آرشیو سه‌شنبه ۹ مهر ۱۳۹۸، شماره ۳۵۳۸
اقتصاد
۴

مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی در گزارشی اعلام کرد: گران فروشی اوراق صکوک به بنگاه های اقتصادی

بر اساس گزارش مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، یکی از مسیرهای متعارف تامین مالی بنگاه ها، انتشار اوراق مالی است، اما در ایران سهم این نوع تامین مالی در مقایسه با سایر کشورها پایین تر است. کارشناسان مرکز پژوهش های مجلس بر این باورند که روند فروش اوراق مشارکت و مداخله بانک مرکزی به نحوی است که هزینه تمام شده تامین مالی از طریق انتشار صکوک برای بنگاه افزایش می یابد. کارشناسان مرکز پژوهش های مجلس هشدار داده اند که عدم تمایل مردم به خرید اوراق صکوک به دلیل قیمت گذاری های بانک مرکزی سبب شده است که خرید این اوراق منحصر به چند شرکت تامین شود و تعیین قیمت این اوراق در انحصار این شرکت ها باشد. آن طور که علیرضا باغانی، کارشناس بازار سرمایه به «شرق» می گوید: درحال حاضر بین هشت تا 9 شرکت تامین داریم که عمده این شرکت ها وابسته به بانک‎ های خصوصی هستند. او تاکید می کند: اگر اوراق صکوک جذابیت کافی داشت، شرکت های تامین وارد چرخه خرید اوراق صکوک نمی شدند.مرکز پژوهش های مجلس در گزارشی با عنوان «چالش های تامین مالی بنگاه ها از طریق انتشار صکوک (اوراق مالی اسلامی)» به بررسی موانع و مشکلات تامین منابع مالی بنگاه های اقتصادی پرداخته است. در این گزارش با اشاره به اینکه یکی از مسیرهای متعارف تامین مالی بنگاه ها، انتشار اوراق مالی است که البته سهم این نوع از تامین مالی در ایران در مقایسه با سایر کشورها پایین تر است، به مهم ترین موانع پیش روی توسعه تامین مالی بنگاه ها از طریق انتشار صکوک در بازار سرمایه پرداخته شده است.

 مداخله بانک مرکزی شفافیت را کاهش می دهد

از نگاه کارشناسان مرکز پژوهش های مجلس، مداخله مستقیم بانک مرکزی در تعیین نرخ های اسمی، عدم التزام به رتبه بندی اوراق مالی و بانی آن و پیچیدگی ماهیت این اوراق، چالش هایی است که پیش روی بنگاه ها قرار دارد. این چالش ها منجر به افزایش هزینه تمام شده تامین مالی، فقدان شفافیت در نحوه توزیع منافع مالی حاصل از انتشار اوراق و در نهایت طولانی شدن فرایند انتشار اوراق می شود. عدم مداخله مستقیم بانک مرکزی در تعیین نرخ های اسمی صکوک و الزام به رتبه بندی صکوک و بانی آن و انتشار صکوک بدون کوپن می تواند ضمن افزایش مشارکت سرمایه گذاران در تامین مالی از طریق صکوک، هزینه های مالی و زمانی انتشار صکوک را کاهش دهد.

به اعتقاد کارشناسان مرکز پژوهش های مجلس، یکی از مهم ترین پیامدهای نرخ گذاری دستوری ناسازگار با شرایط بازار، توزیع غیرشفاف منافع مالی حاصل از انتشار صکوک بنگاه ها در بازار سرمایه است. این در شرایطی است که بازار سرمایه به عنوان یکی از بازارهای مهم نظام مالی باید از شفافیت بالایی برخوردار باشد و از سوی دیگر سعی کند تا مشارکت حداکثری عامه مردم را فراهم آورد.

