آرشیو پنج‌شنبه ۱۸ مهر ۱۳۹۸، شماره ۴۴۸۵
کتاب
۱۱
گزارش کتاب

نگاهی به مجموعه داستان «بی مقصد»، اثر آرزو اسلامی

چهار پایه لق، آغاز زوال

سعید کریمی

کتاب «بی مقصد» مجموعه یازده داستان کوتاه آرزو اسلامی است که نشر حکمت کلمه آن را منتشر کرده است. ساختار این مجموعه به این صورت است که نویسنده همه شخصیت های ده داستان دیگر را در داستان نخست مجموعه آورده است. خواننده باید بعد از مطالعه همه داستان ها برگردد و داستان اول را دوباره بخواند.

«بی مقصد» اولین داستان این مجموعه است. شخصیت های متعددی که سپس در داستان های بعدی یکایک معرفی می شوند در چند واگن قطار گردهم آمده اند و دربه در دنبال دکتر روان شناس یا روان پزشک می گردند. قطار در این داستان می تواند نماد جامعه باشد. «بی مقصد» را می توان داستانی معنوی تلقی کرد. همه شخصیت هایی که با مشکلات روحی دست به گریبانند، بی قرار و مضطرب، دنبال کسی می گردند که می تواند بر هر درد وتنگنایی مرهم و منجی باشد.

«نان سنگی» داستان عشق دختر و پسری نوجوان است که ظاهرا در اثنای جنگ جهانی دوم اتفاق می افتد. داستان با بمباران هوایی و تخریب و نابودی و احتمالا مرگ دخترک به پایان می رسد.

«من یک بار چیده شده ام» داستانی عاشقانه است که زبان و بیانی شاعرانه دارد. زنی جوان با مردی به نام غلام ازدواج می کند. غلام فقط کار می کند بدون آنکه بتواند زن راوی را درک کند و به او عشق بورزد. غلام در حادثه تصادف می میرد. زن فقط بیست و سه سال دارد و ناخودآگاه می خواهد تا دوباره عاشق شود اما جهل و خرافات خانواده و اطرافیان مانع از این کار می شود. رابطه عاشقانه در محوریت اغلب داستان های این مجموعه قرار گرفته است. ماجرای این رابطه ها بیشتر از زاویه زنان روایت می شود. عشق زنان عموما از سوی مردان و جامعه درک یا به رسمیت شناخته نمی شود. زنان پس از پشت سر گذاشتن این رابطه ها عمدتا سرخورده و مایوس و افسرده می شوند.

«به رنگ سفال» در قالب نامه نوشته شده است و در آن دختری ماجرای عشقش را به یک دندان ساز تجربی که زن هم دارد، شرح می دهد. ظروف سفال و سفالگری در پس زمینه داستان حضور پررنگ دارد و به داستان عمق و رنگ و فضا می دهد. در رمان «سال بلوا» نوشته عباس معروفی نیز سفالگری و کار با آب و گل که توسط حسین یکی از شخصیت های اصلی انجام می شود، تبدیل به عاملی ساختاری در پردازش داستان شده است. در این داستان نیز سفالگری چنان با محور داستان در هم تنیده شده که هرگز نمی توان آن را از داستان حذف کرد. «به رنگ سفال» داستان عشقی ناکام و نافرجام را بازگو می کند که از قرار معلوم تنها در ذهن معصوم دختری روستایی پرورانده می شود. به نظر می رسد در این داستان فضای روستا چندان واقعی جلوه داده نمی شود. نامه نویسی هم که از تکنیک های رایج در عالم ادبیات داستانی است؛ ظاهرا چندان در بطن و متن داستان جا نیفتاده است. می شد با افزودن چند عبارت رسمی و جدی که در نامه نگاری مرسوم است همچنان به خواننده تلقین کرد که دارد یک نامه را می خواند اگرچه که این نامه خصوصی است.

