آرشیو چهار‌شنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۸، شماره ۴۴۸۴
جلد دوم
۷

مدیرکل بافت تاریخی شهرداری تهران تشریح کرد: خطر بیخ گوش خانه های ارزشمند تهران

گفتگو: حمیدرضا خالدی
«تهران بیش از 6 هزار خانه تاریخی داشته که از آن میان تنها 2هزار و 500 خانه باقی مانده است». این آماری که چندی قبل شهردار تهران به بهانه آغاز هفته تهران، به آن اشاره کرده است در نگاه اول شاید موید فاجعه ای تاریخی و فرهنگی در پایتخت کشورمان باشد. تخریب خانه های قدیمی و تبدیل آن به خانه های جدید و مدرن چیزی نیست که بتوان به سادگی از کنار آنها گذشت. خانه هایی که در بسیاری از کشورهای جهان، پس از بازسازی و مرمت به موزه و مراکزی فرهنگی یا کاربری های مشخص تبدیل می شوند تا هم برای تاریخچه شهرها حفظ شده باشد و هم از تخریب این سرمایه های ملی جلوگیری شده باشد. اهمیت این خانه های تاریخی در حدی است که در دوره قبلی مدیریت شهری مقرر شد تا 100 خانه تاریخی تهران بازسازی شود و در اختیار مدیران شهری قرار گیرد تا همراه با خانواده های شان در آن سکونت پیدا کنند؛ وعده ای که هیچ گاه محقق نشد. ولی به نظر می رسد امروز وضعیت کنونی خانه های تهران نسبت به گذشته بهبود پیدا کرده باشد. پیگیری های شورای شهر و عزم جزم شهرداری برای تصحیح رویه تغییر کاربری خانه های تاریخی و تملک آنها و البته توقف صدور مجوز ساخت بی رویه برای آنها باعث شده تا کمی از روند تخریب این خانه ها در سال های گذشته کاسته شود. با همین رویکرد و به بهانه آغاز هفته تهران، گفت وگویی با «ابوالفتح شادمهری»، مدیرکل بافت تاریخی شهرداری تهران انجام داده ایم که در زیر می خوانید؛ گفت وگویی در مورد هر آنچه در باب بافت های تاریخی تهران در حال وقوع است و سرنوشت این خانه ها؛ سرنوشتی که به اعتقاد او، آینده ای روشن را پیش رو دارد.
همان طورکه می دانید، این هفته به نام هفته تهران نامگذاری شده است. هفته ای که قرار است در آن تهران و پتانسیل های پیدا و نهان آن معرفی شود. یکی از این پتانسیل ها بدون شک، قابلیت های تاریخی شهر ماست. در تمام جهان با احیا و بازسازی خانه ها و معابر تاریخی، تلاش می کنند تا از آنها برای هویت بخشی بیشتر به زندگی امروزی و همچنین کسب درآمدهای پایدار برای شهر استفاده کنند، اما در تهران با وجود شعارهایی که داده شده تاکنون در عمل چنین اتفاقی رخ نداده و هنوز که هنوز است هر از چندگاهی شاهد انتشار اخباری در مورد تخریب یکی از بناهای تاریخی هستیم. حتی چندی قبل شهردار تهران در یک سخنرانی اعلام کرد که تعداد خانه های تاریخی تهران از 6 هزار به 2هزار و 500 خانه کاهش پیدا کرده است. سوال اول من این است که ما واقعا این قدر خانه تاریخی در تهران داریم و اینکه اصلا بانک اطلاعاتی خاصی در مورد لیست این ابنیه وجود دارد یا نه؟