 افزایش هزینه های بنگاه ها در روند فروش اوراق صکوک

با توجه به بررسی های انجام شده در این مرکز، نرخ صکوک منتشرشده توسط بنگاه ها در سال گذشته حداکثر 16 درصد برای صکوک به ضمانت بانکی و 19 درصد برای صکوک با ضمانت غیربانکی بوده است. نتیجه آن است که سرمایه گذاران بازار سرمایه با درنظرگرفتن ریسک و بازده و با وجود دارایی های بدون ریسک با نرخ سود بالاتر (مثل اسناد خزانه که بازدهی حدود 22 درصد داشته اند) عملا هیچ انگیزه ای برای خرید این اوراق در بازار اولیه و به عبارت دیگر سرمایه گذاری مستقیم نداشته اند. در این شرایط متعهد پذیره نویس (شرکت تامین سرمایه) باید منابع مورد نیاز بنگاه (ارزش صکوک منتشرشده) را به او بپردازد و به عبارت دیگر صکوک فروش نرفته را بخرد. متعهد پذیره نویس از دو طریق به ایفای تعهدات خود اقدام می کند؛ نخست آنکه از صندوق های سرمایه گذاری زیرمجموعه خود برداشت می کند و دیگر مذاکره مستقیم با سرمایه گذاران حقیقی یا حقوقی به منظور دریافت منابع مالی خریداری اوراق توسط آنها. فارغ از اینکه متعهد پذیره نویس از کدام منبع برای ایفای تعهدات خود بهره مند می شود، نرخی که هر یک از دو منبع فوق از تامین سرمایه مطالبه می کند، متاثر از شرایط بازار و سیاست های پولی بانک مرکزی است و مستقیما در هزینه های غیربهره ای انتشار صکوک نمود می یابد. چنانچه تامین منابع مالی از صندوق های سرمایه گذاری زیرمجموعه شرکت تامین سرمایه صورت پذیرد، نرخ این تامین مالی تقریبا برابر با نرخ بازدهی است که صندوق ها به دارندگان واحدهای صندوق پرداخت می کنند که در سال های اخیر همواره بالاتر از نرخ اسمی صکوک منتشرشده بوده است. چنانچه تامین مالی ایفای تعهدات پذیره نویسی اوراق توسط اشخاص حقیقی و حقوقی صورت پذیرد، سایر انتخاب های این اشخاص مثل سپرده گذاری در بانک و دریافت سود بانکی، ملاک نرخ گذاری قرار می گیرد و با توجه به نرخ هایی که بانک ها عملا برای سپرده های کلان پرداخت می کنند، عملا همان نرخ های بازار مبنا قرار خواهد گرفت. متعهد پذیره نویسی هم این مابه التفاوت نرخ سود را عملا در قالب هزینه مربوطه از بنگاه متقاضی می گیرد و به این صورت است که در نهایت هزینه تمام شده تامین مالی از طریق انتشار صکوک برای بنگاه افزایش می یابد.این فرایند چندین دلالت برای متولی و سیاست گذار بازار پول و سرمایه دارد: نخست آنکه هزینه تامین مالی بنگاه ها با این نرخ گذاری کاهش نمی یابد و چه بسا به دلیل انحصار و عدم شفافیت توسط متعهد پذیره نویس (شرکت تامین سرمایه)، افزایش نیز می یابد. دوم اینکه افراد کمتری تمایل به خرید اوراق با نرخ اسمی خواهند داشت و مشارکت عموم مردم در بازار اوراق کاهش می یابد.

 افزایش هزینه های بازارگردانی

کارشناسان مرکز پژوهش های مجلس بر این باورند که اگر مردم از بازار خرید اوراق صکوک خارج شوند، سرمایه گذاران مرتبط با متعهد پذیره نویس به نرخ های ترجیحی دست پیدا می کنند و خریداران در عرضه عمومی اولی از آن محروم می شوند. در نتیجه اساسا بازار اوراق عمیق نمی شود و عده ای خاص، نرخ های تامین مالی بازار پول و سرمایه را تحت تاثیر قرار می دهند. از سوی دیگر این مسئله منجر به افزایش هزینه های بازارگردانی نیز خواهد شد.

