آرشیو سه‌شنبه ۱۲‌شهریور ۱۳۹۸، شماره ۳۵۱۶
صفحه اول
۱
یادداشت

گفتمان های اعتبارزدا و دال های اشباع شده

دکتر غلامرضا حداد (عضو هیئت علمی دانشگاه)

به نظر می رسد در شرایط کنونی جامعه ایران، ساحت معنایی در فضای بیناذهنی سوژه های اجتماعی و سیاسی از کمبود گفتمان های هویت ساز و معنابخش رنجور است. گویی ایده جذابی یافت نمی شود تا «خود جمعی» ما را حول محورش بنا کند، برایمان افقی ترسیم کند، به بودنمان معنا دهد، هویتمان را تعریف کند و به کنش سیاسی و اجتماعی مان جهت ببخشد. شاید گاهی به عنوان شناوران این دریای بی ساحل بی معنایی، احساس می کنیم جامعه ای که هویتمان را تعریف می کرد، در حال تقلیل به اجتماعی از انسان های از خود و از یکدیگر بیگانه است. حقیقت، در درون گفتمان ها برساخته می شود و این سازه های زبانی، به جهان های واقعی ما معنا می بخشند، ارزش ها و ضد ارزش هایمان را مشخص می کنند، اولویت هایمان را تعیین می کنند و از همه مهم تر، هویت هایمان را قوام می بخشند. اینکه هستی چیست، جهان چگونه جایی است، ما که هستیم و دیگران چه کسانی هستند و چه رابطه ای میان ما و دیگران برقرار است و پرسش هایی اساسی از این دست، همه و همه در دل گفتمان ها معنا یافته و پاسخ داده می شوند. این سازه های زبانی، با گزینش برخی دال ها و کنارگذاشتن برخی دیگر، مفهوم سازی یا ارجاع این دال ها به برخی مدلول ها و مرزبندی با سایر مدلول های ممکن و مفصل بندی سازوار آنها با یکدیگر، پیکره ای را می سازند که در فضای بیناذهنی سوژه ها معنای جهان های واقعی را برمی سازند. از دل این معنابخشی به برخی از کنش ها اعتبار داده می شود و برخی دیگر بی اعتبار جلوه می کنند؛ برخی از موقعیت ها و منزلت ها اعتبار می یابند و دسترسی های مشخصی به منابع تخصیصی و اقتداری برایشان ممکن می شود و برخی دیگر طرد شده و دسترسی هایشان به منابع محدود یا ناممکن می شود؛ برخی از مفاهیم به اهداف بدل می شوند و برخی دیگر به ضرورت نادیده گرفته می شوند. این یعنی گفتمان ها، جهان اجتماعی سوژه های تحت سلطه خود را برمی سازند و مشخص می کنند زیست جهانشان چگونه جایی است، ارزش ها و ضدارزش هایش کدام اند و البته در پاسخ به پرسشی اساسی که به کنش اجتماعی، معنا و جهت می بخشد، مشخص می کنند که «چه باید کرد». به نظر می رسد در ایران امروز چنین فرایندی دچار اختلال شده و به تعبیری سازه های گفتمانی ما از کار افتاده اند.

