آرشیو چهار‌شنبه ۲۰‌شهریور ۱۳۹۸، شماره ۲۲۲۷۹
سیاسی
۸

حجت الاسلام و المسلمین سلیمانی پژوهشگر تاریخ اسلام در گفت وگو با کیهان تشریح کرد

جریان شناسی قیام عاشورا و درس های آن برای زمانه ما

گفتگو: محمدحسین حمزه
پیش از حماسه عاشورا، افراد و نحله هایی نسبت به حرکت امام حسین(ع) تردید داشتند و انگاره خود را بر تحلیل ایشان مقدم می داشتند اما بعد معلوم شد که همین مسیر و رویکرد بود که در تاریخ تلالو کرد و نور عظیمی برای پایمردی در راه حق در همه دوران ها تاباند. انقلاب اسلامی میوه همین حماسه بود و اکنون هم مانند آن زمان، کسانی هستند که در روند کلی مقاومت گرایانه انقلاب تردید دارند اما درک پیام عاشورا راه گشا و زداینده این گره ذهنی است. همین بهانه ای شد تا با حجت الاسلام والمسلمین جواد سلیمانی به گفت وگو بنشینیم. وی استاد تاریخ اسلام و معارف اسلامی و عضو هیئت علمی گروه تاریخ موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(رحمه الله علیه) است. او سال هاست که در زمینه تاریخ اسلام و تاریخ تطبیقی کار می کند و تا به حال پژوهش های مستند متعددی را انجام داده که ماحصل آن با عناوینی چون «جریان شناسی فکری سیاسی صدر اسلام»، «فلسفه تاریخ»، «آزمون خواص در حکومت اسلامی»، «تاریخ تحلیلی اسلام»، «زمانه ما رسالت ما»، «عدالت در گرداب»، «ریزش خواص در حکومت امیرمومنان(علیه السلام)» «راز بازگشت جاهلیت در عصر عاشورا»، «امام حسین(علیه السلام) و جاهلیت نو» و «از عدالت خانه تا مشروطه غربی» به زیور طبع آراسته شده است. متن این گفت وگو پیش روی شماست.                                                        
* حماسه امام حسین(ع) چه پیام هایی برای زمانه ما دارد؟

- پیام اول حماسه حسینی این است که برای برپایی حکومت دینی و تحقق اسلام سیاسی در جامعه باید تا پای جان دادن ایستاد. بعد از رحلت رسول خدا(ص) یک جریانی آمد گفت که اسلام سیاسی که بر مبنای امامت باید استمرار پیدا کند، این چنین اسلامی باید از سر کار کنار برود. حکومت اسلامی که ولی الهی در راس آن است، را نمی خواهیم، حکومت مسلمانان را می خواهیم. حکومت مسلمانان یعنی اگر ولی الهی هم در راس آن نباشد ایرادی ندارد. فلذا یک زمانی خلفا بودند، بعد هم امویان آمدند اما اهل بیت(ع) بر حکومت اسلامی نه حکومت مسلمانان اصرار ورزیدند. امام علی(ع) وقتی حکومت را در دست گرفت، فرمود حق حاکمیت از آن من بوده و هست. در خطبه شقشقیه فرمود : کسی حکومت را به دست گرفت در حالی که می دانست نسبت من به حکومت نسبت محور آسیاب به سنگ آسیاب بود، یعنی من محور خلافت در حکومت هستم... فرمود: مثل من مثل سفینه نوح هست که منجی جامعه است یعنی هرکس از من اطاعت کند، نجات پیدا می کند. پس حاکمیت از آن ولی خداست.

بعد از صلح امام حسن(ع) معاویه دوباره بر اوضاع مسلط شد اما امام حسین(ع) دوباره این تفکر حکومت اسلامی را مطرح کرد. وقتی که کوفی ها در نامه می نویسند «ما الامام الا الدائن بدین الله» «امام نیست مگر کسی را که به دعوت دین... خدا دعوت کند» یعنی این کسی غیر از عالم دینی که می تواند دین را در جامعه اجرا کند و مصالحه عمومی را طبق اسلام تامین کند نمی تواند امام جامعه باشد. این نکته اول.

