آرشیو پنج‌شنبه ۱۸ مهر ۱۳۹۸، شماره ۴۴۸۵
صفحه آخر
۱۶
تا چه شود به عاقبت

پدر و پسر: گالوست و نوبر گلبنکیان

دکتر مجید تفرشی

در روزهای اخیر به دو دلیل مشخص، به یاد دو چهره مهم و مرموز شرقی افتادم که هریک به نوعی محور ارتباطات مهم و ناشناخته شرق و غرب بوده اند:

انتشار یک کتاب مهم و آزادسازی چند پرونده امنیتی در بریتانیا، پس از سال ها، بار دیگر نام پدر و پسری ارمنی و شرقی به نام های کالوست و نوبر گلبنکیان را بر سر زبان ها انداخته است.

اوایل سال جاری میلادی «جاناتان کارلین» نویسنده بریتانیایی کتابی را با این عنوان منتشر کرد: «آقای پنج درصد، زندگی های متعدد کالوست گلبنکیان، ثروتمندترین مرد جهان». (Mr Five Per Cent: The many lives of Calouste Gulbenkian, the world’s richest man) کتابی درباره مرد مرموز ارمنی متولد عثمانی که از او به عنوان یکی از سرآمدان عصر الیگارشی مدرن یاد می شود. پس از آن نیز چند روز قبل، سه پرونده مهم در اسناد دوایر داخلی و خارجی سازمان امنیت بریتانیا درباره نوبر گلبنکیان، فرزند کالوست از طبقه بندی آزاد شد که ضمن اشاره به پدر و خانواده سوژه، بیان گر ابعاد گسترده فعالیت های آن دو و توجه، نظارت و دغدغه غیرمتعارف سرویس های امنیتی غربی به زندگی، ارتباطات و فعالیت اجتماعی و اقتصادی این فامیل است.

کالوست گلبنکیان (1955-1869)، یک تاجر و سرمایه گذار بسیار موفق ارمنی ایرانی تبار متولد عثمانی بود که به دنبال آغاز آزار و کشتار ارامنه، به غرب گریخت و با کسب اقامت و تابعیت بریتانیا، پس از آغازی پرماجرا و پردردسر، به تدریج در طول زندگی پرماجرا، چند لایه و فعالیت اقتصادی و فرهنگی خود، به یکی از پیشگامان استخراج و انتقال منابع انرژی از شرق به غرب و در عین حال حلقه واسطه فرهنگی شرق و غرب تبدیل شد.

کالوست در خانواده ای ارمنی دارای تباری تاریخی و اشرافی ایرانی در استانبول متولد شد. پدرش سرکیس در میانه قرن نوزدهم با مالکیت چند حوزه نفتی در قفقاز، به تجارت نفت بین قفقاز و عثمانی مشغول بود و از این راه به موقعیتی مهم نزد امپراتوری عثمانی رسید. برخلاف پدر که تاجری غریزی و فاقد تحصیلات رسمی در امر بازرگانی و نفت بود، کالوست جوان از 15 سالگی به اروپا رفت و با تحصیل در مدارس فرانسوی و دانشگاه لندن، ضمن آشنایی کامل با زبان و فرهنگ غربی، در زمینه انرژی و نفت نیز از کینگز کالج لندن فارغ التحصیل شد.