 عدم جذابیت بازار صکوک برای مردم

مرکز پژوهش های مجلس در گزارش خود نسبت به خروج مردم از بازار صکوک و ایجاد انحصار در تعیین قیمت این اوراق توسط چند شرکت پذیره نویس هشدار داده است. علیرضا باغانی، کارشناس بازار سرمایه در گفت وگو با «شرق» درباره دلایل خروج مردم از بازار صکوک با تاکید بر اینکه این گزارش را ندیده است، از تغییر شرایط بازار صکوک نسبت به سال های 93 تا 95 خبر می دهد.او می گوید: اوراق صکوک در دسته بندی اوراق بازده بدون ریسک است. یک دوره ای برای این اوراق 25 تا 28 درصد سود (اسناد خزانه سودشان به این عدد رسیده بود) در نظر می گرفتند اما درحال حاضر چون بورس بازدهی خیلی بالاتری دارد، اوراق برای مردم، شخصیت های حقیقی و حقوقی جذاب نیست. وقتی در بورس ماهانه 20 درصد از خریدوفروش سهام می توانید پول در بیاورید، چرا باید اوراق صکوک بخرید که سالانه 20 درصد سود می دهد. بازده بورس از ابتدای امسال 180 درصد بوده است به همین دلیل اوراق صکوک جذاب نیست و منطقی نیست که مردم پولشان را صرف خرید صکوک کنند که ماهانه دو درصد سود می دهد.او درباره شرکت های پذیره نویس و مشارکت آنها در خرید اوراق عنوان می کند: شرکت های پذیره نویس مجبورند که وقتی یک اوراق منتشر می شود، آن اوراق را خریداری کنند. اگر کسی این اوراق را نخرید، پذیره نویس یا شرکت های وابسته به این مجموعه، صکوک را خریداری می کنند. شرکت هایی که اوراق را منتشر می کنند، معمولا شرکت های تامین سرمایه هستند. متعهدهای پذیره نویسی، شرکت های تامین سرمایه نهادهای مالی متفاوت شامل صندوق های سرمایه گذاری مشترک و... هستند. در واقع متعهد پذیره نویس یکی از ارکان اوراق است. اوراق برای تامین مالی پروژه منتشر می شود. متعهد پذیره نویس این اوراق را می فروشد، زیرا نمی توان اگر کسی اوراق را نخرید، اجرای پروژه را متوقف کرد.به گفته باغانی در ایران هشت تا 9 شرکت تامین سرمایه داریم که بیشتر آنها وابسته به بانک های خصوصی هستند. این شرکت ها باید حداقل 500 میلیارد تومان سرمایه داشته باشند و افراد حقیقی نمی توانند این مسئولیت را بر عهده بگیرند.او که گزارش های مرکز پژوهش ها درباره بازار سرمایه را چندان دقیق نمی داند، کاهش نرخ سود را دلیل عدم تمایل مردم برای خرید اوراق صکوک می داند و یادآور می شود: زمانی که اختلاف سود اوراق صکوک با نرخ سود بانکی شش درصد بود، خودم هم اوراق صکوک می خریدم اما درحال حاضر این کار را نمی کنم.این کارشناس بازار سرمایه ادامه می دهد: مرکز پژوهش ها باید بررسی کند اساسا بازار اوراق جذاب هست که در انحصار مجموعه خاصی باشد یا خیر. این اوراق کالایی نیست که صف تقاضا برای آن گذاشته باشند و تمام افراد نتوانند از آن خرید کنند. به نظر من باید روی این مسئله کار شود. مرکز پژوهش ها باید موشکافی کند که چرا مردم اوراق صکوک نمی خرند. وقتی یک پروژه ای مثل جاده تهران-قم آغاز می شود و اوراق آن توسط مردم خریداری نمی شود، یک نهاد مالی باید برای به خرید این اوراق اقدام کند.