در «رنگ سفال»، عزیز، مادر و پدر راوی، خواهرها و دامادها و به ویژه دندان پزشک تجربی نسبتا قوی خلق شده اند. استفاده از عناصر مذهبی مانند سوگواره عاشورا در القای هر چه نیرومندتر حس اندوهی که به ضمیر شخصیت اصلی چنگ می زند، هنرمندانه از کار درآمده است. مظلومیت و محرومیت زنان این سرزمین را که عاجز از رقم زدن سرنوشت خود هستند، به عینه می شود در این داستان ملاحظه کرد. آیا کارگاه سفال و ورز دادن گل می تواند استعاره ای از قدرت یک زن در آفرینش جهانی سرشار از آزادی و خلاقیت باشد؟ خرافه نیز در محیط هایی چنین آکنده از تبعیض و ستم، بیداد می کند. اینکه چون عقد زن و شوهری در روزی نحس بسته شده، پس از آن روی اکنون صاحب بچه نمی شوند از زمره واقعیت های تلخی است که بر مشکلات جامعه ما می افزاید.در داستان «من نمی ترسم» چنانکه از عنوانش هم پیداست، ترس مضمونی است که در طول قصه رشد و نضج پیدا می کند و سرانجام قهرمان داستان را در پی غلبه بر ریشه های آن به ژرفای رودخانه می کشاند و به رویارویی غریبانه با مرگ می نشاند.

«من نمی ترسم» به شیوه جریان سیال ذهن نوشته شده است. تداعی سلسله واری از کلمات و مفاهیم که از روان آشوبیده راوی برمی جوشد، درهم گره می خورد و با طرحی مهندسی شده از سوی نویسنده به سمت نقطه پایان هدایت می شود. نوجوانی در حال غرق شدن در اعماق رودخانه جغاتو به گذشته نقب می زند و در عرض چند ثانیه زندگی فقیرانه خود و خانواده اش را بازگو می کند. داستان در زمان جنگ اتفاق می افتد ولی جز چند بار عبور هواپیما و چند جمله دیگر که در افواه مردم ردوبدل می شود حضور جنگ احساس نمی شود و اگر زمان دیگری نیز برای داستان انتخاب می شد آسیبی به روال داستان وارد نمی شد. تصویر استادانه ای نیز که از فرهنگ محلی و موقعیت مکانی آذربایجان در این داستان ارایه شده، ستودنی است و نویسنده از این پس با تقویت این بعد، هم می تواند رنگی محلی به آثار خود بزند و هم می تواند با انتخاب سوژه هایی بکر به فردیت در سبک دست یابد و از این طریق از دایره تنگ سوژه های تکراری مطرح در داستان امروز خلاصی بجوید. «قوالچی های نابینا»، «کردی رقصیدن»، «حضور نامرئی پیشه وری»، «اولدوز؛ نامی دخترانه در آذربایجان به معنای ستاره»، «مهاجرت به پایتخت»، «بید مجنون های ساحل جغاتو»، همه و همه قطعاتی از یک پازلند که همانند هاله ای فرهنگی پیرامون داستان را احاطه کرده اند و داستان را صاحب شناسنامه می کنند و به آن گوشت و خون می بخشند. باید تاکید کرد که تنها از این رهگذر می توانیم به تولید ادبیاتی ملی نائل شویم. راه جهانی شدن از مسیر توجه به مختصات تاریخ و جغرافیا و فرهنگ بومی می گذرد وگرنه التفات زیاده حد به داستان های شهری با یکی، دو شخصیت ایستا و اتفاقات کوچک سطحی چه برگ و باری می تواند بر کارنامه داستان معاصر ایران بیفزاید؟

«من نمی ترسم» ارزش آن را دارد که حداقل دوبار خوانده شود. در خوانش دوم برخی ریزه کاری های روایی بر مخاطب آشکارتر می شود. داستان از زبان پسری نوجوان نقل می شود؛ با زاویه دید دوم شخص مفرد که در واقع همان اول شخص مفرد است. داستان «به رنگ سفال» هم تقریبا چنین زاویه دیدی دارد. رودخانه در «من نمی ترسم» شخصیت اصلی داستان است که ابعادی اسطوره ای به خود گرفته است؛ با ته مایه ای از خویش کاری های مادینگی که صفاتی مانند سلیطه این ظن را تقویت می کند. کمابیش همین نقش و معانی را دکتر در داستان «به رنگ سفال» با خود حمل می کند. دختر نویسنده نامه در این داستان دندان پزشک تجربی را به اسطوره ای بدل کرده که در پناه آن محبت مجسم آرام می گیرد و به مکاشفه دوباره خویش دست می زند.

