آرشیو سه‌شنبه ۹ مهر ۱۳۹۸، شماره ۳۵۳۸
اندیشه
۸

چرا کیرکگور همچنان متفکری امروزی است

سقراط کپنهاگ را بشناسید

کلر کارلایل

موفق ترین صادرات دانمارک در سال های اخیر را به سختی می توان به انگلیسی ترجمه کرد: «hygge». شاید «تن آسایی» بهترین معادل باشد. از نظر دانمارکی ها «hygge» حس رضایت و گرما و صمیمیت به آدم می دهد: به بخاری های هیزمی و لباس های گرم و پتوهای نرم روی مبلی شیک فکر کنید و بوی خوش نان تازه چاوداری که از آشپزخانه می آید. «hygge» مدت های طولانی در فرهنگ دانمارک اهمیت داشته ولی شاید عجیب نباشد که بسیاری از ما این زیباشناسی گرم و هوس انگیز را به خصوص در دوره های بحرانی جذاب می یابیم.

ولی فیلسوف قرن نوزدهمی سورن کیرکگور - یکی دیگر از صادرات مشهور دانمارک - این شوق وافر به تن آسایی را بیمارگون می داند. کیرکگور کل عمرش را در کپنهاگ گذراند و این شهر را دچار بیماری خاصی می دانست: نوعی رضایت خاطر روحی که سرپوشی است بر اضطراب و یاسی که به نظر او همه انسان ها تجربه اش می کنند. کیرکگور هم مثل همه هموطنان دانمارکی اش در کلیسای لوتری غسل تعمید یافت؛ در دهه های 1840 و 1850 یکریز کتاب می نوشت و آموخته هایش را زیر سوال می برد و در عین حال دنبال صورت اصیل تری از حیات دینی می گشت.

سبک فلسفی کیرکگور از سقراط، فیلسوف آتن باستان، الگو می گرفت. سقراط دوره می گشت و به هر کس می رسید سوال های سخت می پرسید. شجاعت چیست؟ عدالت چیست؟ آدم هایی که فکر می کردند جواب این سوالات را می دانند بعد از اینکه با سقراط حرف می زدند مات و مبهوت می ماندند. سقراط خود را خرمگسی فرستاده خدایان می دانست: «من به تک تک شما نزدیک می شوم و تحریک و تشویق تان می کنم... ولی شاید شما برافروخته شوید، مثل آدمی که از چرت شیرینش پریده، و توی گوش من بزنید، و به راحتی مرا بکشید؛ آن وقت مابقی عمرتان را در خواب خواهید بود، مگر آنکه خدا، به لطف و مرحمتش، کسی را بفرستد تا شما را نیش بزند و از خواب غفلت بیدار کند». سقراط خود را به چنین آدم مزاحمی تبدیل کرد که سرنوشتی جز مرگ در انتظارش نبود، آن هم به جرم «هتک حرمت».

کیرکگور، با الگوبرداری از سقراط، در آثار خلاق و دشواری همچون «ترس و لرز»، «مفهوم اضطراب» و «مرض تا به موت» درصدد به هم زدن آرامش مخاطبان و تحریک آنان بود. او در دوره ای زندگی می کرد که تغییرات اجتماعی به سرعت در حال وقوع بود: تکنولوژی های جدیدی مثل راه آهن، تلگراف و صنعت چاپ زندگی روزمره را لااقل برای آدم های پولداری مثل او آسان تر می کردند. او بر این عقیده بود که زندگی روحانی نیز خیلی راحت شده. مسیحیت در فرهنگ قرن نوزدهم چنان جا افتاده بود که برای بسیاری از مسیحیان چیزی نبود جز رعایت ارزش های خانواده بورژوایی. 

پیام کیرکگور فراتر از مرزهای مسیحیت رفت: هرچه نباشد، او دلبسته وضع بشر بود و بصیرت هایش به نسل های مختلفی از خوانندگان مومن و غیرمومن منتقل شد. او آدم ها را تشویق می کرد با رنج مواجه شوند نه اینکه از آن فرار کنند. دلیلش این نبود که از فلاکت خوشش می آمد، بلکه این بود که باور داشت لذت و آرامش حقیقی از اعماق قلب انسان بر می خیزد و تنها با دست وپنجه نرم کردن با عدم قطعیت های زندگی می توان به آن دست یافت.

طرفه آنکه این نظر کیرکگور که همه از اضطراب و یاس رنج می برند می تواند آرامش بخش باشد. او در «مرض تا به موت» می نویسد: «درست همان طور که یک پزشک ممکن است بگوید به احتمال زیاد هیچ آدمیزادی پیدا نمی شود که کاملا سالم باشد، هر کسی که واقعا نوع بشر را بشناسد ممکن است بگوید هیچ آدمیزادی پیدا نمی شود که اندکی مایوس نباشد، که در اندرون خویش بی قرار نباشد، کشمکشی درونی نداشته باشد، طبعی ناسازگار، اضطرابی از چیزی ناشناخته یا چیزی که حتی جرات شناختش را به خود نمی دهد».

به گفته کتاب های جدید درباره خودیاریگری که به افراد می آموزند چطور بی خوابی شان را درمان کنند، انسان ها حتی وقتی در پر قو زندگی کنند و تخت خواب های راحت داشته باشند باز هم موقع خوابیدن و استراحت مشکل دارند. کیرکگور دچار بیماری بی خوابی شدید بود، و عادت داشت شب ها تا دیروقت کار کند. در طول روز ساعت ها پیاده روی می کرد و با خود حرف می زد، و قهوه هایی قوی که می خورد انرژی اش را دوچندان می کرد. این حالات بی قرار که احتمالا دلیل مرگ او بود، علامت اشتیاق وافرش به غذای روح و شور و شوقش به حقیقت و جست وجوی مصرانه اش برای یافتن خدایی گریزپا بود. گرچه این نوع بیقراری وجودی می تواند عذاب آور باشد، کیرکگور آن را نشانه اصلی حیات می دانست. ما معمولا می کوشیم در سایه خواهش های مادی مان و حواس پرتی های ناشی از آن، که غیرمستقیم خود را در تجربه اضطراب نشان می دهد، از خودمان فرار کنیم. ولی همین بیقراری است که ما را انسان کامل می کند: انسانی کنجکاو، پرسش گر، جست وجوگر، پویا و رو به رشد.

خواندن آثار کیرکگور راحت نیست، و پذیرفتن بیقراری روحی او نیز راحت نیست. قرار هم نیست باشد. ولی با اینکه بسیاری از چهره های مشهور و تسکین بخش دانمارکی هم عصر او مدت هاست به دست فراموشی سپرده شده اند، کیرکگور کماکان قهرمانی مخالف تن آسایی است. ما از زاویه دید او می توانیم نگاهی تازه به میل مان به آسایش بیندازیم. البته که می خواهیم به مقام امن و آرام برسیم: انسان بودن دشوار است، و در اندرون مان شاید درست ندانیم که هستیم و کجاییم و چرا هستیم. بیایید هر طوری هست دور بخاری های هیزمی جمع شویم، آن شعله های تابان و همواره متغیر سوالاتی را پیش روی ما می گذارند.

کلر کارلایل مدرس فلسفه در دانشگاه لیورپول است. کتاب کیرکگور (راهنمای سرگشتگان) او سال گذشته با ترجمه محمدهادی حاجی بیگلو (انتشارات علمی و فرهنگی) به فارسی منتشر شد.