آرشیو پنج‌شنبه ۱۸ مهر ۱۳۹۸، شماره ۹۶۰۸
اجتماعی
۱۰
دیدگاه

تاثیر بارگذاری های صنعتی بر سرنوشت زاینده رود

حسین اکبری- معاون نظارت و پایش حفاظت محیط زیست اصفهان

اولویت ندادن به اصول توسعه پایدار و آمایش سرزمینی و بخشی نگری در چندین دهه باعث تحمیل بارگذاری های بسیار بیشتر از حد توان ظرفیت از سراب تا پایاب به حوزه زاینده رود شده است بطوری که بارگذاری های بی رویه جمعیتی، کشاورزی، صنعتی و خدماتی از عوامل موثر بر سرنوشت زاینده رود است.

تالاب بین المللی گاوخونی با قدمت 10 میلیون ساله واقع در 135 کیلومتری شرق اصفهان در سال 1945 به پشتوانه کارکردها، ارزش های منحصر بفرد و نقش ویژه اکولوژیکی، هیدرولوژیکی و بیولوژیکی در فلات مرکزی ایران به وسعت  47200 هکتار در کنوانسیون رامسر سایت ثبت بین المللی گردید که در سال های پر آبی گذشته میزبان میانگین سالیانه بیست هزار پرنده از حداقل صد و بیست و پنج خانواده مختلف بوده است.

خشکی تالاب بین المللی گاوخونی و شرایط بحرانی آن تاکنون  و نیز خشکی زاینده رود در سال های اخیر (به جز سال جاری که تاکنون آب تا سد رودشتین در 85 کیلومتری تالاب جاری بوده) معلول علت های مختلف در ادوار مختلف است و نمی شود فقط به یک و یا دو علت خاص اشاره کرد. عدم نگرش مدیریت زیست بومی، اولویت ندادن به اصول توسعه پایدار و آمایش سرزمینی و بخشی نگری در چندین دهه باعث تحمیل بارگذاری های بسیار بیشتر از حد توان ظرفیت از سراب تا پایاب به حوزه زاینده رود شده است بطوری که بارگذاری های بی رویه جمعیتی، کشاورزی، صنعتی، خدماتی و... در استان های مربوطه، انتقال بین حوزه ای آب بدون ملاحظات و ارزیابی های زیست محیطی و خشکسالی ها از عوامل موثر بر سرنوشت زاینده رود و تالاب بوده که در این میان بدون تردید وزن عوامل انسانی بسیار بیشتر وتعیین کننده تر بوده است.

با وجود آنکه بر اساس ضوابط؛ تامین حقابه های زیست محیطی بعد از شرب ؛ اولویت دوم است ولی متاسفانه به علت عدم اولویت بخشی واقعی به حفظ محیط زیست کل تالاب گاوخونی و بخش های بزرگی از رودخانه؛ از حقابه های زیست محیطی محروم مانده در سال های خشکسالی نیز در برنامه های سازگاری با کم آبی به جای اعمال نسبت مساوی برای کاهش حقابه ها و تخصیص ها در کاربری های مختلف، حقابه زیست محیطی بکلی حذف شده که چنین رویه کاملا غیر قانونی بوده و در نتیجه؛ این تالاب کاملا خشک شده و به شرایط بحرانی رسیده است. شایان ذکر است بر اساس مطالعات جامع صورت گرفته توسط دانشگاه شهید بهشتی و دانشگاه شهرکرد، حداقل نیاز آبی برای حفظ کارکردهای اکولوژیک به تفکیک رودخانه شامل 137 میلیون متر مکعب و تالاب 176 میلیون متر مکعب و جمعا 313 میلیون متر مکعب در سال است.

به استناد مطالعات جامع صورت گرفته توسط دانشگاه، خشکیدگی تالاب گاوخونی می تواند خطرات بسیار گسترده، دردناک و جبران ناپذیر بهداشتی، زیست محیطی و اقتصادی اجتماعی داشته باشد بطوری که بر اساس نتایج این مطالعه جنس رسوبات تالاب و خاک های پیرامون از نوع رسوب های بسیار ریزدانه بوده که به علت اندازه میکرونی و میکروسکوپی قدرت انتشار بسیار بالا تا مسافت های طولانی به صورت گرد و غبار و ریز گرد داشته و از طرفی این رسوبات به انواع فلزات سنگین آلوده بوده و به دلیل نسبت بالای سطح به حجم رسوبات قابلیت تجمع فلزات سنگین تا 2/5 (دو و نیم)  یا 3 برابر دارد. لذا خشک شدن تالاب خطر جدی سونامی گرد و غبار و ریزگردهای سمی تا شعاع حداقل 600 کیلومتر را خواهد داشت البته خوشبختانه بارش های سیلابی بهار 1397 و بارش های بسیار خوب سال 1397-1398 موجب مرطوب شدن لایه های زیرین گردیده و تا حدی خطر تبدیل شدن به کانون فعال گرد و غبار را به تاخیر انداخته است. 

با علم بر شرایط بحرانی آب، حفاظت و احیای رودخانه زاینده رود و نجات تالاب گاوخونی، نیازمند جاری بودن حداقل نیاز آبی و البته به صورت دائمی آب از سد زاینده رود تا تالاب، تامین حقابه های زیست محیطی، همکاری کامل کلیه دستگاه های ذیربط در جلوگیری از هر گونه بارگذاری جدید، بازنگری، تعدیل و کاهش فشار کاربریهای مختلف وابسته به زاینده رود جهت متوازن ساختن منابع و مصارف، تحقق و اجرایی شدن انتقال آب بر حوزه زاینده رود جهت جبران کسری ها، توجه جدی به صرفه جویی، رعایت و توسعه اصلاح الگوی مصرف و بهینه سازی مصرف در تمامی زمینه ها، حفاظت از بستر و حریم و جلوگیری از هرگونه برداشت غیر مجاز می باشد که در این راسته توجه ویژه و ملی به زاینده رود و تالاب، اعمال مدیریت یکپارچه آب و همدلی و هم افزایی فرا استانی پیش نیاز اصلی است.حفاظت محیط زیست دارای اراده جدی و قاطع برای مطالبه و تامین حقابه های زیست محیطی  رودخانه زاینده رود و تالاب می باشد از طرفی طرح حفاظت و احیای تالاب های در خطر کشور و نیز تشکیل کارگروه ملی احیای زاینده رود و تهیه نقشه راه احیای زاینده رود و تالاب بین المللی گاوخونی در این زمینه بسیار امید بخش خواهد بود . اداره کل حفاظت محیط زیست نیز در چند سال اخیر در راستای تبیین وضعیت و دفاع از ضرورت اجماع ملی و اقدام عاجل برای حفظ زاینده رود و نجات تالاب گاوخونی به جهت پیگیری های اداری، مکاتبات، پژوهش، آموزش، ارتباط با دانشگاه، متخصصین و سازمان های مردم نهاد و همکاری های بخشی و جلسات متعدد در سطوح استانی و ملی فروگذار نکرده و ضمن تهیه و تصویب برنامه جامع مدیریت زیست بومی تالاب در شورای برنامه ریزی استان، 10 پروژه پژوهشی، پایشی و لایروبی، روان سازی و ساماندهی بستر در بخش هایی از رودخانه جهت رسیدن حداقل پساب موجود در مسیر به تالاب و کمک به حفظ رطوبت آن انجام داده و زمان آن است که دیگر دستگاه های مرتبط هم به وظایف خود بویژه در تامین حقابه ها عمل نموده و همکاری فعال داشته باشند.