آرشیو دو‌شنبه ۲۵‌شهریور ۱۳۹۸، شماره ۷۱۵۷
فرهنگی
۶
گزارش

«ایران» در گفت و گو با جواد طوسی و محمد ذوقی بررسی می کند

آیا افشای اطلاعات آثار فرهنگی می تواند بار حقوقی داشته باشد؟

نرگس عاشوری

«لو رفتن» در هر گزاره خبری کنجکاوی برانگیز است. این پیام را می رساند که قرار است راجع به موضوعی اطلاع رسانی شود که لابد جزو اسرار مگو و ناگفته است. ارزش و اعتبارش هم وابسته به نهاد و صاحب خبر است. هر چه حساسیت نسبت به فرد یا موضوعی بیشتر باشد کنجکاوی ها برای کشف آن هم بیشتر می شود. در حوزه سینما و تلویزیون عموما پایان قصه سریال های پربیننده یکی از موضوعات کنجکاوی برانگیز است. نمونه اخیر این تجسس و لو رفتن قصه هم ماجرای سریال «شهرزاد» است که ساقی زینتی و ابوالفضل پورعرب در گفت و گویی بخش هایی از داستان و سرانجام شخصیت ها را فاش کردند و نمونه متاخرتر آن لیلا حاتمی است که پس از کشمکش با سازندگان «نهنگ آبی» برای سامان یافتن نقش اش، در توضیحاتی که برای دلیل انصرافش از حضور در این سریال شبکه نمایش خانگی ارائه کرد سرنوشت آناهیتا را هم لو داد. برخی آثار اما از زمان کلید خوردن برای اهالی رسانه، علاقه مندان و حتی مخالفان سازنده اهمیت خبری دارند و اشتیاق برای دریافت اطلاعات تازه از آن بالاست. در سال های اخیر که مراحل تولید پروژه های سینمایی عموما با مدیریت خبری و برنامه ریزی مناسب برای اطلاع رسانی بموقع انجام می شود، تجسس و تفحص برای کسب اطلاعات به شکل غیررسمی هم بیشتر شده است. سازندگان آثار بنا بر دلایل مختلف از جمله نگه داشتن همین اشتیاق و کنجکاوی یا پرهیز از حاشیه سازی ترجیح می دهند طبق صلاحدید پروژه، اطلاعات را منتشر کنند و برخی رسانه های عموما غیررسمی هم تلاش شان را می کنند که با سرک کشیدن به پروژه های در حال تولید خبرساز شوند. یکی از روش های کسب این اطلاعات رفتن سراغ عوامل تولید یا بازیگرانی است که شاید چندان از اصول و قواعد و مناسبات حرفه ای اطلاعی ندارند؛ یا به دلیلی تصمیم گرفته اند به پروژه ضربه بزنند. فیلم جدید ابراهیم حاتمی کیا از جمله پروژه های کنجکاوی برانگیز است که چند وقت اخیر حرف و حدیث ها و اخبار غیررسمی حول و حوش آن بسیار است. آخرین این اخبار مربوط به اطلاعاتی است که عزت الله رمضانی فر درباره «خروج» حاتمی کیا فاش کرد. او در گفت وگویی هم راجع به داستان و هم درباره دستمزدها اطلاعاتی را لو داد و در نهایت عنوان کرد بعد از اینکه با «قاتل و وحشی» حمید نعمت الله به توافق رسیده از همکاری با حاتمی کیا انصراف داده است. آیا انتشار چنین اخباری بدون رضایت صاحب اثر بار حقوقی دارد؟

سفره دلتان را باز نکنید

جواد طوسی منتقد سینما و قاضی بازنشسته دادگستری در پاسخ به این سوال به «ایران»می گوید: «این ماجرا دو منظر دارد. اول اینکه به طور متعارف در یکی از مواد قراردادهای تیپ به این مساله اشاره می شود که طرف قرارداد تحت هر شرایطی نباید بدون هماهنگی با طرف اول (تهیه کننده، مدیر تولید و...) اطلاعاتی را در اختیار رسانه ها قرار دهد. بر این اساس اگر تخطی و تخلفی صورت بگیرد قابل پیگیری قانونی است و می توان مطالبه خسارت کرد. اما اگر قرارداد ساکت باشد یعنی صراحتا به این مساله اشاره نشده باشد باید به عرف و رویه جاری رجوع کنیم. در جامعه هنری و بین اهالی سینما عرف و مبنا چیست؟ آیا اگر کسی به هر دلیلی همکاری اش با یک پروژه قطع شد می تواند اطلاعات و اخبار آن را در اختیار رسانه ها قرار دهد؟ مسلما نه.»

این حقوقدان با گلایه از اینکه در بخشی از فضای فرهنگی هنری جامعه هنوز قواعد و مناسبات حرفه ای حکمفرما نشده می افزاید: «اگر رفتارشناسی حرفه ای جا بیفتد هر کسی به خودش اجازه نمی دهد که با قطع توافق همکاری (چه شفاهی و چه مکتوب) سفره دلش را پیش هر کسی باز کند. یک اثر سینمایی برای حفظ جذابیت ها و بکر باقی ماندن مضمون یا دستمایه ای که برای جذب حداکثری مخاطب می تواند ترغیب کننده باشد به اطلاع رسانی برنامه ریزی شده نیاز دارد. اگر جذابیت و بکری مضمون پیش از به نمایش درآمدن اثر مخدوش شود یا در معرض آسیب پذیری قرار بگیرد طبق مواد یک و دو قانون مسئولیت های مدنی امکان پیگیری دارد. اگر چه متاسفانه در جامعه و سیستم قضایی ما خسارت معنوی جانیفتاده و در این خصوص محاکم یک مقدار قلم شان می لرزد و انعطاف پذیری لازمه را ندارند.»