با وجود موقعیت خاص خانوادگی، گالوست جوان از سن 26 سالگی و در واپسین سال های سده نوزدهم تجارت جداگانه خود در حوزه نفت را در منطقه عثمانی آغاز کرد. با این همه، با آغاز فشارهای سیاسی، امنیتی و اجتماعی به ارامنه از سوی دربار عثمانی، به تدریج از دو دهه قبل از آغاز اعمال فشار بر ارامنه، حوزه فعالیت خود را به مصر و از آنجا به بریتانیا گسترش داد. در آغاز سده بیستم، شاهکار زندگی کالوست به وقوع پیوست. زمانی که او در سال 1907 و در آستانه دوران گذار کمپانی تجاری و ترابری «شل» به کمپانی نفتی «رویال داچ شل» و آغاز عملیات نفتی آن در خاورمیانه و بین النهرین (عراق کنونی) به وقوع پیوست. گلبنکیان در آغاز فعالیت نوین شل در خاورمیانه نقشی اساسی داشت و در ازای آن مادام العمر پنج درصد از سود آن شرکت در این حوزه به او تعلق گرفت. قراردادی که از یک سو او را به ثروتمندترین فرد جهان در آن زمان تبدیل کرد و ضمنا لقب «آقای پنج درصد» را برای او به ارمغان آورد. در این دوره او مجددا به تجارت نفت در عثمانی برگشت و با مشورت دهی به حکومت آن کشور و سپس آلمان، در سال های قبل از جنگ جهانی اول، آن کشور را وارد بزرگ ترین کنسرسیوم های نفتی اروپایی در خاورمیانه، به خصوص عراق تحت سلطه عثمانی)، با مشارکت هلند، بریتانیا، آلمان کرد؛ مشارکتی که خود گلبنکیان هم 15 درصد در آن سهم داشت.

از این به بعد، حکومت بریتانیا در پی تضعیف امپراتوری اقتصادی گلبنکیان و تصرف سهام او بود. ولی گلبنکیان با کسب حمایت دولت فرانسه، دل از لندن برید و تا آخر عمر به عنصری نامطلوب و تا حدی یاغی تجاری در برابر منافع بریتانیا تبدیل شد. بر اثر این تحولات، هم او و هم خانواده اش، به خصوص نوبر پسرش، به سوژه ای سیاسی- امنیتی و موضوعی برای رصد دایمی تبدیل شدند. این نقار تا جایی پیش رفت که کالوست در سال 1952، در واکنشی نامعمول، از پذیرش لقب اعطایی شوالیه (سر) از پادشاه بریتانیا خودداری کرد.

جالب اینجا بود که این پدر و پسر، همواره روابط بسیار خوبی با ایران داشتند و ضمن حفظ ارتباطات فرهنگی خود با ایران، دارای تابعیت افتخاری ایران هم بودند. در دوره هایی نیز مشاور و رایزن افتخاری سفارت ایران در پاریس و لندن بودند. سمتی که ضمن افتخاری و تشریفاتی بودن، به نوشته اسناد داخلی شرکت نفت انگلیس و ایران و وزارت خارجه بریتانیا، در دوره هایی برای منافع ملی ایران در کشاکش نفتی با بریتانیا مفید افتاد.

کالوست در طول زندگی خود، فعالیت های خیریه و فرهنگی بسیاری داشت و موسسات اجتماعی و نهادهای هنری و فرهنگی را تاسیس کرد. این موسسات و فعالیت ها از لیسبون، پاریس و لندن و حتی ایران و ارمنستان گسترده است. ولی احتمالا اقدام واپسین او در اواخر عمرش در اهدای مجموعه هنری بسیار کم نظیر (شامل 6 هزار قطعه بسیار مهم تاریخی و هنری) خود به پایتخت پرتغال و تاسیس موزه هنری شرقی گلبنکیان در لیسبون، از شاخص ترین این اقدامات بود. لیسبون محل اقامت کالوست در سال های پایان زندگی اش بود. پس از کالوست، نوبر گلبنکیان (1972-1896) نیز چه همگام با پدر و به صورت جداگانه وارد دنیای تجارت شد و با وجود جنجال ها و فراز و نشیب های فراوان، کم و بیش همانند پدر و اجدادش در این زمینه موفق شد. این در حالی بود که کالوست تقریبا همه اموالش را وقف امور خیریه و هنری کرده بود و تنها کمتر از نیم درصد آن را به نوبر بخشیده بود.

در یک ارزیابی کلی و ضمن پرهیز از غلتیدن در دام-چاله زمان پریشی، می توان خانواده گلبنکیان، به خصوص کالوست را از پیشگامان و نخستین چهره های شاخص اولیگارشی نوین و گلوبالیزیشن/ جهانی شدن در دنیای تجارت و فرهنگ دانست. این موضوع، سوای گستره فعالیت های آنان از خاورمیانه و آسیای مرکزی به اروپا و مدیترانه، از ویژگی هایی هستند که زندگی پرماجرای کالوست و نوبر گلبنکیان را جذاب تر از همترازان زمانه خود می کند.