آرشیو چهار‌شنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۸، شماره ۴۴۸۴
دیپلماسی
۵
گزارش روز

جانشین فدریکا موگرینی باید استقلال اروپا را احیا کند

مردی برای بحرا ن های بی شمار

سارا معصومی

ایران و اروپا کمتر از یک ماه تا رسیدن به توافقی که برجام را زنده نگه دارد، فاصله دارند. 15 شهریور ماه بود که تهران گام سوم در مسیر کاهش تعهدات برجامی را برداشت و برای سومین بار در 6 ماه گذشته، مهلتی 60 روزه به بازماندگان در توافق هسته ای با ترکیب 1+4 داد تا شاید بتوانند مانع از پایان توافقی شوند که به اذعان اروپایی ها نخستین دستاورد واحد آنها در چند دهه گذشته در حوزه سیاست خارجی به شمار می آید.

نفس های برجام در حالی به شماره افتاده است که در 4سال گذشته چهره هایی که ساعت ها در وین، ژنو یا لوزان برای رسیدن به توافقی 6 جانبه بر سر بند بند برجام با هم جنگیده بودند، جای خود را به سیاستمدارانی داده اند که برجام را به ارث برده اند و سهمی در تولد آن نداشته اند. باراک اوبامای دموکرات که در کارنامه خود سابقه تماس تلفنی با همتای ایرانی خود را هم دارد، جای خود را به دونالد ترامپ جمهوری خواه داده که برجام را طبق وعده انتخاباتی اش کنار زده است. امانوئل مکرون، رییس جمهور فرانسه و بوریس جانسون، نخست وزیر بریتانیا نیز توافق هسته ای را از سلفای خود به ارث برده اند اما در کلام می گویند که خواهان حفظ این توافق با تهران هستند. در روسیه و چین چهره های برجامی دست نخورده باقی مانده اما ترجیح می دهند بیشتر نقش ناظر را ایفا کنند و توپ نجات توافق را به زمین اروپایی ها بیندازند. در این میان تازه ترین چهره برجامی که می رود تا از قطار این توافق پیاده شود فدریکا موگرینی، مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپاست که در بدو مذاکرات میان ایران و 1+5 وقت در سال 1392 جای کاترین اشتون را در سیاست خارجی اتحادیه اروپا گرفت و در 5 سال گذشته هم برای حصول برجام و هم برای حفظ آن تلاش کرد. با پایان دوره ماموریت فدریکا موگرینی در این پست او کرسی خود را به «جوزپ بورل» از اسپانیا می دهد.

جوزپ بورل، سیاستمداری کهنه کار و 72 ساله که از این پس عنوان مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا را به خود اختصاص داده است. جانشین موگرینی یکی از کهنه کارهای عالم سیاست در کشورش است. بورل که یک کاتالون سوسیالیست است و با جدایی کاتالونیا از اسپانیا مخالفت کرده، مرز ها را «زخم هایی بر صورت زمین» خوانده است. او در کارنامه خود لیستی از تخصص ها را دارد: از مهندس هوافضا، دکترای اقتصاد و متخصص کامپیوتر. به گزارش تابناک، جوزپ بورل در کابینه اسپانیا علاوه بر وزارت خارجه، پست هایی چون وزیر مشاور در امور مالی (1984)، وزیر راه و ترابری و محیط زیست (1991 تا 1993) داشته و کاندیدای سوسیالیست ها برای نخست وزیری در انتخابات سال 2000 نیز بوده است. بورل در صحنه سیاست اتحادیه اروپا نیز نام آشناست و از سال 2004 تا 2007 رییس پارلمان اروپا بود. بورل دانش آموخته دانشگاه استنفورد امریکا و از مخالفان برگزیت، استقلال کوزوو از صربستان و جدایی کاتالونیا از اسپانیاست. او یک بار با اشاره به قدرت های بزرگ همچون چین، روسیه و ایالات متحده گفته بود:«ما در دنیای غول ها زندگی می کنیم و اگر نجنبیم بیش از پیش به حاشیه خواهیم رفت.» بورل گرچه مرز ها را به مثابه زخم تلقی می کند اما همزمان خواهان امنیت مرز های اتحادیه اروپا در قبال مهاجرت های جمعی شده است. او از جمله به نرخ زاد و ولد در آفریقا اشاره کرده و از سیاستمداران اروپایی دعوت کرده که برای مشکلات آتی دوراندیشی کنند.

