آرشیو چهار‌شنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۸، شماره ۴۷۲۵
بانک و بیمه
۱۲

پژوهشکده پولی و بانکی بررسی کرد : سرعت واکنش و اثر تورم ارزی

دنیای اقتصاد : یک گزارش پژوهشی در پژوهشکده پولی و بانکی، «سرعت» و «شدت اثر» تغییرات نرخ ارز بر قیمت کالاها را بررسی کرده است. در این پژوهش، از داده های قیمتی 2369 قلم کالای 355 شرکت بورسی و فرابورسی در کنار 734 قلم کالا و خدمات تشکیل دهنده شاخص قیمت تولیدکننده استفاده شده است. در بخش نخست، اثر تغییرات ارزی بر قیمت کالا و خدمات منتخب مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج این تحلیل نشان می دهد که «محصولات بخش صنعت» و در رتبه بعدی «حمل ونقل» بیشترین اثرپذیری را از تغییرات نرخ ارز دارند و در مقابل زیر بخش های خدمات به جز حمل و نقل کمترین تاثیرپذیری را ثبت کرده اند. بیشترین سرعت شوک ارزی در کالاهای کشاورزی و صنعت منعکس شده، اما بخش حمل و نقل، آموزش و بهداشت با وقفه بیشتری از تغییرات ارزی متاثر می شوند. در بخش دیگر این پژوهش ویژگی های شرکت ها در اثرپذیری نرخ ارز مورد ارزیابی قرار گرفته است. نتایج این پژوهش نشان می دهد که واردات محوری، بیشتر بودن مصارف ارزی نسبت به منابع و استفاده از دلار به عنوان نرخ ارز معیار در خریدهای وارداتی باعث افزایش اثرپذیری شرکت ها از نرخ ارز می شود. در مقابل ویژگی هایی مانند مالکیت دولتی، اندازه شرکت ها و معیار قراردادن دلار برای فروش های صادراتی، اثرپذیری از نرخ ارز را کاهش می دهند.

بررسی یک گزارش از 2369 قلم کالا از 355 شرکت بورسی و فرابورسی در کنار 734 قلم کالای تولیدکننده در سال های 1384 تا 1397 نشان می دهد که محصولات بخش صنعت و حمل و نقل بیشترین تاثیرپذیری و زیربخش های خدمات به جز حمل و نقل کمترین اثرپذیری را از تغییرات نرخ ارز دارند. همچنین در بخش کشاورزی و صنعت، تغییرات ناشی از شوک ارزی با بیشترین سرعت و قیمت های بخش حمل و نقل، آموزش و بهداشت با کمترین سرعت متاثر می شوند. بر اساس نتایج این گزارش، واردات محوری، بیشتر بودن مصارف ارزی از منابع ارزی و استفاده از دلار به عنوان نرخ ارز معیار باعث افزایش تاثیرپذیری قیمت های یک شرکت از تغییرات نرخ ارز می شود. اما مالکیت دولتی، بزرگتر بودن شرکت ها و معیار قرار دادن دلار برای فروش های صادراتی، اثرپذیری قیمت ها از نرخ ارز را کاهش می دهد. این پژوهش توسط سجاد ابراهیمی در پژوهشکده پولی و بانکی منتشر شده است.