اجازه بدهید قبل از ورود به بحث در مورد این آمار توضیح کوتاهی بدهم. چند سال قبل یعنی زمانی که داشتند طرح تفصیلی تهران را تدوین می کردند قرار شد برای جلوگیری از تخریب بافت ارزشمند تاریخی تهران، مشاوران بگردند و هر خانه و ابنیه ای که به نظرشان ارزشمند یا تاریخی می آید را اعلام کنند تا در سامانه طرح تفصیلی ثبت شود. این عدد 6 هزار خانه ارزشمند از همین جا نشات گرفته است. اما این به معنای آن نیست که تمام این ابنیه تاریخی هم هستند. در واقع ما فعلا این خانه ها و بناها را در لیست مجزایی قرار داده ایم تا مانع از تخریب آنها شویم و بتوانیم سر فرصت و زمانی که مالکان آن برای ساخت وساز یا ثبت آنها اقدام می کنند، در مورد اینکه واقعا ارزشمند هستند یا خیر، کار کارشناسی کنیم؛ وگرنه در طول سال های گذشته تنها 300 تا 310 بنای تاریخی در تهران از سوی سازمان میراث فرهنگی ثبت رسمی شده اند و شناسنامه دارند. گذشته از این، شاید شنیده باشید که در پایتخت به طور اخص یک محدوده تاریخی داریم که شورای عالی شهرسازی و معماری کشور آن را تایید و ما را ملزم کرده تا برای آن ضوابط و آیین نامه های خاصی را تدوین کنیم. این بافت تاریخی از شمال به خیابان انقلاب، از شرق به خیابان 17 شهریور، از غرب به خیابان کارگر و از جنوب به شوش محدود می شود و در مجموع محدوده ای به وسعت 2252 هکتار را در برمی گیرد.

پس باید بانک اطلاعاتی هم داشته باشید...

بانک اطلاعاتی به مفهوم تخصصی آن نداریم ولی هم لیست ابنیه ارزشمندی که از سال 86 و زمان تدوین طرح تفصیلی جمع آوری شده را داریم و هم تلاش کرده این لیست را به روز کنیم؛ ضمن آنکه الان مشخصات و ویژگی های بخشی از این خانه های تاریخی و ارزشمند تهران را در سامانه TEHRAN.IR هم ثبت کرده ایم تا همه بتوانند به آنها دسترسی داشته باشند و ببینند در شهرشان چه گنجینه عظیمی نهفته است.

گفتید که باید اطلاعات 6 هزار خانه و بنای ارزشمند طرح تفصیلی تهران کارشناسی شود. خب این کار را شما باید انجام دهید یا سازمان میراث فرهنگی؟

همان طورکه گفتید ارزش این املاک باید راستی آزمایی شود. از طرفی با توجه به کثرت آنها به دنبال آن هستیم که طی تفاهمنامه ای با دانشگاه ها و سازمان میراث، از این پس دانشجویان رشته های مرتبط برای انجام پروژه های دانشگاهی شان بروند و این بناها را از لحاظ ارزش تاریخی راستی آزمایی و کارشناسی کنند. ما هم تلاش می کنیم برای شان تسهیلاتی در نظر بگیریم و لیست این خانه ها را در اختیارشان قرار دهیم و کلا در این مسیر به آنها کمک کنیم.

خب پس با این حساب باید منتظر ثبت خانه های زیادی به عنوان خانه های تاریخی باشیم.

یکی از مشکلات ما این است که پروسه ثبت خانه های تاریخی خیلی طولانی است از سویی مالکان این ابنیه ها نیز در شرایط کنونی چندان تمایلی برای ثبت آنها ندارند و این کار ما را مشکل کرده است. برای همین فکر کردیم که چه کنیم تا بتوانیم با ایجاد یک ارزش افزوده برای این ابنیه، مالکان آنها را تشویق به مشارکت در این کار کنیم. از قبل یک قانونی در مجلس پیگیری می شد به نام طرح حمایت از مرمت و بهره برداری از بناهای تاریخی. در یکی از بندهای این قانون پیش بینی شده بود که بناهای ارزشمند و تاریخی بتوانند از تسهیلات و بخشودگی استفاده کنند؛ البته در صورتی که کاربری جدید آنها مورد تایید سازمان میراث فرهنگی باشد. چون الان اگر کسی بخواهد خانه ارزشمند یا تاریخی اش را تغییر کاربری دهد، باید پروسه ای طولانی و گران را طی کند. باید مثل بقیه کلیه عوارضش را پرداخت کند و ضوابط را رعایت کند و... ما برای اینکه مالکان این ابنیه ها را تشویق کنیم، در تدارک طراحی شیوه ای هستیم که از طریق آن شهروندان با مراجعه به دفاتر خدمات الکترونیک درخواست مرمت خانه های شان را بدهند و بعد از آن، پرونده های شان پس از بررسی های کارشناسی، در کمیته مشترکی که تشکیل شده بررسی شود. این رویه دو حسن خوب دارد؛ اول اینکه مالکان از شر قوانین و ضوابط دست و پاگیر امروزی برای مرمت و تغییر کاربری املاک ارزشمندشان خلاص می شوند و دوم اینکه ما هم می توانیم مجوزهای این املاک را به سمتی صادر کنیم که نیاز زیرساختی شهر است.

