آرشیو سه‌شنبه ۹ مهر ۱۳۹۸، شماره ۳۵۳۸
صفحه اول
۱
سرمقاله

خطر در کمین «پاکیزگی زمین»

دکتر مهدی زارع

روز «پاکیزگی زمین»، سومین شنبه از ماه سپتامبر، در سال جاری با روز 30 شهریور هم زمان شد. در این روز فعالیت های جمعی و مدنی مختلفی در سطح جهان برای مقابله با عوامل تغییرات اقلیمی برگزار شد. همچنین به موازات جلسه های مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک، فعالان مسئله گرم شدن زمین و تغییرات اقلیمی فرصت یافتند تا نگرانی های خود را با بعضی رهبران کشورها در میان بگذارند. بر اساس گزارش آژانس بین المللی انرژی در سال 2018، هشت کشوری که بیشترین مقدار گاز دی اکسیدکربن را تولید می کنند به ترتیب عبارت اند از چین، آمریکا، هند، روسیه، ژاپن، آلمان، جمهوری کره و ایران. همین گزارش نشان می دهد که اگر میزان تولید گاز دی اکسیدکربن به جمعیت هر کشور (سرانه تولید دی اکسیدکربن) در نظر گرفته شود، تولیدکنندگان دی اکسیدکربن با بیشترین سرانه تولید به ترتیب عبارت اند از عربستان سعودی، استرالیا، آمریکا، جمهوری کره، روسیه ، ژاپن، آلمان و لهستان. با نگاه به تولیدکنندگان اصلی گاز دی اکسیدکربن مشخص می شود که کشورهای در حال توسعه مانند عربستان، ایران، هند و در نهایت چین نیز در رده های بالای تولیدکنندگان کربن هستند. متاسفانه گرایش راست افراطی و نئولیبرال در میان سیاست مداران جهان، تقریبا به طور کامل با وجود مسئله ای به نام گازهای گلخانه ای، تغییرات اقلیمی و گرم شدن زمین مشکل دارند و آن را نادیده می گیرند. نماد این طرز فکر دونالد ترامپ، رئیس جمهور کنونی آمریکاست که در دهم خرداد 1397 رسما اعلام کرد آمریکا از معاهده تغییرات اقلیمی پاریس خارج شده است. از گرفتاری های مهم کشورهایی که همچنان به تولید گازهای گلخانه ای مشغول هستند، مسئله آلودگی هواست. این اتفاق به صورت وارونگی هوا در پاییز و زمستان و به ویژه در شهرهای بزرگ و کلان شهرها برای ساکنان این شهرها، به ویژه در کشورهای دنیای سوم و در حال توسعه، مشکلاتی جدی ایجاد کرده است. این معضل علاوه بر تهران گریبان گیر اکثر مراکز استان های ما از جمله مشهد، اصفهان و تبریز هم هست. از نمادهای افزایش گازهای گلخانه ای، گرم شدن زمین، خشک سالی و نابودی منابع آب سطحی و زیرزمینی و تولید ریزگرد است. این مسئله موجب تهدید سطح امنیت ملی و منطقه ای کشورها شده است. اگر به داده های گرمایش زمین در دهه 2002 تا 2012 رجوع شود، منطقه ای که بیشترین میزان خشک سالی را در خاورمیانه تجربه کرد، ناحیه ای بین شمال عراق و شرق سوریه بوده است. اگر به تاریخ شروع جنگ داخلی در سوریه (2011) و اعلام داعش توجه کنیم (2013) می توان دید که چه بسا تغییرات اقلیمی، گرم شدن زمین و خشک سالی زمینه طبیعی و جغرافیایی برای برهم خوردن صلح و امنیت و به راه افتادن جنگ در منطقه عراق و سوریه را فراهم آورده است. مهم ترین کاری که برای مدیریت کاهش ریسک و پیشگیری مسئله تغییرات اقلیمی و تشدید آن در آینده می توان و باید انجام داد، کاهش تولید گاز دی اکسیدکربن و افزایش بهره برداری از منابع انرژی پاک و تجدیدپذیر مانند انرژی باد و انرژی خورشیدی است. این نوع رویکرد با کاهش استفاده از خودروهایی که سوخت هیدروکربوری مصرف می کنند و توسعه حمل و نقل از طریق مترو در کلان شهرها، موجب فاصله تدریجی ما از وضعیت بحرانی تغییرات اقلیمی می شود. 