او در پاسخ به سوالی درباره سازوکار خانه سینما برای مقابله با رفتارهای مشابه به موضوع مناقشه لیلا حاتمی و سازندگان «نهنگ آبی» اشاره کرده و می گوید: «چنین تشکیلاتی به عنوان شورای صیانت در خانه سینما وجود دارد و آقای سعید ملکان از طریق این شورا مساله را پیگیری کردند.»

جواد طوسی ابراز امیدواری می کند پیگیری قانونی موارد مشابه عاملی بازدارنده در تکرار این ماجرا باشد چرا که به گفته او«آثار هنری ما مخاطب شناسی خیلی کلان و گسترده و حرفه ای ندارند و باید اطلاع رسانی هوشمندانه انجام بگیرد.» او سایت های خبری را در این ماجرا خیلی هم مقصر نمی داند و می گوید: «خبرنگار می خواهد پوشش خبری اش را داشته باشد و بر اساس سماجت و بلد بودن قواعد بازی ممکن است شما را تخلیه اطلاعاتی کند. من مصاحبه شونده باید حساب شده پاسخ بگویم و آثار و تبعات بعدی را هم ارزیابی کنم.» این منتقد سینما در ریشه یابی و آسیب شناسی این اتفاق البته به یک اهمال از جانب خانه سینما هم اشاره می کند: «بارها از طریق مراجع داوری خانه سینما یادآور شده ایم که باید قرارداد تیپ نهادینه شود. یک مورد خاص ممکن است برای همه صنوف سینمایی قابل تسری نباشد ولی می شود چند قرارداد تیپ را در دستور کار قرار دهیم و هرگونه احتمالی که ممکن است یک اثر هنری را در معرض آسیب پذیری قرار دهد، در جزئیات آن پیش بینی شود. اما تا زمانی که قرارداد تیپ به شکل فراگیر الزام آور نشده باید با برگزاری همایش ها و نشست ها این خلا را پر کرد و این مسائل را یادآوری کرد تا افراد به همین راحتی اسرار یک اثر را لو ندهند.» او در نهایت به پایبندی به اصول اخلاق حرفه ای به عنوان رفتار کلیدی و بنیادی تاکید دارد: «من هنرمند باید آنقدر سعه صدر داشته باشم که به هر علتی اگر توافق اولیه استمرار پیدا نکرد دست به عمل تلافی جویانه نزنم و کینه ازلی و ابدی خود را بروز ندهم.»

اخلاق حرفه ای ضمانت امانتداری

«رفتار حرفه ای» مولفه ای است که مشاور رسانه ای فیلم «خروج» ابراهیم حاتمی کیا و البته مدیر روابط عمومی موسسه «اوج» هم بر آن تاکید دارد: «عرف معمول سینما این است که پس از نهایی شدن توافق، قرارداد بسته می شود اما در مذاکرات اولیه هم توضیحاتی رد و بدل می شود. برای امانتداری اطلاعات این مرحله یک ضمانت وجود دارد که آن هم اخلاق و رفتار حرفه ای است»محمد ذوقی در ادامه می گوید: «شاهد مثال رفتار حرفه ای آقای فرامرز قریبیان است. در زمان کلید خوردن فیلم «خروج» محلی ها سر صحنه حاضر بودند و از ایشان درخواست عکس یادگاری داشتند. آقای قریبیان در نهایت احترام از علاقه مندانشان عذرخواهی کرد و توضیح داد که با گریم فیلم اجازه عکس ندارد. هیچ کدام از عوامل تولید که این موارد را به ایشان توضیح نداده بود اما آقای قریبیان به عنوان بازیگر حرفه ای خودشان تشخیص می دهند که این مناسبات را چطور رعایت کنند و چه رفتاری داشته باشند.» او می افزاید: «هر کدام از عوامل فیلم ممکن است تا زمان قطعی شدن همکاری یکسری مذاکرات داشته باشند که به هر دلیل به نتیجه نرسد، این یک روند معمول در تولید هر پروژه سینمایی است اما رفتار غیرمعمول این است که بعد از نهایی نشدن همکاری مصاحبه کنیم و درباره جزئیات توضیح دهیم؛ بخشی از فیلمنامه ای را که خوانده ایم شرح دهیم و بدتر از آن اطلاعات غلط بدهیم. در مورد این پروژه اطلاعاتی که درباره میزان دستمزد بازیگرها اعلام شده کاملا غلط است.» مشاور رسانه ای فیلم «خروج» در پاسخ به این سوال که آیا اطلاعات ارائه شده آنقدر جدی هست که حاتمی کیا را مجبور به اعمال تغییرات کند هم توضیح می دهد: «نه خیلی جدی نیست، چون ایشان جزو نقش های اصلی نبودند که فیلمنامه کامل را دریافت کنند. لذا انتشار بخشی از این اطلاعات که غلط هم هست منجر به تغییر فیلمنامه نخواهد شد.»