نکته دوم اینکه، قیام امام حسین(ع) نشان داد اگر حکومت اسلامی تحقق پیدا نکرد اما حکومت به دست مسلمانان افتاد، تا زمانی که مبارزه با اینها موجب این بشود که منافقان و کفار سلطه بر حکومت اسلامی و جامعه اسلامی پیدا کنند، باید صبر کرد. اهل بیت(ع) تا زمانی که احساس می کردند اگر روبروی حاکمان زمان بایستند، نتیجه ای نمی دهد بلکه سلطه سلاطین جور را بیشتر می کند یا موجب نابودی شیعه می شود یا موجب سلطه کفار می شود، سکوت کردند. به همین دلیل امام علی(ع) در 25 سال خلافت خلفا سکوت کرد و امام حسن(ع) صلح کرد و امام حسین(ع) هم 10 سال در مقابل معاویه سکوت کرد، فرمود که «تا زمانی که این مرد زنده است، قیام نکنید چون او قیام های حق طلبانه را در نطفه خفه می کند و آنها را شورش و یاغی گری جلوه می دهد.» اما زمانی را که اگر سکوت بکنند، حاکمی می آید مانند یزید که او یک کفر علنی دارد، می آید با اساس اسلام مبارزه می کند و توحید و نبوت را زیر سوال می برد، اینجا باید تا پای جان دادن ایستاد چون سکوت در مراحل گذشته به خاطر این بود که کفار مسلط نشوند و اختلاف در جامعه اسلامی موجب سلطه کفار نشود، الآن این خودش آمده و می خواهد کفر را مسلط کند. یزید می خواهد بگوید «لعبت هاشم بالملک فلاخبر جاء و لاوحی نزل؛ بنی هاشم با ملک و پادشاهی بازی کرده اند نه خبری از آسمان آمده بود و نه وحی ای نازل شده بود.» اینجا دیگر امام حسین(ع) می فرماید سکوت جا ندارد و وقت قیام است.

پیام دوم حماسه حسینی این است که دین برای هدایت انسانها آمده ولی اگر دین در خطر بیفتد، یعنی کسانی بخواهند دین را از بین ببرند، اینجا باید مومنان خود را فدا کنند تا دین بماند.چون برنامه سعادت بشریت هست، اگر این برنامه تحریف و مغلوط شود، آن وقت بشریت به تکامل و سعادت نمی رسد، امام حسین(ع) می فرماید : من قیام می کنم تا «لنری المعالم من دینک؛ من قیام می کنم تا نشانه دین و پرچم دین را برافرازم». می ارزد من شهید بشوم که امام جامعه هستم تا دین بماند تا نسل های آینده بتوانند برنامه سعادت را پیش رویشان داشته باشند. اینجاست که امام حسین(ع) شهادت خود را پیروزی می داند و می فرماید «ان من لحق بی استشهد و من لم یلحق لم یدرک الفتح» «هرکه به من ملحق شود، شهید می شود هرکه به من ملحق نشود، طعم پیروزی را نمی چشد.»

* این دقیقا کدام پیروزی است که برای امام حسین(ع) به دست آمد؟ بعدا که اموی ها سرکار بودند، بعد هم عباسی ها آمدند بعدا هم مغول ها در قلمرو جهان اسلام آمدند.

- این پیروزی که مقصود نظر حضرت است، بقاء دین است. چرا؟ به خاطر اینکه با شهادت امام حسین(ع) قساوت قلب جامعه مومنان کم و ارادت و غیرت دینی شان برانگیخته شد. لذا یزید وقتی می خواست بگوید اساسا وحی نازل نشده و توحید و نبوت و معادی در کار نیست، ترسید و در مجلس شام یک دفعه که مردم به او اعتراض کردند که چرا حسین بن علی(ع) را به شهادت رسانده است، گفت من دستور نداده بودم که حسین بن علی را بکشند، ابن زیاد خودسرانه چنین کرد. ورق برگشت.

یک نکته دیگری که اینجا حائز اهمیت است، این است که روایتی هست در نهج البلاغه که می فرماید «قلیل من الحق یذهب بکثیر من الباطل؛ مقدار کمی از حق مقدار زیادی از باطل را از بین می برد.» نباید در راه احیای حق از کمی اهل حق ترسید. سید الشهدا(ع) با احتساب حضرت علی اصغر(ع) 72 یار داشت. سی هزار نفر هم طبق برخی آمارها در لشکر عمر سعد بودند. صدها هزار نفر هم در جهان اسلام سکوت کردند اما امام حسین(ع) از تنهایی نترسید و آمد وارد صحنه شد و ما دیدیم که قیام او در تاریخ ماند و تلالو کرد. به طوری که شعله قیام او هرچه که از تاریخ می گذرد، برافروخته تر و در کران تا کران عالم نورش بیشتر ساطع می شود. بهترین شاهدش در زمان ما پیاده روی اربعین است که از ملیت های مختلف حتی از غیر مسلمانان هم می آیند در آن شرکت می کنند.