در سال های 1384 تا 1396 فرصت مناسبی برای انتقال حمل و نقل با خودروهای بنزینی و گازوئیلی در تهران، به حمل و نقل عمومی، به ویژه با استفاده از مترو بود و این شرایط با به بهره برداری رساندن 100 درصدی متروی تهران در این بازه زمانی امکان پذیر بود. متاسفانه به جای این نوع توسعه، مراکزی مانند ایران مال و مراکز خرید و برج های مختلف در تهران توسعه یافت که به پیچیده تر شدن وضعیت تهران انجامید. این در حالی است که فقط در تهران بین ماه های آبان تا اسفند حدود هشت هزار نفر مستقیما براثر مصدومیت های تنفسی و عروقی فوت می کنند. ریزگردها نیز معضلی مهم و از تبعات خشک سالی و گرم شدن زمین هستند. واقعیت آن است که با فاجعه زیست محیطی مواجهیم که در کوتاه مدت هم هیچ کس راه حلی فوری برای رفع مشکل در دسترس ندارد. از سوی دیگر، به نظر می رسد که عوارض ناشی از تغییرات اقلیمی موجب وقوع رخدادهای شدید آب و هوایی در بازه های زمانی کوتاه شده است. اینها مسائلی است که فقط با همکاری های منطقه ای و با بهره گیری از آخرین دستاوردهای علم و فناوری و همچنین به کارگیری نیروهای نخبه ملی و بین المللی می توان با آن مواجه شد. فعالیت های بشر و انقراض انواع پستانداران در سده اخیر نیز موجب بحث جدیدی مبنی بر امکان رخداد انقراض بزرگ دیگری با شروع یک «دور» جدید در زمین شده است. در سال های اخیر بحث از «دور» جدیدی در محفل های زمین شناختی در دنیا هم زمان با دریافت اهمیت تغییرات اقلیمی از سوی زمین شناسان شدت یافته است؛ گفت وگو از دوری به نام آنترپوسن (عهد جدید انسان) است. شروع آنتروپوسن را از زمان انقلاب صنعتی، از حدود 1500 تا 1700 میلادی به عنوان زمان شروع این دور جدید زمین شناختی در نظر می گیرند. در 300 سال گذشته 75 درصد از گونه های مختلف پستانداران از بین رفته اند و بر اساس پیش بینی، اگر روند کنونی ادامه یابد، کلیه گونه های پستانداران در 500 سال آینده در وضعیت بحرانی و در حدود 2500 سال آینده در وضعیت خطر انقراض کامل -که ششمین انقراض در زمین خواهد بود- قرار خواهند گرفت. این پدیده ای است که در کل 540 میلیون سال قبل از آن، پنج بار رخ داده است. این پنج انقراض در دوران نخست زمین شناختی اولین بار در 435 میلیون سال قبل و بار دوم در 354 میلیون سال قبل و بار سوم در پایان دوران نخست در 251 میلیون سال قبل و بار چهارم در دوران دوم در 205 میلیون سال قبل و آخرین و پنجمین بار در پایان دوران دوم در 65 میلیون سال قبل وقتی که شهاب سنگ بزرگی به روی زمین سقوط کرد، رخ داد. این همان زمانی است که زمین شناسان به عنوان زمان از بین رفتن دایناسورها می شناسند. انسان هم اکنون در حال شکل دادن یک انقراض جدید (ششمین انقراض بزرگ زمین) در همان ابعاد و اندازه آخرین انقراض در 65 میلیون سال قبل است. این مسئله به دلیل تغییرات اقلیمی، آلودگی، سکونتگاه های جدید و ناپایدار و همچنین تهدید تنوع زیستی رخ داده است.