آرشیو پنج‌شنبه ۱۸ مهر ۱۳۹۸، شماره ۲۲۳۰۴
گزارش روز
۵
ضرورت وجدان کاری و انضباط اجتماعی در جامعه امروز (1)

بیداری وجدان کاری در سایه مطالبات مردمی

سمیه دولتی

در جامعه، که یک سازمان وسیع است، با توجه به اهمیت وجدان کاری و انضباط اجتماعی، افراد به عنوان عامل رشد و بهره وری سازمان، می توانند بسیار تاثیرگذار باشند. آن ها به عنوان تکه های پازل با شناخت جایگاه خویش در جامعه و همکاری متقابل با رعایت وجدان کاری و انضباط اجتماعی در جهت حل مشکلات به شکل اهرم های کلیدی عمل می کنند.

درون هر سازمان وجدان کاری از اساسی ترین موضوعاتی است که عامل پیشرفت و توسعه سازمان است و بر این اساس زمینه رضایت مندی کارکنان و افراد مرتبط با سازمان مهیا می شود.

افراد در درون سازمان با وجدان کاری بالا اهداف و ارزش های سازمان را برای خود درونی کرده و بدون درنظر گرفتن اوامر و قوانین مصوب به طور درونی خود را مقید به عمل به وظایف و تلاش جهت رسیدن به اهداف سازمان می دانند.

در واقع همسو با اهداف و ارزش های سازمان حرکت کرده و با سازمان احساس یکی بودن می کنند. افرادی که دارای وجدان کاری و انضباط اجتماعی بالایی هستند بسیار قابل اتکا و مسئولیت پذیرتر از دیگران هستند به طوری که تلاش خارج از وظیفه در جهت اهداف سازمان انجام می دهند.

وجدان از دیدگاه قرآن

در قرآن کریم واژه وجدان و مشتقات آن، در معنای یافتن و دیدن، اطلاع و آگاهی و رسیدن مورد استفاده قرار گرفته است و به عنوان نفس لوامه (سوره قیامت، آیه 2) نیز تعبیر شده است. یعنی در صورت انجام کار زشت، نفس فرد او را سرزنش می کند و با انجام کار خوب نکوهش می کند. در اسلام به پاداش و رضایت درونی اهمیت بسیار داده می شود و معیار این پاداش رضایت خداست که در آن صورت فرد آرامش خاطر و وجدان آرام خواهد داشت. در نتیجه در قرآن آمده است؛ وجدان امری درونی است و وسیله ای که انسان ها به کمک آن بر خوب و بد اعمال آگاه می شوند، که دربرگیرنده عوامل احساسی، عاطفی و شناختی است.

اسماء کربلایی دانشجوی مدیریت در گفت وگو با گزارشگر روزنامه کیهان می گوید: «متاسفانه به دلیل مشکلات عدیده ای که در اجتماع با آن روبه رو هستیم، کمتر شاهد توجه به وجدان کاری در بین افراد در درون برخی سازمان ها می باشیم. به گونه ای که این عدم انضباط اجتماعی و وجدان کاری در کل جامعه نمود پیدا می کند و حتی در بین کسبه و مشاغل آزاد بیش از سازمان ها مشهود است، چرا که عوامل نظارتی و بازدارنده افراد را ملزم به قرار گرفتن در مسیر درست اهداف سازمان قرار می دهد. اما در بین مشاغل آزاد این گونه نیست.»

وی می افزاید: «به عنوان مثال وقتی برای خرید میوه به میادین میوه و تره بار مراجعه می شود، محصولات غیرقابل استفاده را با محصولات قابل استفاده به صورت درهم با قیمت ارزان تر از فروشگاه های سطح شهر عرضه می کنند. غافل از اینکه در نهایت با درنظر گرفتن بخش غیرقابل مصرف و دورریز این محصولات بهای آن نه تنها ارزان تر نیست بلکه منجر به اصراف هم خواهد شد.»

وی ادامه می دهد: «اگر چنانچه وجدان کاری حاکم باشد، قطعا اجازه نخواهد داد افراد به خودی خود از اخلاق حرفه ای و کاری خود تخطی کرده و به بهانه کسب سود بیشتر وجدان خود را زیر پا بگذارند.»

عوامل موثر بر وجدان کاری

عوامل بسیاری در ایجاد و تقویت وجدان کاری موثرند که از آن جمله می توان به عوامل فرهنگی، اجتماعی، فردی- شخصیتی و عوامل خانوادگی و تربیتی اشاره کرد. برخی از عوامل موثر در وجدان کاری مانند شخصیت فرد امکان تغییر کمتری در آن ها وجود دارد، اما تعدادی نیز اکتسابی هستند و قابلیت بازدارندگی دارند که از آن جمله می توان به عواملی فرهنگی- اجتماعی اشاره کرد.