از حمایت از برجام تا تاکید بر اروپای واحد

پارلمان اروپا روز دوشنبه شاهد سخنرانی «جوزپ بورل» بود که به نوعی می توان آن را آشنایی با عقاید او خواند. هر چند برای ایرانی ها سخنان او درباره برجام از اهمیت فوق العاده ای برخوردار بود اما برای اتحادیه اروپا و 28 کشور عضو آن مهم بود که بدانند وزیر امور خارجه اسپانیا که قرار است از اول ماه نوامبر به عنوان نماینده آنها در حوزه سیاست خارجی صحبت کند چه خط مشی در قبال کشوری چون روسیه یا چهره ای مانند دونالد ترامپ دارد. همزمان نگاه ها به رویکرد بورل نسبت به برگزیت(خروج بریتانیا از توافق هسته ای) هم دوخته شده است.

جوزپ بورل که پیش از این نیز حمایت خود از برجام را اعلام کرده بود این بار نیز با اشاره به لزوم حفظ این توافق هسته ای گفت:«حفظ این توافق، دفاع از امنیت و منافع خود ما به شمار می رود ضمن اینکه سبب می شود از وقوع اتفاقی ناگوارتر اجتناب کنیم. برای حفاظت از برجام، حفظ وحدت سیاسی اروپایی ها بسیار ضروری و مهم است.»

صدای واحد اروپا، عبارتی بود که در سخنرانی اخیر بورل چندین بار شنیده شد. در حالی که در چند سال اخیر زمزمه های جدایی از اتحادیه اروپا توسط احزاب راستگرا در کشورهای متعدد اروپایی شنیده شده است، سکاندار جدید کمیسیون سیاست خارجی اتحادیه اروپا تاکید کرد که اروپا باید در تحولات بین المللی صدای یگانه ای داشته باشد.«توسعه ظرفیت نظامی کاربردی از سوی اروپا» نیز یکی دیگر از کلیدواژه های مهم بورل در این سخنرانی بود. در دو سال گذشته پس از روی کارآمدن دونالد ترامپ در امریکا و سیاست های خصمانه و یکجانبه گرایانه ای که او در معادله های بین المللی اتخاذ کرده بسیاری از سیاستمداران اروپایی نسبت به ایده شکل گیری ارتش واحد اروپا یا قوای نظامی مختص این قاره چراغ سبز نشان داده اند. به نظر می رسد که بورل نیز یکی از حامیان چنین ایده ای باشد. او در بخش های دیگری از سخنانش در این باره گفت: اتحادیه باید هزینه بیشتری برای دفاع از خود همچنین استقرار نیروهای جنگی مختص این اتحادیه تخصیص دهد.

ترس از اروپای ضعیف در برابر چین و امریکا

«جوزپ بورل» پیش از معرفی به عنوان جانشین فدریکا موگرینی نیز چندان با سیاست های ترامپ در قبال اروپا همراه نبود و به نظر می رسد که در نخستین سخنرانی خود نیز نتوانست این مخالفت با اصلی ترین متحد فراآتلانتیکی اتحادیه اروپا را پنهان کند و با اشاره به سیاست «اول امریکای دونالد ترامپ» گفت:«من اطمینان دارم اگر با یکدیگر و در کنار یکدیگر عمل نکنیم، اروپا نمی تواند برنامه های خود را به پیش ببرد. در روزگاری که ترامپ از «اول امریکا» سخن می گوید و چین هم در مواجهه با امریکاست، اروپا باید به سختی کار کند تا در تقابل فزاینده واشنگتن و پکن جایگاه خود را داشته باشد و صدای خود را برساند.»

جوزپ بورل که از منتقدان اروپای تضعیف شده است و اعتقاد دارد که بروکسل باید رفتارهای مستقل تری از خود در عرصه بین المللی نشان دهد در ادامه اظهاراتش گفت:«ما اگر در خانه مشکلات خود را برطرف نکنیم، نمی توانیم یک بازیگر جهانی باشیم.»