مفهوم گذر نرخ ارز

این پژوهش در ابتدا به بررسی چرایی این گزارش پرداخته است. بر اساس این گزارش، نوسانات و جهش های نرخ ارز در اقتصاد ایران طی سال های اخیر معضلات متعددی را ایجاد کرده است. در بحران های ارزی این چنینی که ارزش پول ملی دچار تحول شدید می شود، قیمت ها اولین متغیری هستند که تحت تاثیر قرار می گیرند و می توانند تخصیص منابع در اقتصاد را دچار تغییر کنند. از این رو اهمیت دارد که بررسی شود، قیمت های داخلی چگونه از شوک های ارزی تاثیر می گیرند. ادبیات مربوط به اثر نرخ ارز بر قیمت ها، تحت عنوان «گذر نرخ ارز» مطرح می شود. این گزارش به این نکته اشاره می کند که عمده مطالعات داخلی و خارجی در این حوزه، مبتنی بر تحلیل های داده های کلان است و تغییرات ارز بر شاخص های کلی قیمتی مورد ارزیابی قرار گرفته است، حال آنکه باید توجه داشت قیمت ها یک متغیر واسط و کانالی هستند که نرخ ارز از طریق آنها می تواند اقتصاد داخل را تحت تاثیر قرار دهد. از این رو فارغ از اینکه تغییرات نرخ ارز چند درصد می تواند متوسط قیمت ها را در داخل افزایش دهد، این نکته حائز اهمیت خواهد بود که چه قیمت هایی افزایش بیشتری از تغییرات نرخ ارز داشته اند و چه قیمت هایی تاثیر کمتری پذیرفته اند. از آنجا که ماهیت کالاها و بخش های مختلف متفاوت است، بدیهی است که قیمت های مختلف اثرپذیری متفاوتی از تغییرات نرخ ارز دارند و این قضیه باعث تغییرات در قیمت های نسبی در داخل کشور نیز خواهد شد. از این رو اینکه قیمت های هر بخش یا هر بنگاه چقدر تحت تاثیر قرار گرفته است، می تواند تخصیص منابع در داخل را تحت تاثیر قرار داده و بخش های مختلف را متاثر سازد.

هدف مهم پژوهش

پرسش های مدنظر در این مساله این است که چه قیمت هایی بیشتر تحت تاثیر نرخ ارز قرار می گیرند؟ علت تاثیرپذیری متفاوت از نرخ ارز چیست؟ اصولا آیا می توان ریشه تفاوت اثرگذاری نرخ ارز بر قیمت ها را در ویژگی های متفاوت بنگاه های تولیدکننده دانست؟ همچنین بحث دیگر مدنظر در این پژوهش، وقفه اثرگذاری نرخ ارز است. اینکه نرخ ارز با چه وقفه ای بر قیمت کالاهای مختلف اثر می گذارد، مساله ای است که می تواند پویایی اثرگذاری نرخ ارز را مشخص تر کند.

این پژوهش برای پاسخ به این پرسش ها، ویژگی هایی مختلفی مانند درجه واردات محوری و صادرات محوری، نوع کاربرد محصول (سرمایه ای، مصرفی و واسطه ای) محدودیت مالی، سن و اندازه بنگاه، نوع و تعدد ارزهای خارجی استفاده شده در مبادلات تجاری و مالکیت بنگاه در نظر گرفته و بررسی شده است که آیا این ویژگی ها می توانند به گونه ای باعث شوند که اثرات نرخ ارز بر روی قیمت کالاها متفاوت باشد یا خیر؟  این گزارش، یکی از محدودیت ها در پاسخ به این پرسش را شوک های ارزی اخیر به خصوص در سال 91 و 97 عنوان و تاکید می کند تحریم ها علاوه بر اثری که بر نرخ ارز می گذارند، می توانند باعث تغییر در ساختار بازارهای داخلی و انحصاری شدن آنها شده باشند که این مهم خود روی قیمت ها اثرگذار است.   این گزارش برای بررسی اثرگذاری نرخ ارز بر قیمت کالاهای مختلف و بررسی تفاوت این اثرگذاری از داده های خرد استفاده کرده است. یکی از مهم ترین پایگاه های داده هایی که در این زمینه وجود دارد، داده های عملکردی شرکت های پذیرفته شده در بورس و فرابورس است. شرکت های تولیدی پذیرفته شده در بازارهای بورس و فرابورس موظف هستند که به صورت ماهانه گزارش عملکرد خود که شامل اطلاعات فروش است را گزارش کنند. این گزارش اطلاعات قیمت 2369 قلم کالا را از 355 شرکت تشکیل داده است. علاوه بر این، برای اینکه بتوان  از داده های تکمیلی استفاده شود، اطلاعات 734 قلم کالا از شاخص قیمت تولیدکننده مورد استفاده قرار گرفته است. همچنین در این مطالعه از قیمت دلار در بازار آزاد به عنوان نرخ ارز استفاده شده است.

