آرشیو چهار‌شنبه ۲۰‌شهریور ۱۳۹۸، شماره ۴۷۰۱
باشگاه اقتصاددانان
۲۳

اجرای برنامه ترکیبی

دکتر احمد تشکینی
 الف) تحلیلی بر وضع موجود براساس اختلاف قیمت بنزین داخلی و فوب خلیج فارس

براساس ماده (1) قانون هدفمندی یارانه ها؛ قیمت حامل های انرژی مانند بنزین به گونه ای باید اصلاح شود که قیمت فروش داخلی آنها با احتساب هزینه های مترتب (شامل حمل ونقل، توزیع، مالیات و عوارض قانونی) به تدریج تا پایان برنامه پنج ساله پنجم توسعه کمتر از 90 درصد قیمت تحویل روی کشتی (فوب) درخلیج فارس نباشد. با درنظر گرفتن قیمت حدود نیم دلار برای هر لیتر بنزین فوب خلیج فارس؛ اختلاف قیمت بنزین داخلی و فوب خلیج فارس براساس سناریوهای مختلف نرخ به شرح جدول (1) است: اختلاف قیمت بنزین داخلی با فوب خلیج فارس و کشورهای همسایه، زمینه افزایش قاچاق به کشورهای همجوار را افزایش داده است. برای حل این معضل و کاهش قاچاق سوخت دو راه حل شامل «افزایش قیمت بنزین به سطح جهانی» و «سهمیه بندی بنزین و احیای کارت های سوخت جهت مدیریت مصرف» وجود دارد.

ب) مروری بر تجربه سهمیه بندی بنزین و به کارگیری کارت سوخت

در ابتدای دهه 80 «سهمیه بندی بنزین» به عنوان بهترین راهکار کاهش سریع مصرف بنزین در کشور مورد جمع بندی قرار گرفت. سهمیه بندی بنزین به دو صورت استفاده از کوپن و استفاده از سامانه هوشمند سوخت قابلیت انجام داشت. ولی به دلایل زیر پیشنهاد دوم یعنی سامانه هوشمند سوخت برای اجرا مدنظر قرار گرفت: معضلات و تبعات منفی استفاده از کوپن مانند امکان جعل و انتشار از سوی سودجویان و امکان ایجاد بازار سیاه کوپن فروشی و تجربه موفق استفاده از سامانه هوشمند سوخت در استان سیستان و بلوچستان نیز در اواخر دهه 70 موجب کاهش قابل توجه قاچاق سوخت شده بود. براین اساس در بند «ص» تبصره 12 قانون بودجه سال 1383، شرکت ملی پالایش و پخش فرآورده های نفتی ایران ملزم شد از مورخ 1/ 7/ 1383 بنزین و گازوئیل را با استفاده از کارت هوشمند سوخت عرضه کند. اجرای طرح مذکور دستاوردهایی نظیر جلوگیری از قاچاق سوخت، صرفه جویی در مصرف سوخت، ایجاد بستر لازم برای افزایش قیمت بنزین تا سطح نرخ های بین المللی، اثبات کارآمدی قیمت گذاری چندنرخی در شرایط خاص، ایجاد بانک اطلاعات روزآمد از وسایل نقلیه و... را به همراه داشت.

ج) راهکار بهینه براساس پیامد سناریوهای مختلف جهت کنترل مصرف

مجموعه راهکارهای کنترل مصرف و قاچاق بنزین را می توان در دو گروه راهکارهای قیمتی و غیرقیمتی (مانند سهمیه بندی) طبقه بندی کرد. برخی مزایا و معایب راهکارهای مذکور در جدول (2) ارائه شده است. در راستای کاهش مصرف و قاچاق بنزین؛ امکان افزایش قیمت، سهمیه بندی و استفاده از کارت سوخت یا ترکیبی از هر دو، راهکارهای ذیل قابل استفاده است: سناریوی اول افزایش قیمت بنزین به حدود 2000 تومان: افزایش 100 درصدی قیمت بنزین منجر به رشد 1/ 4درصدی تورم مصرف کننده (مستقیم 35/ 2و غیرمستقیم 75/ 1درصد) و رشد 4/ 3 درصدی تورم تولیدکننده خواهد شد. تاثیر این قیمت بر شاخص قیمت تولیدکننده بخش حمل و نقل 3/ 11، ساختمان 5/ 3، عمده فروشی و خرده فروشی و تعمیر 3/ 3، کشاورزی 5/ 2، سایر خدمات 2/ 2، صنعت 8/ 1، سایر معادن 2/ 1 و نفت خام و گاز طبیعی 3/ 0 درصد خواهد بود. تحت این سناریو منابع حاصل از محل افزایش قیمت برای دولت حدود 310 هزار میلیارد ریال (با فرض مصرف روزانه 85 میلیون لیتر و اختلاف قیمت 1000 تومان) خواهد بود.

سناریوی دوم سیاست ترکیبی افزایش قیمت و سهمیه بندی و استفاده از کارت سوخت: در این سناریو سهمیه خودروها براساس قیمت هر لیتر 1000 تومان و مازاد آن با قیمت بالاتر مثلا حدود 2000 تومان قابل فروش است. تحت این سناریو منابع حاصل از محل افزایش قیمت برای دولت حدود 62 هزار میلیارد ریال (با فرض مصرف روزانه 85 میلیون لیتر، اختلاف قیمت 1000 تومان و سهم 20 درصدی برای مصرف بنزین آزاد) خواهد بود. این سناریو اگرچه منابع مالی کمتری برای دولت ایجاد می کند، در مقابل آثار تورمی محدودتری نیز به همراه خواهد داشت. براساس این سناریو امکان افزایش قیمت غیرسهمیه ای تا قیمت فوب خلیج فارس در مراحل بعدی نیز میسر خواهد بود. در پایان خاطرنشان می سازد با توجه به شرایط فعلی اقتصاد ایران؛ سناریوی دوم مبنی بر به کارگیری سیاست ترکیبی افزایش قیمت و سهمیه بندی (استفاده از کارت سوخت) سیاست بهینه است، ضمن آنکه به دلیل پیامدهای افزایش قیمت بنزین بر هزینه های بخش تولید پیشنهاد می شود در راستای نام گذاری سال جاری و کاهش پیامدهای منفی سیاست مذکور، بخشی از منابع حاصله صرف حمایت از تولید شود.