آرشیو سه‌شنبه ۹ مهر ۱۳۹۸، شماره ۳۵۳۸
جهان
۷
نگاه

آیا روسیه به آفریقا بازمی گردد؟

علیرضا وزین

مسکو در طول جنگ سرد، با راه اندازی حکومت های سوسیالیستی-کمونیستی در منطقه آفریقا  یا حمایت از دولت های با گرایشات متمایل به خویش، درصدد گسترش هژمونی خود و مقابله با نفوذ ابرقدرت غرب و استعمار کهن در آفریقا بود. اغلب دولت های آفریقایی تنها حامی خویش در برابر نفوذ استعمار غربی را در همکاری با شوروی (سابق) می پنداشتند.

پایان جنگ سرد کاملا آشکار کرد اهمیت سیاسی و امنیتی قاره آفریقا، در نظر دولت ها و سازمان های همکاری اقتصادی و توسعه تا حدود زیادی کاهش یافته است. پس از فروپاشی شوروی (سابق) در سال 1991 میلادی، آفریقا از اولویت مسکو به کنار نهاده شد و اردوگاه سوسیالیستی تضعیف و تعداد 9 سفارتخانه و نمایندگی تجاری تعطیل شد. به دنبال حذف شوروی (سابق) از روی نقشه جهان، خلا استراتژیک برجای مانده از این وضعیت، به سرعت از سوی قدرت های غربی و چین پر شد.

پس از واقعه 11 سپتامبر 2001، نقش بالقوه قاره آفریقا بار دیگر در چارچوب امنیت جهانی ارزیابی شد  و آمریکا و بسیاری از کشورهای غربی بر همکاری های خویش در زمینه مختلف با آفریقا افزودند یا از شکل گیری امنیت نوین آفریقا در قالب ایجاد بلوک منطقه ای حمایت کردند.

در این راستا روسیه نیز در پی انعقاد موافقت نامه های امنیتی و نظامی با آنگولا، بورکینا فاسو، کامرون، گینه استوایی، غنا، مالی، نیجریه، سودان جنوبی و سودان بر آمد که فروش تسلیحات از جمله هلیکوپترهای حمل و نقل و جنگی، هواپیماهای جنگی و سیستم های موشک زمین به هوا را نیز دربر می گرفت و از جمله با ماداگاسکار در زمینه تحویل «سلاح سبک» در فوریه 2018 قراردادی منعقد کرد.

در سال 1961 میلادی، 17 کشور آفریقایی با اتحاد جماهیر شوروی (سابق) توافق نامه های همکاری فرهنگی امضا کرده اند که بتواند امکان ایجاد مراکز فرهنگی در این قاره را فراهم کند. ترویج و ارتقای زبان و ادبیات روسی، همکاری بین موزه ها و تحصیل در رشته های دانشگاهی، عناصر اصلی دیپلماسی فرهنگی روسیه در آفریقا هستند. طبق آمار دانشگاه RUDN (دانشگاه روسی «دوستی ملت ها») 400 هزار آفریقایی از دهه 1970  در دانشگاه ها تحصیل کرده اند که نشان از حضور ایده کرملین برای نفوذ در آفریقاست.

«انستیتوی مطالعات آفریقایی» وابسته به آکادمی علوم روسیه از سال 2014 در حال انتشار ده ها نشریه تحلیلی، پژوهشی و اطلاع رسانی با مضامینی درباره  آفریقاست و مرتب مسکو را برای حضور در آفریقا تشویق و ترغیب می کند تا جلوی جاه طلبی های پکن را بگیرد.

ابزار  رسانه ای

روسیه برای بخشی از رقابت در آفریقا از ابزار رسانه نیز بهره می جوید. روسیه چندین کانال ارتباطی را مستقر کرده و در تلاش است نسخه های فرانسوی و انگلیسی دو رسانه اصلی بین المللی خود RT   یعنی راشاتودی و اسپوتنیک را تبلیغ کند.

با توجه به تغییر در معادلات بین المللی در دوران معاصر، تاثیر دولت های ضعیف آفریقایی در عرصه بین الملل روبه افزایش نهاد. روسیه نیز به خوبی آگاه است منابع مورد نیاز کشورش در سال های آتی در قاره آفریقا قرار دارد. همچنین بنگاه های کوچک و متوسط روسی برای صادرات به مناطق عاری از تحریم نیاز جدی دارند و فقط بازار داخلی کافی نیست. اقتصاد ضعیف قاره آفریقا سبب می شود  مسکو بیش ازپیش به آفریقا، این مخزن عظیم منابع طبیعی، توجه کند و نیز به دنبال ایجاد تنوع در منابع واردات محصولات کشاورزی و مواد غذایی است تا از فشارهای تحریم آمریکا و کشورهای غربی بکاهد و از این منظر، اولویت ارتباط و انعقاد قراردادهای جدید با آفریقا مانند احداث نیروگاه هسته ای (مصر)، گاز (الجزایر) و پروژه های مهم زیرساخت های انرژی و اخذ امتیاز کاوش و بهره برداری از طلا و الماس در آنگولا و جمهوری آفریقای مرکزی و... اهمیت می یابد.

فعالیت های فرهنگی در آفریقا، عادی سازی حضور روسیه را دنبال می کنند. از طریق شعبات اصلی مراکز فرهنگی روسیه در آفریقا، خدمات تقریبا رایگان متعددی برای جذب جوانان و بورس های تحصیلی کامل و نیمه کامل متعددی هر سال برای تحصیل در روسیه ارائه می شود. تفسیر مجدد رویدادهای مهم تاریخی روسیه و منافع آن، علت بازگشت روسیه به منطقه آفریقا است. سیاست روسیه در آفریقا آمیخته با تحقیقات دانشگاهی، اقتصاد، دیپلماسی، دفاع و امنیت است و مسکو می خواهد با وجود موقعیت خود به عنوان یک  کشور قدرتمند در حال ظهور، توانایی خود را در حمایت از توسعه کشورهای آفریقایی نشان دهد. در 21 ژوئن سال 2007 رئیس جمهور پوتین، الگویی با عنوان «بنیاد جهان روسی» (Russkiy Mir Foundation) تاسیس و فرهنگ و قدرت روسی را فراتر از مرزهای کنونی ترسیم کرد که ترویج درک و صلح در جهان با پشتیبانی، تقویت و ترغیب زبان، میراث و فرهنگ روسی را برعهده دارد. استراتژی مسکو، تضعیف حضور غرب در آفریقا و تقویت و تثبیت ارتباط با دولت های همسو در این قاره است و از طرف دیگر، عملکرد چین در آفریقا به احتمال زیاد  روی رویکرد جدید روسیه در این باره تاثیر گذاشته است.