خانمی حدودا 50 ساله در حالی که از یکی از بیمارستان های شهر تهران مرخص شده بود در خصوص وجدان کاری در مراکز درمانی، در گفت وگو با گزارشگر روزنامه کیهان می گوید: «وجدان کاری خود عامل الزام افراد به رعایت حقوق متقابل است. مثلا در بیمارستان، پزشک معالج در صورتی که وجدان کاری داشته باشد قطعا مسیر درمان بیمار را به نحو احسن انجام خواهد داد بدون ملاک قرار دادن مادیات و یا قرابت بیماران، و در نهایت نتیجه هرچه باشد مورد قبول خواهد بود.»

وی تصریح می کند: «علی رغم این که جای تشکر دارد از پزشکان محترمی که تمام تلاش خود را برای بهبودی بیمار انجام می دهند، عده معدودی هم هستند که متاسفانه با زیرپا گذاشتن وجدان کاری خود نه تنها برای جان بیمار خود ارزش قائل نیستند بلکه گاها شاهد هستیم که به بیمار آسیب های جدی و جبران ناپذیری وارد می کنند.»

وی تاکید می کند: «اگر چنانچه در مقابل این مسائل که به سلامتی افراد مربوط می شود نظارت بهتری صورت گیرد، بی تردید کمتر شاهد این گونه مشکلات خواهیم بود.»

ارتباط بین وجدان کاری و بهره وری کارکنان

طبق تحقیقات انجام شده در خصوص بهره وری و عوامل موثر بر آن، وجدان کاری یکی از مهم ترین این عوامل شناخته شده است. اهمیت این مطلب زمانی آشکارتر می شود که بدانیم منابع سازمان ها محدود است و روزی به پایان می رسد. اما وجدان کاری باید در بین افراد جامعه و منابع انسانی سازمان ترویج یابد تا از یک طرف وجدان کاری در افراد به صورت یک امر طبیعی یا فطری و فراگیر درآید و از طرف دیگر از امکانات موجود سازمان حداکثر استفاده را با حداقل هزینه در کوتاه ترین زمان بنماید.

«پرویز سروری» نماینده ادوار مجلس شورای اسلامی در گفت وگو با گزارشگر روزنامه کیهان می گوید: «اساسا وجدان کاری با انضباط اجتماعی لازم و ملزوم یکدیگرند. در واقع شرط لازم و کافی هستند. نمی شود وجدان کاری داشت اما انضباط اجتماعی نداشت. وجدان کاری و انضباط اجتماعی دو عنصر جدی به وجود آمدن یک محصول مناسب هستند. یعنی وقتی این عناصر با هم ترکیب می شوند خدمت متولد می شود اما یکی از این عناصر بدون دیگری به خدمت منتهی نمی شود.»

وی در ادامه می افزاید: «وجدان کاری بدون انضباط اجتماعی ممکن است به خدمت تبدیل نشود و انضباط اجتماعی به تنهایی ممکن است به ضد خدمت تبدیل شود و یا در جهت منافع فردی قرار گیرد. اما اگر این دو در کنار هم قرار گیرند هم منافع شخصی و هم منافع اجتماعی، هر دو با هم تحقق می یابند.»

سروری در ادامه می گوید: «عوامل متعددی وجود دارد که بر وجدان کاری و انضباط اجتماعی تاثیر گذارند اما به عقیده بنده، موضوع وجدان کاری قبول تعهدات معنوی است، یعنی تعهدات معنوی است که باعث می شود وجدان کاری دوام یابد. جوهره وجدان کاری معنویت و اخلاق است. اگر نگاه و تعهدات دینی نباشد در این صورت اخلاق یک وجهه سکولار پیدا می کند و به این ترتیب وجدان در مقوله هایی تحت تاثیر فشار قانون شکل می گیرد. اما وقتی وجدان کاری شالوده خود را از اخلاق و معنویات دینی بگیرد، بقا و دوام پیدا کرده و تبلورش تقدم دیگران بر خود است.»

نماینده سابق تهران در مجلس شورای اسلامی می افزاید: «از مهم ترین ویژگی وجدان کاری، دین مداری و اخلاق است که به تبع آن قانون مداری و تحقق وجدان کاری، خدمت به هم نوع و تقدم دیگران بر خود متجلی می شود.»

وی ادامه می دهد: «وجدان کاری یا با فشار قانون تحقق می یابد و یا با تعهدات معنوی و دین مدارانه شکل می گیرد و وقتی که این دو عنصر وجود نداشته باشد و یا نقصی داشته باشند، تاثیرگذاری آن یا خیلی کم است و یا کاملا بی تاثیر می باشد و یا به صورت کاریکاتوری تبلور پیدا خواهدکرد. اگر وجدان کاری در یک مدار درست شکل بگیرد آن وقت طبیعتا می تواند تاثیرگذاری بالایی داشته باشند. یعنی می شود گفت وجدان کاری وقتی که متاثر از دین مداری است، خود کنترلی دارد و فرد بدون نظارت قانون و به طور خودجوشی تعهدات را اجرایی می کند. یعنی عوامل بیرونی صرفا تاثیرگذار نیستند و این که عوامل درونی تاثیرات شان بسیار بیشتر است.»