از این رو، پیام دیگر عاشورا این است که در مبارزه حق و باطل، هم از کمی تعداد اهل حق نباید ترسید، هم اینکه باید مبارزه را با نگاه تاثیر دراز مدت را آغاز کرد. حد دید و افق نگاه را باید خیلی بالا برد. نگاه ما در مبارزه نگاه طرح های زودبازده نباید باشد بلکه باید نگاه طولانی مدت داشته باشیم. ملتی مثل ملت ایران، مکتبی مثل مکتب تشیع که این مکتب و این ملت می گویند که ما می خواهیم تمدن در جامعه بشری برپا کنیم. تمدن نوین اسلامی می خواهیم برپا کنیم. اینها باید اقداماتشان، اقداماتی باشد با پیش بینی پیامدها و دستاوردهای آینده ولو در یک قرن بعد، دو قرن بعد، سه قرن بعد. باید در اقدامات خود نگاه تمدنی داشته باشیم. در عکس العمل ها و کنش ها و واکنش هایمان دنبال این نباشیم که نتیجه زودرسی دارد یا ندارد. شهدای کربلا هیچ کدام از امام حسین(ع) این را نخواستند که بعد از روز عاشورا ما پیروز می شویم، تمام می شود، یزید سرنگون می شود یا نه. هیچ کدام شان این سوال را نکردند. آنها می دانستند که امام حسین(ع) کارش بی حکمت نیست. یقینا حکمتی پشت کار او نهفته است و می دانستند که اگر از ولی خدا پیروی کنند، این حکمت ها و اهداف محقق می شود. حسین بن علی(ع) هدفی دارد و آن هدف محقق می شود، حالا شاید 5 سال یا 10 سال یا 20 سال بعد نشود اما صدها سال بعد شاید محقق شود. شاید این تحلیل را آن زمان هم شهدای کربلا همه شان نداشتند اما نگاه متعبدانه ای را به حسین بن علی(ع) داشتند اما امام حسین(ع) می دانست چه اتفاقی می افتد. فلذا فرمود من پیروز می شوم. تاثیر قیام امام حسین(ع) در کوتاه مدت بقای دین بود، در دراز مدت برپایی قیام های حق طلبانه ای مانند قیام مختار، قیام توابین و قیام صفویه و حکومت صفویه و بعد هم انقلاب اسلامی ایران. بعد هم قیام حزب الله لبنان، قیام یمن، قیام شیعیان عراق، اینها همه به برکت خون سیدالشهدا(ع) هست.

* گرچه با فاصله چندین قرن اتفاق می افتد.

- بله چندین قرن. تازه باز هم به آن منتهایش نرسیدیم. امام زمان(ع) هم که ظهور می کند، خود را منتقم خون سیدالشهدا(ع) معرفی می کند و آن تمدن نهایی که جامعه بشری می خواهد آن را بچشد، آن هم به برکت خون سید الشهدا(ع) برپا می شود. در نظام جمهوری اسلامی ما اگر می خواهیم تمدن نوین اسلامی برپا کنیم، حماسه حسینی به ما این درس را می دهد که باید خطوطی را که ولی برای شما ترسیم می کند، آن خطوط را بگیرید و پیش بروید. این ابهاماتی که در تحلیل حل مسائل به صورت زودرس وجود دارد، شما را در حمایت از ولی باز ندارد. خب بگویید حالا ما امر به معروف و نهی از منکر کنیم، از تولید داخلی حمایت کنیم، دنبال اقتصاد مقاومتی باشیم، در مقابل آمریکا بایستیم، آیا پیروز می شویم، آیا پیروز نمی شویم، آیا نتیجه می دهد، آیا نتیجه نمی دهد؟ اینقدر در این چیزها نمانیم. ولی نگاه دراز مدتی دارد. به شما می گوید شما در گام دوم قرار گرفتید و لیاقت برپایی تمدن اسلامی را با این استعدادهایی که در ملت ایران هست دارید. تولید علم کردید، نیروی انسانی کافی دارید، تولید ابزار هم می کنید. تمدن همین ها را می خواهد. تمدن مکتب ناب می خواهد، فرهنگ ناب و تمدن ساز می خواهد، تولید علم می خواهد و همچنین نیروی انسانی و ابزار سازی. این لیاقت و استعداد در شما هست، شما جلو بروید. این دانشجویی که دارد صحنه را نگاه می کند، اگر می خواهد از قیام عاشورا درس بگیرد، وقتی دید، تلاش کرد طرحی را آورد اما در کشور خریداری ندارد، برخی به او بی محلی می کنند، توجه نمی کنند، او نباید ناامید شود. باید به صورت جهادی حرکتش را ولو تنها هم هست، ادامه دهد. نه اینکه یک دعوتنامه از کشورهای اروپایی برایش آمد، بلند شود از دانشگاه شریف به آنجا برود و دانش فنی اش را به آنها بفروشد. باید استقامت کند. این باید نگاه تمدنی داشته باشد که این حرکتی را که رهبر می فرماید تولید کنید، این بر زمین نمی ماند. یک روزی جنبش عدالتخواهی ایجاد خواهد شد و جنبش مطالبه گری در نسل جوان و نسل سوم و چهارم گر خواهد گرفت و رشد خواهد کرد و همه این طرح ها را از او می گیرند و از آنها استفاده می کنند. تو الآن نا امید نشو. اینکه من می گویم را گوش کن و همراه ما بیا.

