آرشیو شنبه ۹‌شهریور ۱۳۹۸، شماره ۳۵۱۳
اندیشه
۹
گفته ها

رسول جعفریان: چرا با مقولات ترکیبی «علم و دین» مخالفم؟

رسول جعفریان، رئیس کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران، در یادداشتی به این بحث پرداخته که چرا با طب سنتی-اسلامی و مقولات ترکیبی «علم و دین» مخالف است. در ادامه گزیده ای از این یادداشت را به نقل از مهر می خوانید:

آنچه مرا به نتایجی برای مخالف با طب سنتی رساند نه خود این بحث بلکه، در درجه نخست، حساسیت نسبت به رابطه علم و دین در تمدن اسلامی بود. بحث مهمی که به نظرم می بایست درباره آن تحقیقات تازه ای مبتنی بر میراث مخطوط و بازخوانی متون گذشته داشته باشیم. کاری که روشنفکران عرب به شدت دنبال آنند. در گذشته بخشی از این ماجرا به دانش نجوم و بخشی هم به طب و سپس به شبه علم هایی مانند طلسمات، کیمیا و جز آن هم مربوط بود. سوال این بود: چه مقدار نظریات علمی جهان شناختی در متون دینی هست؟ آنچه ما درک می کنیم و می کوشیم اثبات کنیم، اگر با دانش های تجربی مواجه شد باید با آنها چه کنیم؟ بنابراین این بحث قدیمی است و مسلما شناخت آن نیاز به آشنایی جدی با نظریات مدرن درباره فلسفه و ماهیت علم دارد. اما در مرحله اول ما در شکل ساده آن نیازمند شناخت مصادیقی از گذشته و حال هستیم که نقطه تلاقی دانش تجربی [در گذشته یونانی و بعد غربی] با دین بوده است... مدتی قبل یک رساله در جهان شناسی طبیعی از شیروانی - استاد آقاحسین خوانساری - چاپ کردم که در آن می کوشد تا جهان شناسی یونانی را با روایات شیعی پیوند دهد. در آنجا به روشنی می فهمد بسیاری از مطالب جهان شناسی یونانی درباره باد و باران تجربی است و با ظواهر برخی روایات ناسازگار است و راه حل هایی برای جمع آنها داده و گاه مجبور شده تجربه یونانی را انکار و روایتی را بپذیرد. این فعالیت ها کمابیش ادامه داشت تا اینکه علم غربی آمد. همه می دانیم در این زمینه گرفتار بهت زدگی و حیرت شدیم و از دویست سال پیش به این طرف هر روز شاهد پیشرفت های علمی مهمی در عرصه تمدنی بوده ایم، پیشرفت هایی که ما نسبت به آنها عقب مانده ایم. [با شرمندگی: به طوری که همین اواخر، به دلیل تحریم ها، نتوانستیم ال نودهای ثبت نامی مردم را تحویل دهیم و ناچار دنبال تحویل پراید به جای آن بودیم]. بیایید این مسائل را شوخی نگیریم. این دانشی است که پیش رفته است. ما چه کرده ایم؟