شاید بتوان مصداق چنین ازکارافتادگی ای را در بی معنایی ناآرامی های دی ماه 96 جست وجو کرد. در این ناآرامی ها که در واکنشی روانی و اعتراضی نسبت به نابسامانی های اقتصادی آغاز شده و با فراز و فرودهایی در بخش های مختلف جامعه و در جغرافیایی متنوع ادامه داشت، آنچه یافت نمی شود معناست. سوژه هایی که درگیر این اعتراض ها بودند، برای کنش خود، معنا و الگوی مشخصی نمی یافتند، آنچه می دانستند و بهتر بگوییم آنچه احساس می کردند این بود که مستاصل هستند و چاره ای جز اعتراض ندارند. آنها نه سازمان دهی داشتند، نه سازمان دهنده، نه آرمانی و نه الگویی برای کنش و از همه مهم تر اینکه تعریفی از هویت خود، ارزش هایشان و اهدافشان نداشتند و فضای بیناذهنی آنان تحت سلطه هیچ گفتمان معنابخش و هویت سازی نبود. ناظران بیرونی نیز از معنابخشی سازوار و نظام مند به کنش های معترضان ناتوان بودند؛ نشست های علمی و همایش برگزار کردند، سخنرانی کرده و مقاله نوشتند، اما هیچ زبان علمی مشترکی برای تفسیر و تبیین این ناآرامی ها متولد نشد که بتواند اجماعی حداقلی میان صاحب نظران در فهم این پدیده به وجود بیاورد. بازیگران سیاسی نیز که همواره به چنین رویدادهایی به چشم فرصت می نگریسته و در تصاحب آن به نفع جریان سیاسی مطلوب خود بهره می برده اند، با وجود تلاش های فراوان، در مصادره معنایی این رخدادها به شکل برجسته و مشهودی ناکام ماندند. جریان های اصلی سیاسی در داخل، اعم از اصولگرایان و اصلاح طلبان و نیز اپوزیسیون سیاسی در داخل و خارج اعم از سلطنت طلبان، احزاب کارگری و چپ، جمهوری خواهان و دیگران به شکل های مختلف تلاش کردند معنابخشی به این رویداد را در انحصار گفتمانی خود درآورند و به آن جهت بدهند و آن را مال خود کنند، اما دریغ از ذره ای توفیق.

اگرچه ممکن است دستگاه هایی که مسئولیت کنترل و مهار چنین ناآرامی هایی را بر عهده دارند، از چنین بی معنایی ای در کنش استقبال کنند، چراکه مواجهه با آن را از نظر تکنیکی، ساده تر از جنبش های اجتماعی شناسنامه دار می پندارند، اما تصور می کنم این نشانه خوبی نیست. 

اینکه گفتمانی نیست که بتواند جهان پیرامون سوژه های اجتماعی را برایشان معنا کند، برایشان حقیقت بیافریند و به کنش هایشان جهت دهد؛ یعنی اینکه پیوندهایی که «خود جمعی» ما را در قالب یک «جامعه» منسجم می کرد، دیگر وجود ندارند و این تهدیدی برای جامعه است.

در خلال سال های گذشته، جریان های رقیب تلاش کرده اند با گزینش برخی دال ها و انحصار در معنابخشی و ارجاع به مدلول های مشخص، با مفصل بندی آنها جهان اجتماعی ایرانیان را معنا کنند. دال های مختلفی از جمله عدالت، استقلال، آزادی، مردم سالاری و مواردی از این دست، محوریت سازه های زبانی در گفتمان های مسلط را شکل داده، به زندگی و کنش های سوژه های ذیل خود معنا بخشیده و افق و مسیر تعریف کرده اند؛ اما در شرایط کنونی به نظر می رسد در معنابخشی به این دال ها اختلال ایجاد شده است. به عنوان مثال زمانی بنیان گذاران یک گفتمان، دال «آزادی» را در محوریت قرار داده و به گونه ای معنا کرده و مبتنی بر آن نظم معنایی خاصی درباره دیگر دال ها شکل دادند و متقابلا سخنگویان گفتمان رقیب، تلاش کردند همان دال «آزادی» را به مدلول های دیگری ارجاع داده و معنایی جایگزین، متناسب با مفصل بندی خود سامان دهند و در مجموع این رقابت خود گویای پویایی سازه های زبانی رقیب بوده است؛ اما اکنون به نظر می رسد نه فقط هم گفتمان مسلط و هم گفتمان های رقیب از معنابخشی به این دال عاجزند؛ بلکه حتی اعتبار خود دال «آزادی» نیز موضوع تردید است. به عبارت دیگر این دال کمابیش ارزش و جذابیت خود را برای سوژه های اجتماعی از دست می دهد؛ چه بسا این واژه برای عموم عاملیت های اجتماعی، دیگر احساس و شوری برنینگیزد و برای سوژه های خاص و فرهیخته واکنشی از جنس طرد را به دنبال داشته باشد. این امر برای دیگر مفاهیم بنیادین در گفتمان های حاضر نیز صادق است. این وضعیت خاص و خطرناکی است؛ وضعیتی که در آن گفتمان ها نه فقط «بی اعتبار»؛ بلکه «اعتبارزدا» شده و مهم ترین دال ها یا همان نام های بزرگی که باید بنیان های زیست اجتماعی بر آن استوار باشند، نه فقط مسدود؛ بلکه «اشباع شده» هستند. به عبارت صریح تر، گفتمان ها که کارکرد متعارف شان معنابخشی و هویت سازی است، عملا عاملی برای تهی سازی معانی و هویت زدایی شده اند.

