آرشیو شنبه ۳۰‌شهریور ۱۳۹۸، شماره ۵۴۸۳
زندگی: دانش
۱۵

تحلیل نقاط عطف برنامه فضایی هندوستان با توجه به موفقیت این کشور در پرتاب ماموریت چاندرایان2 و شکست در فرود ماه نشین ویکرام

عبور از شکست

«ارتباط با فضاپیما قطع شد!» اگر تجربه حضور در تیم عملیات یک پروژه فضایی را داشته باشید، می دانید که این ترسناک ترین جمله ای است که بعد از ماه ها یا سال ها فعالیت روی یک پروژه می توان شنید. این اتفاقی بود که بعد از یک ماه و نیم پرواز فضاپیمای «چاندرایان2» به سمت ماه و بعد از 15 دقیقه نفسگیر فرود ماه نشین ویکرام افتاد. 15 شهریور ارتباط با ویکرام قطع شد و هندی ها نتوانستند یک موفقیت در اولین تلاش دیگر را به فهرست پربار دستاوردهای فضایی خود بیفزایند. واقعه ناخوشایندی که اشک دکتر سیوان، رئیس سازمان تحقیقات فضایی هند را درآورد و نخست وزیر هند را به دلداری او واداشت.

پیش از پرداختن به داستان چاندرایان و ویکرام بهتر است کمی به برنامه فضایی هندوستان بپردازیم. کشوری که معروف است به شگفتی ها و تناقض ها. از یک سو تصویر جهانی آن، کشوری فقیر با درآمد سرانه و توسعه اجتماعی پایین است و از سوی دیگر بزرگ ترین دموکراسی آسیا را به نمایش می گذارد. تا جایی که به بحث ما مربوط می شود هند کشور گاری ها و ماهواره برهاست. هند بعد از استقلال از انگلستان متوجه اهمیت فضا به عنوان جبهه جدید پیشرفت شد و از آن روز با وجود توسعه نیافتگی در بسیاری از جهات، دست از فعالیت مستمر در حوزه فضایی نکشیده است. سازمان تحقیقات فضایی هند (ایسرو) که به همت دکتر ویکرام ساراب های (پدر صنایع فضایی هند) در اواخر دهه 60 بنیان گذاشته شد، در بین رقابت های فضایی پرسروصدا بین ابرقدرت های شرق و غرب، با در نظر گرفتن توان اقتصادی خود به یک فعالیت پیوسته و هدفمند اکتفا کرد تا امروز از میوه این سرمایه گذاری دوراندیشانه بهره مند شود.

 موفقیت های چشمگیر

موشک های ماهواره بر هند توانسته اند با هزینه پرتاب بسیار پایین نسبت به سایر سیستم های پرتاب دولتی، به قابلیت اطمینان بسیار خوبی نیز دست پیدا کنند. ماهواره بر چهار مرحله ای پی اس ال وی (PSLV) در سال 2018 رکورد پرتاب همزمان ماهواره را شکست و توانست 104 ماهواره را در یک پرتاب به مدار زمین برساند. رکورد قبلی دست روسیه با یک سوم این عدد یعنی 37 ماهواره بود.

سامانه پی اس ال وی در سال 2008چاندرایان 1 را با موفقیت به ماه ارسال کرد. ماموریتی که با شلیک یک پرتابه به قطب ماه موفق به کشف شواهد وجود آب در قمر زمین شد و هند را به چهارمین کشوری تبدیل کرد که به سطح ماه رسیده است (البته نه چندان آرام).

ایسرو با اتکا به این موشک ماهواره بر، فضاپیمای «مانگالیان1» را نیز به مدار مریخ رساند و از این جهت نیز هند نه تنها به چهارمین کشوری تبدیل شد که به مدار مریخ رسیده است، بلکه به اولین کشوری تبدیل شد که در اولین تلاش خود موفق به ورود به مدار مریخ شده است. پی اس ال وی با بیش از 40 پرتاب موفق یکی از بهترین سامانه های پرتاب عملیاتی در جهان است. با این وجود ایسرو ماهواره بر سه مرحله ای بزرگ تر جی اس ال وی (GSLV) را نیز توسعه داده است؛ ماهواره بر مدار زمین آهنگ هند که در ماموریت «چاندرایان2» نیز از آن بهره گرفته شد.