در همین زمینه، ما باید توجه داشته باشیم که سیدالشهدا(ع) متوجه شد که امویان دنبال برپایی تمدن دنیایی و تمدن لذت محور هستند و می خواهند حکومت را بگیرند و بعد هم سبک زندگی خاصی را القا کنند در جامعه، ایشان هم برخورد تمدنی با اینها کرد. نگاهی که سید الشهدا(ع) دارد نگاه جزئی نگرانه نیست. نگاه کل نگر دارد. اول می رود دنبال اعتقادات. شعارهایی می دهد درباره اعتقادات اسلامی، بعد به حضرت زینب(س) می گوید این پیام من را برسان. می گوید راه احیای این جامعه، احیای امر به معروف و نهی از منکر است؛ «ارید ان امر بالمعروف و انهی عن المنکر؛ من می خواهم امر به معروف و نهی از منکر بکنم» و راه احیای این جامعه احیای سنت نبوی است. اینها همه نکاتی بود که بنی امیه سال ها زحمت کشیدند که اینها را از خاطر مردم ببرند. چه امر به معروف و نهی از منکر چه سنت نبوی چه توحید و معاد باوری، امام حسین(ع) پایه های همه اینها را تحکیم کرد. خب این نگاه یعنی نگاه کل نگر و نگاه تمدنی داشتن.

* یعنی یکی از عواملی هم که سبب می شود انگاره های غلطی برای برخی به وجود بیاید، نداشتن همین نگاه دراز مدت به حرکت انقلابی است؟

- چیزی که نیروهای انقلابی را آرام آرام خسته می کند، طول کشیدن حرکت دراز مدت است. خسته نباید شد. کیهان کتابی چاپ کرد به نام چریک های پشیمان. این چریک های پشیمان خسته شدند. استقامت لازمه کار انقلابی است. اصلا انقلابی کیست؟ انقلابی کسی است که سه صفت دارد. یک، آرمان های حق را همیشه در پیش چشمش دارد و در دلش زنده است. دو، برای نیل به آرمان ها برنامه دارد و سه، در مقابل موانع مقاومت می کند. تا جبهه باطل هست، نیروی انقلابی کار دارد. جبهه باطل مانع ایجاد می کند نیروی انقلابی هم باید مقاومت کند.

البته در این مقاومت دو شیرینی وجود دارد. یک شیرینی این است که به دنبال هر مقاومتی یک پیروزی بعدا می آید. شیرینی دوم این است که نفس مقاومت در راه خدا و در دل این مقاومت لذت هست. «فان مع العسر یسرا» فلذا انسان انقلابی در زندگی نشاط دارد. خسته نمی شود.

حماسه حسینی پتانسیل بسیار بالایی دارد برای اینکه به ما درس های گوناگون برای سبک زندگی انقلابی بدهد و ما باید از ابعاد مختلف این نهضت درس بگیریم و تفسیر مناسب با عصر خودمان از آن ارائه بدهیم. یک روزی در زمان جنگ، ما از نهضت سیدالشهدا(ع) جهاد با شمشیر را الگو می گرفتیم امروز باید جهاد در زمینه اقتصادی و فرهنگی و جهاد خودسازی بر علیه هوای نفس را الگو بگیریم و اینکه راحتی خواستن در این دنیای زودگذر را اصل قرار ندهیم. این خیلی پیام مهمی است برای ما.