«من نمی ترسم» هم سویه هایی اجتماعی دارد و هم دردنامه ای شخصی است. شاید نویسنده جنگ را نیز وارد ماجرا کرده است تا هم تنش و ستیزه را در فضای عمومی داستان دوچندان کند و هم به داستان ابعادی اجتماعی ببخشد. موضوع عاشقانه ای نیز در کنار محورهای دیگر جریان دارد؛ با آنکه کم رمق از آن سخن می رود ولی هست و می تواند تنش ها را تلطیف کند لیکن از این عشق نیز بوی خون و تهدید به مشام می رسد. عرصه عشق نیز در چنین موقعیت های ناامنی در حال گرایش به خشونت است. این عشق از سوی دیگر با سرگین ارتباط می یابد که این نیز به نوبه خود نکته جالبی است. عشق بوی گند می دهد و معشوق در گند دست وپا می زند. معشوق این داستان یعنی وسمه وجه دیگر همان دختر راوی داستان «به رنگ سفال» است. با این تفاوت که وسمه بیچاره تر از ثریاست. ثریا هر چند تنش معیوب است اما هنری دارد که با آن معاشقه می کند؛ سوادی دارد که می تواند نامه های پرسوز و گداز بنویسد و روح خود را با دیگری به اشتراک بگذارد. آرایشگری و رقص بلد است اما وسمه دهاتی است و کارش جمع کردن سرگین در داخل چادر. وسمه نیز حق تعیین سرنوشت خود را ندارد. او یک بار در رابطه ای عاشقانه با پسری فرار کرده است و البته برادرانش با گلوله ای سربی پسر را در خون نشانده اند. وسمه و مرتضی دیگر ترس خورده اند و اینک با ترس و لرز در وادی عشق قدم برمی دارند. در چنین محیط عقب مانده و متعصبی کار امثال وسمه دشوار است. نتیجه البته چندان تفاوتی نمی کند. هم ثریا و هم وسمه هر دو قربانی خشونت پدر و برادران می شوند. عشق در این میان دریچه آزادی است اما شگفتا که زنان در عرصه عشق نیز باید سکوت کنند.

نویسنده در «من نمی ترسم» مدام از مهی سخن می گوید که اشیا را فرا گرفته است. این قبیل توصیفات، ابهام فضای داستان را تقویت می کند و ابهام هنری، داستان را از ظرفیت ها و لایه های معنایی برخوردار می سازد.

حضور پاره ای دیگر از دال ها نیز به داستان عمق و گستره می بخشد مانند: طبل زن های کنار رودخانه پس از غرق شدگی، کاهگلی که لای دیوار گیر کرده است، کارخانه قند مرموز در کنار رودخانه.

در مجموع، نگارنده این سطور، داستان «من نمی ترسم» را نسبت به داستان های دیگر این مجموعه بسیار اصیل و شکل یافته می داند.

داستان «روبان» عشق یک طرفه دختری فلج را به حسابدار شرکت پدرش نقل می کند. پسر حسابدار بعدتر با صنم، دخترخاله راوی ازدواج می کند.

«عصر جمعه» یکی از قصه های خاص این مجموعه است و به داستان های بهرام صادقی شباهت دارد. طنزی تلخ به همراه ابهام و ناامیدی در اعماق داستان جاری است. مردی در حیاط یک مجتمع مسکونی حصیر پهن کرده و ساعت ها به ماهی داخل تنگ خیره مانده است. همسایگان هر یکی از ظن خود یار او می شوند و می کوشند تا انگیزه های مرد را برای این کار کشف کنند. مرد سرانجام دست به اقدامی شگفت انگیز می زند. آیا او دیوانه است؟

«از فیروز تا فیروزه» درباره یک جانباز اعصاب و روان است. دختر او فیروزه عاشق دانشجوی ادبیات نمایشی می شود. این دو بعد از مصایب فراوان به هم می رسند اما دختر در تصادف رانندگی می میرد. داستان، سختی های زندگی خصوصی جانبازان اعصاب و روان را به تصویر می کشد. بدیهی است که همسر و فرزندان در این زندگی، بیش از خود جانباز زجر می کشند و داستان می خواهد تا جزییات این امر را نشان دهد. برای جانبازان اعصاب، جنگ هنوز تمام نشده است. آنها هر روز ترکش و خمپاره می خورند و در حال جنگند. یکی از فرازهای این مجموعه در این داستان شکل گرفته است: «تانک آمده بود تا اتاق، تا سفره، کنار دیزی و استخوان های جامانده کنار نان دست نخورده. چشم های فیروز پر شده بود از رگه های سرخ. سفره را رها کرده، جهیده بود وسط میدان جنگ. می دوید و فریاد می کشید، انگار که کسی صدایش را نشنود و او بلندتر و بلندتر دستور حمله بدهد. رباب حرف می زد. کلمه پیدا می کرد و دوباره حرف می زد تا شاید تانک ها از کنار نان ها بروند... تا آب درون تنگ نلرزد و فیروز برگردد به خانه.» (ص 116)