شاخص های مورد بررسی

این گزارش برای اینکه ارزیابی جامعی از اثر نرخ ارز در قیمت ها داشته باشد، 5 شاخص اثر همزمان، بیشترین اثرگذاری، اثرتجمعی، وقفه بیشترین اثرگذاری، و رشد قیمت ها بعد از شوک ارزی را مورد بررسی قرار داده است. این شاخص ها با توجه به ماهیتی که دارند به دو گروه طبقه بندی شده اند. شاخص های «بیشترین اثرگذاری»، «اثرتجمعی» و «رشد قیمت ها بعد از شوک ارزی 90» در واقع شدت و اندازه عکس العمل قیمت ها به تغییرات ارزی را اندازه گیری می کنند و «اثرهمزمان» و «وقفه بیشترین اثرگذاری» سرعت عکس العمل قیمتی را می سنجند. در ادامه، این پژوهش نتایج خود را در هر بررسی به تصویر کشیده است.

واکنش سریع بخش کشاورزی

بررسی این گزارش از شاخص قیمت های تولیدکننده نشان می دهد که بخش کشاورزی سریع ترین واکنش را به تغییرات ارزی نشان می دهد و به طور متوسط بعد از 2 فصل بیشترین اثر تغییرات نرخ ارز در این بخش ظاهر می شود. بخش صنعت نیز 6/ 2 فصل بعد از تغییرات ارزی، بیشترین تاثیرپذیری را دارد و بیشترین وقفه مربوط به بخش خدمات است. البته این موضوع در زیرگروه های بخش خدمات متفاوت است.  همچنین بررسی ها نشان می دهد که بیشترین میزان تاثیرپذیری نیز مربوط به بخش صنعت است و قیمت های این گروه تقریبا به اندازه رشد نرخ ارز افزایش پیدا می کند (اثر تجمعی آن 93/ 0 گزارش شده است.) پس از بخش صنعت، بخش حمل و نقل و ارتباطات با اثر تجمعی 74/ 0 بیشترین تاثیرپذیری را از نرخ ارز دارد، این در حالی است که این بخش با وقفه 6/ 4 دوره ای بیشترین زمان تاثیرپذیری نرخ ارز را دارد، اما از نظر اندازه اثرش از بقیه بخش ها بیشتر است. همچنین بر اساس آمارها بخش آموزش کمترین تاثیرپذیری را از نرخ ارز دارد.  این گزارش، در بخشی دیگر، نتایج ارزیابی قیمت محصولات شرکت های بورسی را نیز به تصویر کشیده است. در بین صنایع با بیشترین تاثیرپذیری می توان به تولید کاغذ، ماشین آلات و تجهیزات و الیاف مصنوعی اشاره کرد، در حالی که تولید سایر محصولات غذایی، چاپ و نرخ و پارچه تاثیر پذیری به مراتب کمتری نسبت به سایر صنایع داشتند. همچنین بررسی کندترین و سریع ترین واکنش به نمایش درآمده است که در آن صنایع روغن حیوانی و نباتی، چاپ و تولید، انتقال و توزیع برق با بیش از 5 فصل کندترین عکس العمل و صنایعی مانند ساخت نشاسته و محصولات نشاسته ای، تولید آهن و فولاد پایه و فلزات گرانبها غیرآهنی با وقفه کمتر از دو دوره، سریع ترین واکنش را نشان می دهند.

آنالیز اثر ویژگی های بنگاه ها

این گزارش در بخش دوم، برای اینکه مشخص شود ویژگی های مختلف بنگاه ها مانند صادرات و واردات محوری، مالکیت، نوع کاربرد محصولات، اندازه و موقعیت مالی شرکت در نحوه اثرگذاری نرخ ارز نقش دارند آنها را در دو گروه قرار داده تا از نظر تاثیرپذیری قیمت های محصولات از نرخ ارز با هم مقایسه شوند.

