشر شد.

اهل فن می دانند به این ترتیب، بانک شاهنشاهی با انحصار انتشار اسکناس و بانکداری به کیمیاگری بدون ریسک نه از طریق تبدیل مس، بلکه تبدیل کاغذ به طلا و نقره دست یافته بود! در کنار قران نقره از انواع متعدد سکه های رایج مانند دینار، صنار، شاهی، ریال، غاز، درهم و عباسی استفاده می شد. از جمله سکه مرغوب و مطلوبی با عیار بالاتر از قران نیز به نام ریال مورد استفاده بود که از زمان حضور پرتغالی ها در جنوب ایران رایج شده بود.

انجام مبادلات و دریافت و پرداخت با مجموعه این سکه ها با نام ها و عیار های متفاوت (بر اساس سال ضرب) کار دشواری بود. در 1308 با اصلاحات پولی صورت گرفته، ریال با تعریف جدید به عنوان واحد پول کشور و با اضعاف دینار انتخاب شد. برابر عرف معمول، هر ریال نیز 100 دینار تعریف شد. کیمیاگری انحصاری کاغذ به طلا و نقره نیز از بانک انگلیسی خریداری و سلب شد و به بانک ملی تازه تاسیس ایران یا به اصطلاح امروز به بانک مرکزی ایرانی سپرده شد که موفق نیز بود.

5- رجحان ریال بر تومان

درباره  جایگزینی تومان برای ریال نیز گویا می خواهیم پیرو همان شیوه غیر مرضیه تغییر برای خود تغییر باشیم. در این راستا شاید تاملی در موارد زیر مفید باشد.

اول- تغییر نام پول رسمی رایج از ریال به تومان چه پیام و چه رسالتی دارد و چه مشکل فوری و فوتی  را حل می کند. میراث بانکداری ملی 90ساله و اسناد و مدارک مرتبط با آن که با نام ریال است، کم بها نیست که با واژه جدیدی جایگزین شود. 90 سال است که تومان بر اساس 10 ریال در خدمت مردم است. 

دوم- تومان که یادگار یورش مغول ها و یادگار اسکناس بانکداری انگلیسی در ایران است،  واژه بهتری از ریال و دینار (اضعاف ریال) نیست که هر دو ریشه تاریخی قبل از اسلام و بعد از آن را دارند و در طول زمان فارسی و معرب شده اند.

سوم- از تومان دلالت بر 10 هزار داشته ایم (امیر تومان) و دلالت بر 10 ریال هم داشته ایم (معادل بودن اسکناس صدتومانی با هزار ریال). حال به نظر می رسد برای گیج شدن مردم و نظام بانکی! قرار است تومان دلالت بر صد ریال را هم به جریان بگذارند. ان شاءالله که برداشت نادرست داشته ام.

چهارم تکلیف اضعاف پول جدید نیز باید مشخص شود. رویه جاری نسبت یک و صد است، مانند یک دلار و صد سنت. بر این اساس، ریال جاری ایران برابر قانون فعلی صد دینار است. در حال حاضر به دلیل کاهش ارزش ریال، اضعاف آن یعنی دینار کاربردی ندارد. با حذف چهار صفر، قیمت ها باید بر حسب پول جدید و اضعاف آن مشخص شود.

پنجم- بی دلیل نیست که کشورها با ملاحظه مشکلات اجرائی کمتر، باوجود چند بار حذف صفر، به ندرت نام واحد پول خود را تعییر می دهند. مارک آلمان، روبل روسیه، لیر ترکیه و... نمونه های شناخته شده در این زمینه است. در زمینه عملیاتی و اجرائی استفاده از حذف صفر بدون تغییر نام پول رایج، برای ارقام گذشته، حال و آینده شفاف تر و ساده تر است.

ششم- در سطح داخلی، ریال به عنوان واحد پولی ایران بخشی از هویت ملی کشور است. از منظر داخلی در همه مراکز پولی، بانکی، موسسات و وزارتخانه ها، مراکز آماری و... در مبادلات تجاری داخلی...  در اسناد، قبوض، فرم ها، دستورالعمل ها، محاسبات... از ریال  استفاده شده است.

هفتم- در سطح جهانی نیز ریال به عنوان واحد پولی ایران بخشی از هویت کشور است.  در مرا کز پولی و مالی جهانی، بانک جهانی، صندوق بین المللی، بانک های خارجی، سازمان های جهانی و منطقه ای آماری و اطلاعاتی، اسناد و مدارک خارجی، قراردادهای خارجی و... بنا بر مورد فقط از نام ریال و نه تومان استفاده شده است.

هشتم- اگر امروز تبدیل اسکناس تومانی منتشر شده دوران قاجار، قران، عباسی، شاهی، غاز، درهم، دینار، ریال نقره به یکدیگر  برای ما مشکل است، در صورت استفاده از نام تومان برای پول رایج  در سطح گسترده تر ملی و جهانی مشکل تبدیل ریال و تومان پیدا می شود. اما در صورت حفظ نام ریال فقط  با توجه به تاریخ حذف صفرها، تبدیل ها صورت می گیرد.

نهم- برای حسن ختام و داشتن آرزوهای بزرگ، باشد که در آینده نه چندان دور، اتحادیه اقتصادی و بازار مشترک خلیج فارس تشکیل شود و ریال به دلیل نام مشترک فعلی پول کشورهای حوزه خلیج فارس هم  همچون ایران، عمان، عربستان و قطر به عنوان واحد پولی این اتحادیه ثروتمند و قدرتمند انتخاب شود.