نویسنده در وسط داستان با قصه رستم و سهراب در شاهنامه رابطه بینامتنی برقرار کرده است. «از فیروز تا فیروزه» به شیوه فراداستان خلق شده است. در این تکنیک، نویسنده به صورت خودآگاهانه خواننده را در جریان نوشتن داستان قرار می دهد. نویسنده در داستان «بی مقصد» نیز از این شیوه بهره برده است.

«خط مبهم درختان تبریزی» از داستان های خواندنی این مجموعه است و نویسنده در آن توانسته با یاری گرفتن از بن مایه های یک افسانه محلی، عشق معصومانه دختر و پسری جوان به نام های شهربانو و آیت را روایت کند. بعد از ازدواج، آیت بیکار می شود و شهربانو در یک مشاجره لفظی با همسرش جراحت های عمیق می یابد. ماجرا از زبان شهربانویی که در حال مرگ در بیمارستان است، نقل می شود.

نویسنده در این داستان نیز به «گورو گل» روحی زنانه و اساطیری دمیده است. «می گن کسی نفهمید چی شد، اون دختره کجا رفت، چیکار کرد. یه آن غیبش زد. همه جا رو گشتن و هیچ وقت پیداش نکردن. یکی می گفت به دلدارش خیانت کرده و اونم دیگه منتظرش نشده... از فرداش دختره موهاشو کوتاه کرده و آب گورو گول» از اون موقع خشکیده و هیچ وقت هم روی برکت ندیده.» (ص 134)

نویسنده در «چهارپایه» به پیوند آدم ها و اشیا پرداخته است. چهارپایه استعاره ای از موقعیت چند نسل است که اکنون دچار بحران و تزلزل شده است. چهارپایه لق می تواند نمادی از آغاز زوال باشد. شخصیت اصلی داستان، پیرمرد کتاب فروشی است که ظاهرا با آلزایمر دست و پنجه نرم می کند. کتاب خریدار ندارد و پسرش اصرار می کند که کتاب فروشی را جمع کند و پول رهنش را به او دهد تا کسب و کاری راه بیندازد. پیرمرد خیال می کند مردی اثیری که همیشه در آن سوی خیابان می ایستد سعید، دوست دوران نوجوانی اوست. به نظر می رسد سعید معلمی است که در زمان رژیم پیشین دست به مبارزه سیاسی زده و توسط ساواک ناپدید شده است. سعید و راوی هر دو قصه می نویسند و به کتاب ماهی سیاه کوچولوی صمد بهرنگی علاقه دارند و آن را به کودکان هدیه می دهند.

در «زمین آبستن» از مهندس مرموز و خلاقی در روستا سخن می رود که غیب گویی های شگفت انگیزی می کند. او این بار مرگ خود را پیش بینی می کند و پیشاپیش قبری برای خود می خرد. روز واقعه فرا می رسد و جوان می میرد و در همان قبر به خاک سپرده می شود. از قرار معلوم او عاشق دختری در شهر بوده که زندانی شده است. بعدترها روستاییان پی می برند که دختر هم روز قبل از مرگ مهندس در زندان درگذشته است.

«بی مقصد» شرح عاشقی زنان است. جز داستان های «عصر جمعه»، «من نمی ترسم»، «چهارپایه» و «زمین آبستن» در بقیه داستان ها زنان در محور کارند و از روحیات و عواطف خود سخن می گویند.

لحن غمگینی بر سراسر مجموعه حاکم است. آدم ها سردرگمند و در تنهایی و ناامیدی زندگی می کنند. ضرب آهنگ برخی داستان ها کند است و خواننده باید صبوری کند تا به نقطه اوج داستان نزدیک شود.

آرزو اسلامی از نویسندگان جوان و آینده دار تبریز است و «بی مقصد» اولین اثر چاپ شده اوست. همین که یازده داستان این مجموعه در طول هفت سال نگاشته شده، نشان می دهد که اسلامی گزیده کار است و در نوشتن به خود سخت می گیرد. یقین داریم که با چاپ اثر دوم ایشان، نویسنده ای جدی و پخته پا به عرصه داستان نویسی ایران خواهد گذاشت.