صادرات محوری و واردات محوری: درجه صادرات محوری و واردات محوری بنگاه ها از ویژگی هایی است که به طور مستقیم بر میزان اثرگذاری نرخ ارز بر قیمت ها تاثیر می گذارد. بر اساس بررسی شرکت های صادرات محور، واکنش سریع تری نسبت به تغییرات ارزی نشان می دهند، اما میزان عکس العمل قیمتی این شرکت ها به نرخ ارز برخلاف انتظار کمتر از سایر شرکت هاست. از این رو به نظر می رسد که برای دیدن اثر صادرات محوری در اثرگذاری نرخ ارز لازم است که درجه وابستگی به واردات نیز کنترل شود. این پژوهش این موضوع را نیز بررسی کرده است و برای این منظور بنگاه ها را به دو گروه منابع ارزی بیشتر از مصارف ارزی یا مصارف ارزی بیشتر از منابع ارزی تقسیم بندی کرده است. بر این اساس عکس العمل قیمتی گروهی از بنگاه ها که مصارف ارزی بیشتری نسبت به منابع ارزی دارند (واردکننده خالص هستند) نسبت به تغییرات نرخ ارز شدیدتر از بنگاه هایی است که منابع ارزی بالاتری نسبت به مصارف دارند. اما نکته جالب این است که سرعت واکنش شرکت های صادرکننده خالص به تغییرات ارزی سریع تر از شرکت های واردکننده خالص بوده است.

نوع کاربری محصولات: یکی دیگر از ویژگی هایی دیگری که می تواند نحوه واکنش قیمت به شوک ارزی را تحت تاثیر خود قرار دهد ماهیت کاربردی محصولات است. از این رو محصولات تولیدی شرکت های بورسی به سه گروه مصرفی، سرمایه ای و واسطه ای تقسیم بندی شده و اثر نرخ ارز بر قیمت این محصولات مقایسه شده است. بررسی ها نشان می دهد که قیمت کالاهای سرمایه ای بیشتر از گروه های دیگر، نسبت به تغییرات ارز واکنش می دهد، اما این تغییرات معنی دار نیست. وضعیت محدودیت مالی شرکت: تصمیم گیری درخصوص قیمت گذاری و نحوه واکنش به شوک های بیرونی از جمله شوک ارزی می تواند تحت تاثیر وضعیت مالی شرکت ها قرار گیرد. بررسی ها نشان می دهد که بنگاه های با محدودیت مالی شدید به واسطه شرایط مالی ای که دارند، تغییرات قیمتی ناشی از شوک ارزی را سریع تر از سایر شرکت ها لحاظ می کنند.  

مالکیت شرکت ها: یکی دیگر از فرضیه هایی که درباره نحوه تعدیل قیمت مطرح می شود، اثر مالکیت شرکت ها در رفتارهای قیمت گذاری است. شرکت هایی که عمدتا تحت نظر نهادهای دولتی قرار دارند، به واسطه نظارت و قوانینی که درباره قیمت باید رعایت کنند، کمتر از سایر بنگاه ها قیمت خود را افزایش می دهند. نتایج این گزارش نیز نشان می دهد که بر اساس سه شاخص مورد ارزیابی اثرگذاری، اثرتجمعی و رشد قیمت ها پس از شوک ارزی 90، بنگاه های غیردولتی افزایش قیمت بیشتری نسبت به بنگاه های دولتی داشته اند. اندازه شرکت ها: شاخص دیگر بنگاه که می تواند رابطه قیمت ها و نرخ ارز را تحت تاثیر قرار دهد، اندازه بنگاه هاست. بررسی ها نشان می دهد که بنگاه های کوچک قیمت های خود را بیشتر از بنگاه های بزرگ افزایش می دهند. همچنین این بنگاه ها نسبت به بنگاه های بزرگ تر، به تغییرات ارز سریع تر واکنش نشان می دهند.  

نوع ارز مورد استفاده: بنگاه های بورسی در گزارش های خود در هر دوره اعلام می کنند که با چه ارز یا ارزهای خارجی صادرات و واردات انجام می دهند. نتایج این بررسی نشان می دهد بنگاه هایی که درآمد ارزی آنها غیردلاری و مخارج ارزی آنها دلاری است، بیشتر از بنگاه های دیگر نسبت به تغییرات نرخ ارز واکنش نشان می دهند. در مجموع این گزارش تاکید می کند، بنگاه های کوچک تر، با محدودیت مالی بالا، تولیدکنندگان کالاهای واسطه ای و بنگاه هایی که منابع ارزی آنها بیشتر از مصارف ارزی شان است، قیمت های خود را نسبت به رشد نرخ ارز سریع تر از سایر گروه ها افزایش می دهند.