آرشیو چهار‌شنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۸، شماره ۴۷۲۵
تاریخ و اقتصاد
۲۲

باز تولید نظام قجری در دوره پهلوی

انتقال قدرت از قاجار به رضاشاه پهلوی با حمایت انگلستان و برخی احزاب مانند حزب تجدد و حزب رادیکال داور صورت گرفت. با به قدرت رسیدن رضاشاه و تشکیل سلسله پهلوی برای نخستین باریک دولت فراگیر مقتدر و مرکزی در ایران به وجود آمد. رضاشاه با تاسیس ارتش نوین علاوه بر قلع وقمع ایلات و عشایر به قلع وقمع شخصیت ها و رجال ملی و دولتی اصلاح طلب هم پرداخت و با به زیرسلطه درآوردن کامل مجلس و مطبوعات سبب شد که زمینه و میدانی برای تداوم یا ظهور و حضور احزاب و تشکیلات سیاسی و نخبگان و سرآمدان فعال وجود نداشته باشد. حزب ایران جوان، حزب اصلاح طلب، حزب تجدد، حزب سوسیالسیت و گروه 51 نفر ارانی از احزاب مهم دوران حاکمیت رضاشاه بودند. حکومت پهلوی نه با انتخاب مردم و نه به صورت موروثی از شاه قبلی بلکه با حمایت انگلستان تاسیس شد.

با استقرار حکومت کمونیستی در شوروی، منافع لندن ایجاب می کرد که دولت هایی ملی و متمرکز در مرزهای شوروی به وجود آورد تا شوروی را محاصره کند و نیز در راستای منافع ملیون نیز عمل کرده باشد، طبیعی است که هدف اصلی انگلستان پیشبرد منافع نفتی استعماری خود در منطقه بود. به دلیل بسته بودن ساختار سیاسی ایران در زمان رضاشاه در استمرار نظام پادشاهی، فرهنگ سیاسی ایلی- عشیره ای تداوم یافت. رضاشاه برای تشکیل و افزایش اقتدار دولت مرکزی به سرکوب عشایر، تاسیس دانشگاه، ارتش منظم، راه آهن و... اقدام کرد و نیز با تخته قاپو کردن(اسکان) عشایر درصدد آموختن فرهنگ شهری به آنان بود.

رضاشاه سعی کرد با این اقدامات پایه های دولت- ملت را بنیان گذاری کند. تجددخواهی رضاشاه توام با استبدادی بود که ریشه در فرهنگ سیاسی پدرسالارانه ایرانی داشت، میراث مشروطه خواهی با استبداد رضاخانی به خاک سپرده شد و بسیاری از کسانی که در بنیا نگذاری مشروطیت نقشی ایفا کرده بودند یا کشته شدند یا کشور را ترک کردند. در این دوره نهادهای سیاسی در ایران به وجود نیامد و هرچند بعضی از پایه های دولت- ملت ایجاد شد، ولی فرهنگ سیاسی غیرعقلانی همچنان در شخصیت فرهنگی و سیاسی نخبگان سیاسی و تشکیلات دولتی باقی ماند. احیای استبداد ایرانی به معنی ترکیب قدرت مطلق و خودکامه(نظام پاتریمونیالیسم و پدر شاهی) در دولت رضاشاه تجلی یافت. فرهنگ سیاسی پهلوی اول تفاوت چندانی به لحاظ محتوایی با فرهنگ سیاسی قاجاریه نداشت.

بخشی از مقاله «بررسی موانع شکل گیری نظام حزبی در بستر توسعه اجتماعی و ساختار فرهنگ سیاسی ایران بین دو انقلاب (مشروطه تا انقلاب اسلامی)»، نوشته منصور وثوقی، منوچهر ثابتی و علیرضا محسنی تبریزی. مجله مطالعات توسعه اجتماعی ایران، سال دهم، شماره چهارم، پاییز 1397