سروری تصریح می کند: «کسانی که نگاهی عمیق به وجدان کاری دارند متاثر از اخلاق و معنویت دینی است در خلوت و جمع به یک گونه عمل می کنند و رفتار واحد دارند یعنی به طور طبیعی همیشه عوامل درونی، عوامل بیرونی را تحت تاثیر قرار می دهد.»

وی می افزاید: «اما در وجدان کاری سکولار عوامل درونی تقریبا وجود ندارد و بیشتر این عوامل بیرونی هست که فرد را مجبور می کند در چهارچوب های تعیین شده حرکت کند. درجامعه ما به طور طبیعی تفکر سکولار که انضباط غیر الهی از این تفکر سرچشمه می گیرد، تبلور پیدا نکرده اما می شود آن را در قالب یک شکل فولادین از اجرای قانون تلقی کرد با نگاه دین مدارانه وجدان کاری نتیجه اش این شده که ما هم یک شکل کاریکاتوری از تجلیات اخلاق و معنویات دین مداری و فرهنگ اجتماعی داریم و هم یک نگاه کاریکاتوری در بحث قانون نسبت به وجدان کاری داریم.»

سروری با بیان اینکه هیچ کدام از آن ها به طور کامل انجام نمی شود، می گوید: «نتیجه این است که در هر دو مورد شکل معیوبی این دو عنصر تاثیرگذار را در وجدان کاری مشاهده می کنیم. مجموعا می توان گفت که ما خروجی خوبی امروز در رابطه با وجدان کاری در جامعه مان مشاهده نمی کنیم.»

وی تصریح می کند: «امروز جامعه ما بیش از هر زمان دیگری نیازمند وجدان کاری است. اگر مشاهده می کنیم که فساد لجام گسیخته ای جامعه مان را آزار می دهد و مردم خوبی که 40 سال پای این انقلاب هزینه دادند و هر سختی را تحمل کردند و در همه فراز و نشیب ها مردانه پای انقلاب ایستادند، اما امروز به اعتماد و توقعاتشان پاسخ مثبت داده نشده. به عقیده بنده باید علتش را در وجوان کاری جست وجو کنیم چرا که ما نتوانستیم اخلاق و معنویات را در جامعه نهادینه کنیم و از طرفی هم نتوانستیم قانون را به عنوان عنصر تنظیم کننده در وجدان کاری وارد کنیم، یعنی این دو عنصر موثر درونی و بیرونی تحقق انتظامی پیدا نکرده و هم افزایی نکرده اند.»

وی با تاکید بر اینکه نتیجه عدم انتظام این دو عنصر، برون داده های اجتماعی است که نه به انقلاب شباهت دارد و نه با اسلام و نه با توقعاتی که مردم به طور طبیعی پس از دادن این همه هزینه برای انقلاب و نظام دادند تطابقی دارد، می افزاید: «بازگشت اعتماد عمومی و ایجاد انسجام ملی و تاثیرگذاری وجدان کاری عمومی برمی گردد به اینکه ما این دو عنصر را هم افزا کنیم و جایگاه هر کدام را به طور طبیعی روشن کنیم و برای هر دوی این ها فرهنگ سازی مثبتی را صورت دهیم که بتواند یک تاثیر همه جانبه و چند وجهی را در فرهنگ اجتماعی و وجدان کاری داشته باشیم.»

یک پژوهش آماری

طی یک پژوهش آماری که از افراد شاغل در شرکت های تحت پوشش گروه صنایع فلزی و ماشین آلات صورت گرفته، مشتمل بر 14 شرکت تولیدی و خدماتی با 4257 نفر پرسنل بوده است. خلاصه ای از نتیجه گیری پژوهش فوق به شرح زیر است:

از میان متغیرهای مستقل مورد بررسی، بیگانگی از کار، دارای بیشترین تاثیر بر روی وجدان کاری کارکنان می باشد. کارکنانی که نسبت به کار خود احساس بیگانگی کمتری داشتند از میزان وجدان کاری بیشتری برخوردار بوده اند. همچنین با اتخاذ سبک مشارکتی و به حداقل رساندن استفاده از سبک آمرانه در مدیریت، می توان وجدان کاری کارکنان را افزایش داد.

از طرفی با کاهش میزان احساس نابرابری در میان کارکنان می توان میزان وجدان کاری آنان را افزایش داد. با تامین بیشتر عوامل انگیزه شامل عوامل ابقاء و انگیزشی و از آن میان عمدتا عوامل ابقاء شامل حقوق و دستمزد، امنیت شغلی، رابطه شغل، معاشرت با همردیفان، ایجاد شرایط مناسب در محیط کار، تشویق از عملکرد کارکنان و... وجدان کاری را در بین کارکنان افزایش خواهد داد. با تاکید بر افزایش میزان وجدان کاری مدیران و اقدام در این خصوص، و همچنین الگو قرار دادن مدیران مذکور جهت کارکنان به افزایش میزان وجدان کاری در بین کارکنان کمک می کند.

براساس نتیجه نهایی پژوهش فوق مشخص گردید که تحت تاثیر عوامل مورد بررسی وجدان کاری کارکنان جامعه مورد بررسی در حد متوسط و پایین تر بوده است، یعنی مجموعا (63/6  درصدحجم نمونه)