وقتی در عثمانی با چاپ مخالفت شد ما در ایران با آن مخالفت نکردیم. این نکته مهمی است. نکته دوم اینکه در ایران مراجع درجه اول با علم جدید مخالفت نکردند. اما مشکل بر سر یک مشت نویسنده عمومی بود که وارد میدان شدند و مرتب گفتند که دین هم نجوم دارد، هم طب دارد و همه این مطالب قبلا در روایت آمده است. گفتند حرمت موسیقی به خاطر تاثیری است که بر اعصاب و روان می گذارد و جنبه های لهو و لعب را شرح علمی کردند. با افتخار باید گفت: تا آنجا که می دانیم، هیچ وقت در رساله های علمای ما از هزار سال به این طرف، بحثی از نجوم و طب و اسلامی بودن آنها نشده بود. حتی بسیاری از کتاب های روایی کهن ما باب طب و نجوم نداشت. البته زمان صفویه، عده ای از روحانیون اصفهان، کوشش کردند نجوم اسلامی درست کنند و علیه منجمان سنتی قیام کردند. برخی استدلال هایشان هم درست بود، چون منجمان سنتی هم با اعتقاد به احکام نجومی که نه دلیل عقلی داشت نه تجربی و نه شرعی زیاده روی کرده بودند. اما اینها هم با علم اختیارات خواستند نجوم اسلامی درست کنند و «مجلسی» چندین اختیارات برای شاه سلیمان و شاه سلطان حسین نوشت و «فیض» و دیگرانی از لشکر خاتون آبادی هم به همچنین. در عصر قاجار، با ورود علم جدید به ایران کسی از مراجع با آن در .نیفتاد، ولی افراد درجه دو در محلات و شهرها گاهی مخالفت می کردند و در این زمینه مخالفت هایی با دارالفنون داشتند. بسیاری از علمای مخالف هم نه به خاطر اصل علم بلکه به خاطر فرنگی مآبی، لباس پوشیدن و برخی از مسائل حاشیه ای با این نهادها درگیر شدند. عالمان بزرگی هم که ضدسلطه کفار بودند، نگران تسلط غربی ها به اسم مدرسه و دانشگاه بر سرنوشت ملت بودند. باز هم مشکل نه علم بلکه حواشی آن بود. مثلا رفتن دختران به مدرسه دو سویه داشت: علم آموزی دختران با توجه به جایگاه زن در متون ما و از طرف دیگر بحث حجاب. مخالفت با مظاهر تمدنی غربی بسیار بیش از علم بود، اما چون ترس آن بود که به اسم علم و مدرسه فرنگی مآبی رواج یابد، در منابر و نوشته ها مخالفت هایی بود. گاهی هم شبهات شرعی بود. نمونه اش را درباره تحصیل دختران گفتیم که تا اواخر پیش از انقلاب هم خاندان های متدین دراین باره احتیاط می کردند. از نمونه شبهات شرعی یکی هم این بود که مثلا مسلمانی که عمری در خزینه غسل می کرد، حالا برود زیر دوش که امر جدیدی است، غسل کند. دوش این نگرانی را ایجاد می کرد که شاید شرایط واقعی غسل به عمل نیاید! ما باید ابعاد این ماجرا را روشن کنیم...

ما در دو دهه اول انقلاب گرفتار مشکل بودیم. سپس سراغ تاسیس دانشگاه ها رفتیم. هاشمی رفسنجانی از تفکر دانشگاهی حمایت کرد و با تاسیس دانشگاه آزاد کوشید علم جدید را تقویت کند، بگذریم از اینکه فعالیت ها کمی بود نه کیفی. اما راه های دیگری هم رفتیم که راه های میانه بود: تاسیس دانشگاه امام صادق (ع)، مدرسه مطهری و دانشگاه مفید، و پیش از اینها، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه. همه این موارد نگرش های تازه ای داشتند که می توان آنها را ترکیبی خواند. البته بیشتر پای علوم انسانی در میان بود، ولی به هر حال، مفهوم علم و دانایی به خصوص علوم تجربی را تحت تاثیر قرار می داد و تمایل به دینی کردن آنها را هم تحریک می کرد. بنا بود و هست که مدیریت اسلامی شود، سیاست نیز. حتی دانش سیاست روز. اقتصاد هم که جای خود دارد. و مثلا موضوعاتی از قبیل اینکه روابط خارجی در اسلام چیست و جست وجو از یافتن نصوص و علمی کردن آنها؟ یا بسیاری از مسائل دیگر. بعد از هاشمی و خاتمی وارد دوره تازه ای شدیم. دولت بعدی با آن رئیس ساده لوحش می خواست رنگ سنت گرایی داشته باشد. همان وقت ها که دانشگاه ها در ایران به شدت توسعه می یافت، بحث مبارزه با سلطه فرهنگی غرب هم بود که باز در تماس با مباحث تمدنی، فرهنگی و علوم تجربی بود. تفکیک اینها کار دشواری بود، مخصوصا اینکه شعار می دادیم باید همه چیز بومی شود. تکلیف علوم تجربی چه بود؟ چرا ما امروز در علوم پایه به اندازه کافی طالب نداریم؟ ما متاسفانه نظریه پردازهای نیرومندی نداشتیم تا اینها را روشن کنند... به هرحال، در دولت بعد از خاتمی، این سنت گرایی با نوعی اعتمادبه نفس کاذب پیش رفت. تعویذات و طلسمات و هاله نور هم بر آن افزوده شد. متوجه نبودیم که چطور مفهوم علم تجربی با شعارهای بومی گرایی و سنت گرایی همان نیمه جانش را هم از دست می دهد. این دوره به دلیل مشکلات سیاسی هم که تا حدودی به دلیل جناح بندی های مذهبی-سیاسی دوره خاتمی بود به تقویت نهادهایی انجامید که مدعی اداره همه امور عالم از دید مذهب و دین بودند.