اما پیام آخر، مکتب سیدالشهدا(ع) به ما این را نشان می دهد که اگر بین توسعه اقتصادی در جامعه و دین تعارض شود، دین مقدم است. ما نباید دین را فدای توسعه کنیم. سید الشهدا(ع) می توانست بگوید ما دنبال توسعه اقتصادی می رویم، حالا حاکمیت دست یزید هم باشد، مسئله ای نیست. ما رفاه در جامعه ایجاد کنیم. گفت نه فرهنگ دینی دارد از بین می رود، چون فرهنگ دینی دارد از بین می رود، اقتصاد در اولویت بعد است. ما در دایره دین رفاه دنیا را می خواهیم. این اصلا یک حرکتی است که از امیر مومنان(ع) آغاز شده و به سید الشهدا(ع) ختم شده است. امیر مومنان(ع) فرمود اگر بین رفاه اقتصادی، قدرت سیاسی و احیای ارزش های دینی در جامعه تعارض بشود، اول باید ارزش ها را در جامعه احیا کرد. سه تا جنگ هم راه انداخت برای احیای ارزش ها در جامعه. عده ای می گفتند برویم فتوحات کنیم غنائم بگیریم، حضرت می فرمود نه. عده ای می گفتند آقا شما الان سیاست و قدرت را بچسب. پول بده به یک عده ای از بیت المال اینها ساکت بشوند. حضرت قبول نکرد.

آمدیم جلوتر امام حسن(ع) هم همین حرکت را ادامه داد. فرمود باید با معاویه جنگید. غیر خودی نباید در حاکمیت سیاسی نفوذ پیدا کند. گفتند آقا حاکمیت تو لطمه می بیند، شما بیا با معاویه کنار بیا. قبول نکرد. کنار آمدن به این معنا که تقسیم قدرتی شود قبول نکرد. وقتی دید یاری ندارد، اسلام نابود می شود، اثر قیام از بین می رود، گفت الان صلح می کنم. امام حسین(ع) دوباره آمد آن حرکت را ادامه داد. حرکتی را که می گوید ما باید دنبال احیای فرهنگ دینی در جامعه باشیم. اسلام را شما زنده نگه دار، پشت سرش اقتصاد سالم هم می آید. اسلام را زنده نگه دار پشت سرش اقتدار سیاسی سالم هم می آید. این روش را امام علی(ع) تعقیب کرد. فلذا به او گفتند سیاست را بچسب، قدرت را بچسب، این شعارهای ارزشی را ول کن. گفت نه. حاضر شد قدرت از دستش برود اما دست از شعارهای انقلابی اش نکشد. امام حسن(ع) همین سیره را رعایت کرد امام حسین(ع) حاضر شد جان بدهد که این ارزش ها بماند.

* نحله هایی بودند که نسبت به حرکت امام حسین(ع) تردید داشتند اما بعد مشخص شد، همین مسیر نجات بخش و اثرگذار بوده است. درباره این گروه ها و نحله ها هم لطفا توضیح بفرمایید.

- وقتی امام حسین(ع) از مدینه به سمت مکه و بعد هم به سمت کربلا حرکت کرد، چند جریان فکری سیاسی در جامعه اسلامی وجود داشت. یک جریان، جریان «زرسالار برانداز» بود. دنبال این بود که حکومت اسلامی را ساقط کند که ساقط کرد و قدرت را به دست یزید داد. دنبال این بود که اسلام را هم نابود کند. این جریان آمد در روز عاشورا روبروی امام حسین(ع) ایستاد. جریان دوم جریانی بود که به اینها می توانیم بگوییم جریان «رهروان با بصیرت» اینها کسانی بودند که می گفتند هرچه امام حسین(ع) بگوید حق همان است، حق را در حسین بن علی(ع) می دیدند. قائل به این بودند که ایشان اشتباه نمی کند و شاید قائل به عصمت و علم لدنی امام حسین(ع) هم بودند. اینها هم مقاومت را در این زمینه تا پای شهادت برای خودشان لازم می دانستند. اینها همان شهدای کربلا هستند و جریان دوم اند و تقابل با زرسالاران برانداز را راه پیروزی و فلاح می دانند و معتقدند اگر این کار را انجام دهند، اهل بهشت می شوند.