یعنی چی؟

ببینید، الان اکثر کسانی که درخواست تغییر کاربری ابنیه تاریخی شان را دارند می خواهند آنها را سفر ه خانه و کافی شاپ و... کنند. اما می توان از این خانه ها برای تامین کسری های فرهنگی و زیرساختی شهرمان استفاده کرد. مثلا برای توسعه فرهنگسراها، زورخانه ها، سالن های فرهنگی و... در واقع اینهاست که می تواند معنای واقعی ارزش افزوده یک ملک باشد؛ ضمن اینکه هم اینک به دنبال این هم هستیم که عوارض نوسازی و عوارض زیربنایی دیگر را هم برای مالکان این ابنیه رایگان کنیم. چون بسیاری از این خانه ها سال هاست که بدون استفاده مانده اند و اکثرا هم عوارض و مالیات شان را نپرداخته اند که طی سال های متمادی رقم درشتی شده است و وارثان و مالکان آنها یا توان پرداخت آنها را ندارند یا رغبتی برای این کار ندارند و همین مانع از این می شود که برای مرمت بنای خود پا پیش بگذارند.

الان اگر کسی بخواهد در خواست مرمت و تغییرکاربری بنای ارزشمند خود را داشته باشد چقدر طول می کشد؟

خیلی زیاد. بیشتر از یک سال... حتی موردی داشتیم که صدور مجوز آن 3- 2 سال طول کشیده بود و دست آخر شهردار منطقه با اختیارات و مسوولیت خودش مجوز برای مالک صادر کرده بود.

برای ثبت یک خانه تاریخی هم همین قدر زمان می برد؟

اگر بیشتر از این نباشد کمتر نیست(لبخند می زند). برای همین هم هست که از سال 1309 که قانون لزوم ثبت ابنیه تاریخی به تصویب رسید تا امروز فقط کمی بیش از 300 اثر در تهران به ثبت رسیده است؛ ضمن اینکه در برخی موارد مالکان بلافاصله بعد از اینکه حکم ثبت رسمی صادر می شود، به دیوانعالی اداری شکایت، رای خود را نقض کرده و ملک شان را از حالت میراثی خارج کرده اند! برای همین و برای تشویق مالکان است که به دنبال آن هستیم که این ابنیه هم شامل معافیت ثبتی شوند.

الان در سامانه شهرداری اطلاعات چند خانه بارگذاری شده است؟

فکر کنم چیزی حدود هزار و 200 بنا. چون اطلاعات بسیاری از آنها نداریم. یعنی یا مالکان آنها اجازه بررسی و انتشار عکس ها و مشخصات بناهای خود را نمی دهند یا مسوولان و مدیران سازمان ها و ارگان هایی که این اطلاعات را در اختیار دارند، تمایلی برای مشارکت در این زمینه ندارند!

در حال حاضر اگر مالک یکی از این ابنیه ارزشمند یا تاریخی بخواهد برای ملک خود مجوز تغییر کاربری بگیرد و مثلا ملک خود را کافی شاپ کند، شما مجوز آن را صادر می کنید یا سازمان میراث فرهنگی؟

سازمان میراث فرهنگی. در واقع اگر میراث فرهنگی مجوز بدهد ما مشکلی نداریم.