 تلاش برای فتح ماه

در امتداد این مسیر 50 ساله بود که هند در 31 تیر امسال مدارگرد چاندرایان2 (به معنی ماه پیما در زبان سانسکریت)، ماه نشین ویکرام (به نام کوچک پدر صنایع فضایی هند) و ماه نورد پراگیان (به معنای خرد در زبان سانسکریت) را سوار بر ماهواره بر جی اس ال وی به مدار زمین پرتاب کرد. ماموریتش فرود نرم و آرام روی ماه و کمی گردش رباتیک روی آن بود. پرتاب با موفقیت انجام شد و در طول یک ماه و نیم بعد تمام مراحل اوج گرفتن چاندرایان از مدار زمین، رسیدن به مدار ماه و کاهش ارتفاع و پارک در مدار قطبی صدکیلومتری بالای ماه با موفقیت انجام شد. چاندرایان موفق شد مسافران کوچک خود را به سلامت به مدار ماه برساند. حالا نوبت ماه نشین ویکرام بود که در یک سفر 15 دقیقه ای، خود و ماه نورد پراگیان را به سلامت به قطب ماه برساند تا پراگیان بتواند در فاصله 500 متری اطراف نقطه فرود به گردش بپردازد. این بخش آخر همان اتفاقی بود که در رویاپردازی های فضایی هندی ها پایان تلخی داشت.

فرود برای 15 شهریور برنامه ریزی شده بود. طبق برنامه، ویکرام از پشت چاندرایان جدا شد و چهار موتور ترمزی خود را روشن کرد و ارتفاع خود را از صد کیلومتر به 30 کیلومتر کاهش داد. مرحله نهایی از فاصله 587 کیلومتری از نقطه فرود آغاز شد. موتورها دوباره در این مرحله روشن می شوند و سرعت ماه نشین و ارتفاع آن را کاهش می دهند. قرار بود این مرحله تا 400 متری ماه ادامه پیدا کند تا ماه نشین با مانور سطحی نقطه مطلوب برای فرود را انتخاب کند و در نهایت به کمک موتور مرکزی خود فرود بیاید، اما هیچ یک از اینها فرصت رخ دادن پیدا نکرد. ویکرام تا ارتفاع 4 کیلومتری سطح ماه درست روی مسیر پیش رفت، اما به دلیلی که نمی دانیم، ماه نشین با موتور روشن شروع به حرکت گهواره ای و نوسان می کند و از مسیر خود خارج شده و در ارتفاع زیر یک کیلومتر، ارتباط خود را با زمین از دست داد.

 چرا ارتباط با ویکرام قطع شد؟

هنوز پاسخ قطعی به این پرسش داده نشده است. به گزارش ایندیا تودی، یکی از دلایل می تواند بالاتربودن سرعت نسبت به سرعت مسیر پیش فرض باشد. این سرعت اضافه می تواند باعث تلاش فضاپیما برای کاهش آن شده باشد که خود به تغییر وضعیت برای کنترل شرایط منجر می شود که در شرایط ناپایدار خارج از مسیر نامی به واگرایی وضعیت ویکرام منجر شده است. دلیل دیگر اشکال در محاسبات پیچیده ناوبری فضاپیما عنوان شده که باعث شده است فضاپیما وضعیت مرجع خود را گم کند. یا در نهایت تلفیقی از چنین دلایلی منجر به سقوط فضاپیما روی ماه شده است.

اما فارغ از دلیل این عدم توفیق و گذشته از اشک های دکتر سیوان در لحظه های احساسی کارش، ماموریت چاندرایان2 جزو لغزشی کوچک، در مسیر پیشرفت کشوری ارزیابی می شود که برای فعالیت فضایی خود برنامه ای بلندپروازانه ولی با اهداف واقعی دارد. می گویند «نمی توان شنا یاد گرفت، اما خیس نشد!» سازمان تحقیقات فضایی هند به خوبی معنی این جمله را می داند و از پخش زنده ماموریتی تا این حد خطیر نیز پرهیز نمی کند. چاندرایان2 برای هند به یک موفقیت در اولین تلاش تبدیل نشد، اما از حالا می توان منتظر کف زدن برای موفقیت نه چندان دور مهندسان ایسرو با اتکا به تجربیات این شکست بود.