جریان سومی هست به نام جریان «اعتزال» می گوید ما نباید در مقابل جریان زرسالار قرار بگیریم. نمی شود با اینها جنگید. اینها واقعیتی اند، قدرتی پیدا کردند، از قبل هم در زمان جاهلیت قدرت داشتند. باید با اینها کنار آمد. این جریان می گوید که بیعت کردن با یزید ایرادی ندارد، چاره ای نداریم، امتیاز دینی هم به اینها بدهیم ایرادی ندارد. یک جاهایی می خواهند دین را هم تحریف کنند، ما باید سکوت کنیم. این جریان قائل به این است که اصل در برخورد با جریان زرسالار سازش است. چالش در موارد استثنایی باید رخ دهد. در مقابل جریان «رهروان با بصیرت» اند که در کربلا حضور دارند می گویند اصل چالش است، در موارد استثنایی باید سازش کرد. اعتزالی ها می گویند هزینه چالش زیاد است، انقلابی ها یا «رهروان با بصیرت» که کنار امام حسین(ع) بودند، می گویند هزینه سازش بیشتر است. می گفتند اینجور نیست که مثلا شما سازش کنید اینها بگویند مناصب سیاسی را از شما گرفتیم، دیگر کاری با شما نداریم. نه یک گام جلوتر می آیند. اموال را هم از شما می گیرند اما حاضر نمی شوند به این هم اکتفا کنند. می گویند چرا نماز می خوانید، چرا روزه می گیرید. چرا اصلا مومن هستید؟ می آیند جلوتر، تا مثل آنها و برده شان نشوید شما را رها نمی کنند. فلذا اینها این دیدگاه را داشتند، می گفتند ما می جنگیم ایستادگی می کنیم شهید بشویم، مزد اخروی داریم پیروز هم شویم، در دنیا حکومت مستقل و عزتمندانه بر مبنای دین داریم اما جریان اعتزال یک شاخصه اش این بود که می گفت اصل تعامل با جریان زرسالار دشمن است. نکته دیگر این بود که می گفت اگر بین ولایت و مخالفان ولایت درگیری شود، ما باید در خط میانه بایستیم. احتیاط دینی اقتضا می کند که میانه روی و اعتدال داشته باشیم.

اینها یک اعتدالی را تصویر کردند در تاریخ که من اسم این اعتدال را اعتدال ابوموسی اشعری می گذارم یا اعتدال اشعری که می گوید بین حق و باطل یک خط سومی هم هست اما ما در مکتب اسلام ناب بین حق و باطل خط سومی نداریم و خط سوم ملحق به همان باطل است.

* عاقبت این جریان به کجا کشید؟

بعد از قیام عاشورا خیلی سختی ها و بلاها بر سر همین ملتی که سکوت کردند و در جریان اعتزال بودند آمد. عبدالله بن عمری که به امام حسین(ع) می گفت نرو، شما را شهید می کنند، خودش رفت بیعت کرد، طرف جریان اعتزال بود، بعدا حجاج بر عراق و حجاز مسلط شد. وقتی عبدالله بن عمر رفت با او بیعت کند، گفت با پای من بیعت کن. بعد هم این را کشت چون عبدالملک عبدالله بن عمر را به عنوان امام جماعت مسجد نصب کرد و حجاج را به استاندارد و حجاج خوشش نمی آمد، یک نفر را دستور داد که این را بکشند. این جریان ذلیل شدند. کشته شدند. یعنی یک اسلام نیم بندی هم که این جریان اعتزال داشت، اینها راضی نشدند اما جریان دیگری هست و این جریان را می گوییم «رهروان فاقد بصیرت لازم» این جریان امام حسین(ع) را واقعا دوست داشت، طرفدارش بود و خلافت را هم از آن او می دانست اما تحلیل خود را گاهی مقدم بر تحلیل ولی می دانست و اصالت برای تحلیل خود قائل بود. اینها به امام حسین(ع) می گفتند نرو کشته می شوی و قیام شما حاصلی ندارد. مانند عبدالله بن عباس و عبدالله بن جعفر. اینها انسان هایی بودند که واقعا طرفدار اهل بیت(ع) بودند و مانند برخی دیگر نبودند که در جریان اعتزال بودند. بعد از قیام عاشورا هم یک جاهایی در مقابل جریان زرسالار ایستادند و درگیر شدند اما این درگیری برجسته نیست. اینها به امام حسین(ع) می گفتند نرو، این قیام ثمر ندارد. نمی توانستند نتایج فردای قیام را تصویر کنند. اینها به نظر من بصیرت لازم را نداشتند.