فکر کنم تعدادی از ابنیه تاریخی تهران دست خود شهرداری است. درست است؟

بله. دقیقا. اکنون چیزی بین 70 تا 80 ملک تاریخی در اختیار شهرداری است که اکثرا در آنها سراهای محله و فرهنگسراها و انجمن های فرهنگی و فعال هستند. کاربری اکثر آنها نیز به گونه ای است که شهروندان نمی توانند داخل آن را ببینند، یا در آنها را قفل کرده اند و رفته اند. درحالی که هر کدام از آنها تابلوهای بی نظیری محسوب می شوند و می توانند برای شهر ما که اصلی ترین دغدغه اش، تامین درآمد پایدار است، ارزش افزوده پایدار ایجاد کنند. مثلا در منطقه 12، مدتی حمام نواب دست شخصی بود که در آنجا صنایع دستی می فروخت. الان هم دست فرد دیگری است که با بلیت فروشی آنجا را اداره می کند. اما اینکه «کاربری» نشد! آن هم برای حمامی که اکثرا تهرانی ها از آن خاطره دارند و تاریخچه ای بسیار زیبا و خاطره انگیز دارند. یا در مثالی دیگر در دوره مدیریت شهری قبل، قرار شد 100 خانه تاریخی تهران بازسازی و در اختیار مدیران شهری قرار گیرد تا آنها در آنجا زندگی کنند. یکی از آنها خانه مهربان بود که در منطقه 12 قرار دارد و بنای بی نظیری است. اما بعد از بازسازی، به هر دلیل وعده شهرداری محقق نشد و از آن به بعد در آن خانه بسته مانده است و کسی نمی تواند از آن دیدن کند. خیلی ها می آیند و با خواهش و تمنا وارد می شوند تا این خانه را ببینند... ولی چرا نباید در این خانه برای بازدید علاقه مندان باز باشد یا کاربری مفیدی در آن ایجاد شود؟

فرض کنید الان شخصی بخواهد یکی از این خانه های تاریخی را از مالک آن بخرد یا اجاره کند و در آن کسب و کاری راه بیندازد. باید بیاید پیش شما؟

راستش را بخواهید بعد از تجاربی که در مورد خانه های تاریخی کاشان و یزد داشتیم، تصمیم گرفتیم در مورد خانه های تاریخی تهران کمی محتاط تر عمل کنیم. مثلا برخی از خانه های تاریخی کاشان و یزد به انبار یا محل نگهداری حیوانات بدل شده است! خب اینکه نشد تغییر کاربری. وظیفه ما این است که زندگی را به این خانه ها برگردانیم. برای همین با همکاری سازمان مشارکت ها، دنبال راهکاری هستیم که شهرداری به عنوان تسهیل گر بتواند به علاقه مندان احیای این خانه ها کمک کند. مثلا چند روز قبل یک زوج میانسال پیش ما آمده بودند به آنها یکی از خانه های تاریخی را معرفی کنیم که بخرند و تبدیل به دفتر وکالت کنند... خب این می شود یک تغییر کاربری منطقی که هم برای خود شخص خوب است و هم برای شهر.

آماری هم از خانه ها و ابنیه ای که طی چند سال گذشته تبدیل به کافی شاپ و سفره خانه و... شده اند دارید؟

تعدادشان نسبت به کل خانه ها چندان قابل توجه نیست. گرچه ما هم آمار منسجمی در این زمینه نداریم ولی در کل از زمانی که دکتر حناچی سکان شهرداری را در دست گرفته اند واقعا جایگاه شهرداری در موضوع بافت های تاریخی ارتقای قابل توجهی داشته است. یعنی چه میراث فرهنگی و چه سایر سازمان ها واقعا پای کار آمده اند و همگی مصمم هستند که برای حفظ و احیای این خانه ها تلاش کنند.

شما گفتید که اجازه ساخت و ساز بی رویه و بدون مجوز به خانه هایی که در لیست 6 هزار موردی طرح تفصیلی هستند را نمی دهید مگر با اجازه میراث، پس چطور شده که طی چند سال گذشته، تعداد این خانه ها از 6 هزار به 2هزار و 500 مورد کاهش پیدا کرده است؟

ببینید، اولا همان طورکه گفتم این 6 هزار مورد خانه ها و ابنیه ای هستند که راستی آزمایی نشده بودند. یعنی ممکن است بعد از بررسی معلوم شده باشد که تعدادی از آنها در زمره خانه های تاریخی و ارزشمند نیستند و از فهرست خارج شده باشند. ازسویی، عده ای دیگر هم به هر حال ممکن است به طرق مختلف موفق شده باشند مجوز تخریب و ساخت بگیرند. مثلا چند وقت قبل یکی از مالکان این خانه ها آمده بود از ما مجوز بگیرد. دیدیم که قبلا هم مجوز گرفته ولی تاریخ مجوز تخریب و ساخت آن گذشته و دوباره آمده بود مجوز بگیرد. گویا در این مرحله کارشناسان میراث بعد از بازدید تشخیص داده بودند که این بنا تاریخی است. خب بالاخره دفعه اول این فرد به هر ترفندی مجوز گرفته بود و چه بسا اگر تاریخ مجوزش تمام نمی شد، خانه اش را تخریب کرده بود. خانه ای از عهد صفوی که واقعا بی نظیر بود اما پشت دیوارهای رنگ و رو رفته رو به کوچه پنهان شده بود. به هر حال دلایل مختلفی وجود دارد.