اروپا به شرق بچرخد

در رسانه های بین المللی «نگاه به شرق» جوزپ بورل که در سخنرانی اخیر او نیز بروز داشت بیش از سایر موضوعات به چشم آمد. بورل در جایگاه هشدار به اروپایی ها اعلام کرد که باید برقراری ثبات و امنیت در مرزهای شرقی خود را به اولویتی در سیاست خارجی تبدیل کنند. او تاکید کرد که اگر اروپا می خواهد بازیگری در سطح جهانی باشد باید بتواند مشکلاتش در مرزهایش را حل و فصل کند. بورل در بخش های دیگری از سخنرانی اش نسبت به افزایش سطح تنش با روسیه در میان کشورهای اروپایی هشدار داد و تاکید کرد که جهان به سمت بدتر شدن در حال تغییر است.

از مجموع سخنان بورل می توان به این نتیجه رسید که او تقویت اعتبار اروپا را به یکی از اصلی ترین اولویت هایش در حوزه سیاست خارجی تبدیل کرده و اعتقاد دارد که جایگاه اروپا از سوی چین و روسیه در معرض خطر قرار گرفته است. بر همین اساس او در سخنرانی اخیر خود تلاش کرد، نوری بر مرزهای شاید فراموش شده شرقی اروپا بیندازد و گفت: منطقه بالکان و جبهه شرقی اروپا باید به اولویت اصلی ما در حوزه سیاست خارجی تبدیل شود. او اعلام کرد که «کوزوو» نخستین مقصد او به عنوان مسوول سیاست خارجی اتحادیه اروپا خواهد بود. او در حالی کوزوو را به عنوان نخستین میزبان خود پس از حضور در اتحادیه اروپا انتخاب کرده که صربستان و 4 کشور دیگر عضو اتحادیه اروپا هنوز استقلال کوزوو را به رسمیت نشناخته اند.

در حالی که سخنان و موضع گیری های بورل در روسیه با دقت بسیار دنبال می شود، او در سخنرانی خود خواهان اتخاذ سیاستی متوازن در برابر روسیه شد. این در حالی است که در میان کشورهای اروپایی برخی مخالف تلاش های فرانسه و فنلاند برای توسعه روابط با مسکو هستند. روسیه از سال 2014 تاکنون به دلیل الحاق کریمه به خاک خود و جدال با اوکراین بر سر این مساله در حال تحمل تحریم های اتحادیه اروپاست و این در حالی است که امانوئل مکرون، رییس جمهور فرانسه اخیرا تلاش هایی را برای کاهش تنش میان اتحادیه اروپا و مسکو آغاز کرده است. بورل در طول سخنرانی اش بارها تاکید کرد که کشورهای عضو اتحادیه باید سیاستی واحد را در قبال روسیه اتخاذ کنند و بر همین اساس تاکید کرد تا زمانی که روسیه در رویه خود تغییری ایجاد نکرده، تحریم ها باید باقی بمانند. در چند ماه اخیر رویکرد نرم و منعطف برخی کشورهای اروپایی به خصوص فرانسه نسبت به روسیه صدای انتقاد سایرین را بلند کرده همچنین این تحلیل را قوت بخشیده که مسکو بتواند از این شکاف در اروپا به نفع خود استفاده کند.

فایننشال تایمز درباره جوزپ بورل می نویسد: «انتخاب او به عنوان جانشین فدریکا موگرینی از سوی برخی با استقبال روبه رو شده چراکه تجربه او را برای آینده این اتحادیه مناسب می دانند اما همزمان منتقدان به سن و سال او ایراد گرفته و همزمان لحن بی تعارف او را چندان نمی پسندند. بورل در بخش هایی از سخنرانی روز دوشنبه اش با تکرار لزوم استقلال بیشتر اتحادیه اروپا خطاب به حاضران گفت: در زمان هایی که اقتصاد، تکنولوژی و تجارت به ابزارهای سیاسی تبدیل شده اند، اروپا باید بتواند اتحاد خود را حفظ کند.»