* تفاوت اینها با جریان رهروان با بصیرت یا همان شهدای کربلا چیست؟

- از شهدای کربلا هم هیچ کس نگفت بعدا این پیروزی ها حاصل می شود. بصیرت در اینجا فهم این نکته است که این ولی، رایش حجت است. ولی یک ویژگی دارد که حاکم الهی بر روی کره زمین است. اگر تصمیمی گرفت، حکمت اقتضا می کند خداوند متعال به او یک ویژگی هایی داده باشد که بتواند حق را ببیند. اینها باید این را متوجه می شدند که امام حسین(ع) این راه را مصرانه دارد می رود، حتما یک چیزی می داند، حتما یک حکمتی در آن هست. امام حسین(ع) حجت خداست، امام معصوم(ع) است علم لدنی دارد. پس نباید ما از او بخواهیم ما را قانع کن، بعد برو. نه، شما باید بر اساس اصول کلامی و اعتقادی پشت سر امام حسین(ع) می رفتید. چون امام حسین(ع) را گذاشتند برای این ساعتی که شما نمی توانی با عقل خودت مسائل را بفهمی. او باید تحلیل کند و به تو نشان دهد به چه سمتی باید رفت. این نکته مهمی بود که اینها چون این بصیرت این چنینی نداشتند که بتوانند دشمن را درست بشناسند، حقانیت حرکت امام حسین(ع) را درست درک کنند، عصمت او را بفهمند و علم لدنی او را عمیقا درک کنند، استقامتشان هم از بین رفت و با حضرت نیامدند.

اما جریانی که بیشتر اثر گذاشت در اینکه عاشورا پدید بیاید، همین جریان اعتزال بود. یعنی تعداد کسانی را که تفکر اعتزالی داشتند، نسبت به سایر جریان ها خیلی بیشتر بود. اکثر مردم مدینه، مکه، کوفه، و بصره اینطور بودند. اعتزالی بودند. اگر این اکثریت، بی طرفی را در آن مقطع تاریخ گناه می شمارد، در این حادثه اطاعت از ولایت را واجب می دانست، قداست برای سید الشهدا(ع) قائل بود، عاشورا هرگز پدید نمی آمد. به نظر من آن جریان که در برپایی قیام عاشورا بیشتر تاثیرگذار بود، جریان اعتزال بود و گناه بزرگ بر دوش همین جریان است.

* نمونه این جریان ها را امروز می توانیم مشاهده کنیم و مثال بزنیم؟

- بله. جریان اعتزال می گفت ولایت قداست ندارد. کما اینکه امروز یک جریانی می گوید ولایت فقیه هم قداست ندارد. رای او حجت نیست، ایشان می گوید رئیس جمهور نماینده مجلس فلان وزیر چیزی می گوید ما خودمان باید فکر کنیم کدام درست می گوید تصمیم بگیریم. به راحتی نظر ولی فقیه را کنار نظر دیگر می گذارند و آن را هم ترجیح می دهند. خودشان را مسلمان و انقلابی و حامی امام(ره) هم می دانند. این جریان بسیار جریان خطرناکی است. این جریان بعد از حضرت امام(ره) گفت که مشروعیت ولایت فقیه هم با رای مردم است و الا زمان حضرت امام(ره) همه می گفتند مشروعیت ولی فقیه با نصب آسمانی و الهی است. بر اساس روایت، امام زمان(عج) فرمود «فانهم حجتی علیکم و انا حجت الله علیهم؛ فقها حجت من بر شما هستند و من حجت خدا بر آنها هستم.» چون امام زمان فرمود ولی فقیه حجت است، رایش حجت است. کار خبرگان فقط تشخیص مصداق است، این آدم را پیدا می کند. زمان امام(ره) نسبت به ولایت، تفکر این بود اما عده ای بعد از امام(ره) گفتند ولایت فقیه را هم ما قبول نداریم. گفتند مشروعیت ولایت فقیه هم با رای مردم است یعنی ما در مسئله ولایت فقیه مانند رئیس جمهوری باید برخورد کنیم. در ریاست جمهوری هرکس رای اکثریت را بیاورد، این حکمش مقدم بر دیگران است، در یک دایره خاصی حق حاکمیت دارد. ممکن است اصلح هم نباشد اما رای اکثریت را آورده است. ملاک رای مردم است. این تفکر در جامعه ما نسبت به ولایت فقیه را یک عده ترویج کردند. وقتی ترویج کردند رهبر معظم انقلاب می فرماید این مذاکرات ثمر نداشت بروید دنبال اقتصاد مقاومتی، یک چهره سیاسی می گوید «اگر بدانم که به یک جلسه ای بروم و با کسی ملاقات کنم که کشور من آباد و مشکلات مردم حل می شود دریغ نخواهم کرد، اصل منافع ملی ملت ایران است»! در حالیکه نه آمریکا به عهد خود وفا کرده نه اروپا. چرا دیگر این را تکرار می کند؟