الان این وظیفه شهرداری است که جلوی تخریب خانه های تاریخی را بگیرد یا وظیفه میراث است؟

وظیفه شهرداری های مناطق است که مراقبت کنند تا خانه های تاریخی توسط مالکان آن تخریب نشوند.

ممکن است هنوز هم خانه های تاریخی وجود داشته باشند که جزو لیست طرح تفصیلی نباشند ولی شرایط خانه های ارزشمند را داشته باشند؟

بله. ممکن است. ولی ما اطلاعی نداریم. برای همین از همه شهروندان علاقه مند درخواست می کنیم اگر موردی را می شناسند به ما هم معرفی کنند. حتی به دنبال آن هستیم که از طریق سامانه 1888 و 137 راهکاری را در پیش بگیریم تا شهروندان همان گونه که مشکلات شهری شان را از طریق این سامانه اعلام می کنند، بتوانند موارد مرتبط با بافت ها و خانه های تاریخی را هم به شهرداری اعلام کنند.

علاوه برخانه های تاریخی، تهران معابر و گذرهای زیادی دارد که می تواند در زمره بافت تاریخی قرار گیرد ولی متاسفانه تاکنون تلاشی جدی در این زمینه صورت نگرفته است. برای این معابر و گذرها برنامه ای دارید؟

بله. به صورت جدی در حال پیگیری وضعیت معابر تاریخی تهران هستیم و برنامه های مفصلی برای آنها داریم. مثلا به پیشنهاد ما میراث فرهنگی در حال بررسی طرح تبدیل خیابان لاله زار به محور تاریخی است. این خیلی اتفاق خوبی است. از سویی همان طورکه می دانید گذرهای تهران، «قصه» ندارند و از این بابت تهران واقعا فقیر است. مثلا بهارستان، توپخانه، کوی ها و برزن های قدیمی، ساختمان قدیمی مجلس و... هر کدام روایت گر قصه های تاریخی فراوانی هستند که متاسفانه شهروندان عادی چندان با آن آشنا نیستند. برای همین به دنبال این هستیم که سامانه «مکان رویدادها»ی شهر تهران را راه اندازی کنیم.

یعنی قرار است چه کار کنید؟

می خواهیم کاری کنیم وقتی که شما وارد این سامانه می شوید و مکانی را انتخاب می کنید، بتوانید تمام رخدادهای تاریخی که در آن محدوده رخ داده، برای تان نمایش داده شود. مثلا وقتی که روی مجلس قدیم کلیک می کنید حوادثی چون به توپ بستن مجلس، یا تصمیمات مهمی که در آن گرفته شده یا رخدادهای اثرگذار تاریخی که در این محدوده بوده، برای تان به نمایش در می آید. در این راستا در تلاشیم عکس های بی نظیری که در کاخ گلستان و سایر منابع تاریخی هست را بگیریم و در این سامانه بارگذاری کنیم.

به عنوان مدیر بافت تاریخی شهر تهران، آینده خانه ها و معابر تاریخی تهران را چگونه می بینید؟

از صمیم قلب معتقدم که آینده روشنی دارند. ما در مورد بافت تاریخی تهران با معدن طلایی مواجهیم که تاکنون فقط بخش کوچکی از آن را کشف کرده ایم و معتقدیم که حالا حالا ها برای کشف این معدن طلا وقت داریم؛ ضمن آنکه همان طورکه گفتم هدف ما فقط بازسازی بناها نیست بلکه به دنبال آن هستیم که روح زندگی در این خانه ها جریان پیدا کند. مثلا یکی از مشکلات ما الان با بافت تاریخی بازار تهران است. درحال حاضر بسیاری از خانه های تاریخی کوچه، پس کوچه های بازار توسط بازاری ها اجاره شده و تبدیل به انبار شده اند ولی مسلما اگر ما تسهیلاتی برای مالکان در نظر بگیریم و آنها بتوانند راحت تر خانه های شان را بازسازی کنند و با بهای بیشتری آنجا را اجاره دهند، انبارها نیز خود به خود برچیده می شوند. امیدوارم روزی فرا برسد که این خانه ها به عنوان سرمایه های ملی ما، آن قدر اهمیت پیدا کنند که نتوان به سادگی از کنار آنها گذشت.