این وضعیت چه بسا گفتمان و خرده گفتمان های اصولگرایانه و محافظه کارانه را کمتر بیازارد. اگر در یک جامعه سیاسی- خواه آنتاگونیستیک و خواه با رقابت های دموکراتیک- گفتمان ها در تلاش اند که به واسطه مسلط شدن بر فضاهای بیناذهنی سوژه ها، دسترسی ها را تسهیل کنند، در ایران امروز سازه های معنایی اصولگرایانه چنین ضرورتی را احساس نمی کنند. چه نیازی به جست وجوی مقصود است، وقتی که هم اکنون در مقصد هستند؟ گفتمان و خرده گفتمان های اصولگرایانه بیشتر در «توجیه» دسترسی های منابع در اختیارشان به کار می آیند یا در برهه های خاص رقابت های انتخاباتی برای تکمیل این دسترسی ها. این گفتمان ها موفق باشند یا ناموفق، تاثیر چندانی در تسلط سخت افزاری اصولگرایان نخواهد داشت؛ بنابراین گفتمان های اصولگرایانه از پیش بر ابدان مسلط اند و دغدغه ای برای سلطه بر اذهان ندارند؛ اما برای گفتمان اصلاح طلبی وضعیت دیگری در جریان است؛ اعتبارزدا شدن اصلاح طلبی و اشباع دال های محوری آن. 

پدیده دال های اشباع شده بیش از آنکه متاثر از کاربرد نادرست یا نبود انسجام مدلول ها باشند، مستقیما نتیجه و هم زمان دلیل اعتبارزداشدن گفتمان های موجود هستند؛ بنابر این نمی توان انتظار داشت که با جابه جایی یا ترمیم دال های محوری، این گفتمان ها احیا شوند؛ بلکه برعکس آنها خود عامل مرگ دال های بزرگ هستند. چندی است که امیدهایی مطرح می شود؛ مبنی بر اینکه باید برای ترمیم و احیای گفتمان مان به سراغ فضای گفتمان گونگی رفته و از گنجینه آن تلاشی را سامان دهیم؛ مثلا با ورود دال ملی گرایی به مجموعه مفاهیم محوری سازه زبانی خود یا جست وجوی مفاهیمی که زندگی متعارف دنیوی را نمایندگی کنند، درصدد اعتباربخشی مجدد برآییم. صرف نظر از اینکه تا چه حد مفصل بندی ملی گرایی با دیگر دال های محوری اصلاح طلبی ممکن و میسر باشد یا اینکه بنیان عمیقا سیاسی اصلاح طلبی- سیاسی به معنای جست وجوگری قدرت- تا چه حد پذیرای ارزش های زیست متعارف دنیوی است، تصور می کنم چنین تلاشی نهایتا به اعتبارزدایی از دال ملی گرایی یا ناهنجارکردن زیست متعارف خواهد انجامید و نه احیای اصلاح طلبی.

البته هستی اجتماعی ما محدود به همین روندهای قابل رصد و ارزیابی نیست و چه بسا در آینده ای دور یا نزدیک، امر واقعی جایی با امری واقع رودررو شود. این رخدادی است که دست کم از منظر تئوریک ناممکن نیست.

پس خوب است که قدری انصاف داشته باشیم و گنجینه دال های میان تهی در فضای گفتمان گونگی جامعه ایرانی را حفظ کرده و از اعتبار ساقط نکنیم. هنوز می توان در ملی گرایی یا در ارزش های این جهانی متعارف و غیرسیاسی زندگی به سبک ایرانی امیدهایی را برای آینده ایران جست وجو کرد؛ آن را ضایع نکنیم.