تفکر غیر انقلابی و تفکر اعتزال اگر در جامعه ای شایع شود، انسان ها را از مقابله با دشمنان باز می دارد. وقتی دیدند دشمنان اسلام ناب و دشمنان ولایت با جریان ولایی و جریان انقلابی درگیر شدند، اینها را دارند به مقتل می برند، سکوت می کنند. پس ببینید بستر آماده برای تکرار عاشورا را جریان اعتزال فراهم می کند. ما در تحلیل عاشورا، در مصیبت ها و سخنرانی ها می گوییم «والشمر جالس علی صدره» شمر بر سینه امام حسین(ع) نشست. خدا لعنتش کند. اما چه کسی این را آنجا نشاند؟ کدام فکر؟ اگر مردم آن زمان احساس می کردند امام حسین(ع) شخصیت مقدسی است، رایش حجت است و باید هر فرمانی که او داد ما اطاعت کنیم، اصلا شمر جرات می کرد به جنگ با امام حسین برود؟

* وظیفه جریان انقلابی در این میان چیست؟

- سیره اهل بیت(ع) به ما این درس را می دهد که شما باید این جریان ها را طبقه بندی کنید و با هر بخش آنها برخورد متناسب با خودش را داشته باشید. این طبقه بندی این است که شما اولا ببینید این آقایی که الان اعتزالی شده، به خاطر فقدان بصیرتش است یا ناسلامتی ها و هواپرستی ها. برخی تحلیل درستی از مسائل ندارند و نرفتند مطالعه کنند، فلذا نظام محاسباتی شان تغییر کرد. برخی ها طمع قدرت و ثروت نمی گذارد این کار را بکنند. اینها دو دسته اند. آنها که به خاطر فقدان تحلیل است باید ذهنشان را اصلاح کنید، شبهات و گیرهای ذهنی شان را از بین ببرید. با اینها که دنبال قدرت و ثروت هستند باید برخورد تندتری شود مانند اعتراض، مطالبه گری، انتقاد. از قوه قضائیه بخواهد که با اینها برخورد قضایی کنند.

اما امثال عبدالله بن عمر که حضرت احساس می کرد او مشکلش بیشتر کوته فکری و بی بضاعتی است، با او درگیر نشد. با امثال عبدالله بن عباس درگیر نشد. به محمد بن حنفیه وصیت نامه خودش را هم داد. حالا همچنانکه وصیت نامه را هم می دهد، برای اینها بصیرت افزایی هم می کرد، می گفت اگر به من ملحق شوید، قبول دارم شهید می شوید اما اینجور نیست که ملحق نشوید راه دیگری برای پیروزی باشد. اگر ملحق شوید با شهادت به پیروزی می رسید. سعی می کرد به اینها کد دهد و حالیشان کند که حرکت من کور نیست. شما اشتباه می کنید.

اینگونه افراد بصیرت ندارند. متوجه نیستند. یا ولایت فقیه را خوب درک نکردند یا مواضع ولی فقیه را درست نمی توانند تحلیل کنند. آدم باید در هر دو زمینه روی اینها کار کند. پس یک کار فرهنگی و بصیرت افزایی می طلبد و یک برخورد دیگری مبنی بر مبارزه امنیتی و نظامی هم با مفاسد و اهل فساد و اهل هواپرستی هم می طلبد. فشار بیاورد به اینها. این دو تا کار باید انجام شود تا یک عده ای شان اصلاح شوند و یک عده دیگرشان سرجایشان بنشینند و رها کنند.