بورل در بخش های دیگری از سخنانش با تاکید بر اینکه از احیای رابطه با واشنگتن استقبال می کند، گفت: ما در اروپا متحد امریکا بودیم و متحد این کشور باقی خواهیم ماند اما همزمان نگرانی های مشروع و مقبولی درباره حرکت های یک جانبه امریکا داریم که بر خلاف روحیه همکاری امریکا و اتحادیه اروپا در قالب چندجانبه گرایی بوده است.

اروپا گفت وگوهای منطقه ای را به ائتلاف نظامی در خلیج فارس ترجیح دهد

«جوزپ بورل» در بخش های دیگری از سخنانش به قدرت اقتصادی و توان سیاسی اتحادیه اروپا اشاره و تاکید کرد که باید توازنی میان این دو ایجاد کرد. او با ابرقدرت خواندن اروپا در حوزه مالی گفت که اعتقاد دارد این اتحادیه از ظرفیت های دیپلماتیک بسیاری برخوردار است که آن را به یکی از مهم ترین بلوک ها در عرصه بین المللی تبدیل کرده است. این سیاستمدار 72 ساله اسپانیایی به اروپایی های نشسته در سالن یادآوری کرد که باید زبان قدرت را بیاموزند.

جوزپ بورل در بخش های دیگری از سخنانش از تصمیم اتحادیه اروپا برای عدم پیوستن به ائتلاف نظامی امریکا در تنگه هرمز استقبال و تاکید کرد که اتحادیه اروپا باید به جای همراهی با چنین ائتلاف هایی تلاش کند، کنفرانسی منطقه ای با حضور تمام بازیگران این منطقه برگزار کند تا به بستری برای گفت وگوهای منطقه ای در خلیج فارس تبدیل شود. جوزپ بورل در این باره گفت:«اعزام نیروهای بیشتر به منطقه در زمانی که وضعیت می تواند به یک منازعه تبدیل شود، بهترین راهکار نیست.»

جانشین فدریکا موگرینی در سخنرانی اش، بحث های به روز تر را هم وارد کرده و با «مشکل خواندن» اقدام واشنگتن در چراغ سبز دادن به حمله ترکیه به سوریه گفت:«اگر من الان مسوول بودم علیه این اقدام واشنگتن اقدام می کردم.»

اظهارات جوزپ بورل درباره اسراییل نیز با انتقادهایی روبه رو شده است. او از مخالفان و منتقدان سرسخت عملیات نظامی اسراییل در غزه است و همزمان طرفدار راهکار دو کشوری برای حل و فصل مساله میان اسراییل و فلسطین است. او همچنین به عنوان سیاستمدار اروپایی ایران دوست در میان اسراییلی ها شناخته می شود چراکه یک بار در اظهاراتش عنوان کرده بود اینکه ایران می خواهد اسراییل را از صفحه روزگار محو کند چیز جدیدی نیست. او همچنین بارها و بارها از نقش ثبات زای ایران در سوریه تمجید و تعریف کرده است.

به گزارش «اعتماد» بورل در حالی عنوان رییس کمیسیون سیاست خارجی اتحادیه اروپا را به خود اختصاص می دهد که تهران و بروکسل روزهای بحرانی را پشت سر می گذرانند. ایران یک سال پس از صبر راهبردی که در برابر کناره گیری امریکا از توافق هسته ای و انفعال اروپا کرد، گام های برجامی در مسیر معکوس را آغاز کرده و تاکنون تلاش های اروپا به ریاست فرانسه برای حل و فصل اختلاف، ره به جایی نبرده است. یکی از اصلی ترین انتقادهای ایران به اروپا، وابستگی اقتصادی 28 کشور به اقتصاد امریکاست به گونه ای که بانک ها و کمپانی های اروپایی از ترس تحریم های خزانه داری امریکا، رفتن از بازار ایران را به ماندن در آن ترجیح داده اند. در چنین شرایطی می توان گفت که تهران و جوزپ بورل از اتحادیه اروپا یک انتظار دارند: اعاده استقلال سیاسی و اقتصادی. ماموریتی که باید دید آیا سیاستمدار کهنه کار اسپانیایی از پس آن برخواهد آمد یا خیر؟