آرشیو چهار‌شنبه ۱۰ مهر ۱۳۹۸، شماره ۳۵۳۹
ادبیات
۹

شکل های زندگی: تاملی کوتاه درباره رمان «پاییز فصل آخر سال است»

زندگی های تحقق نیافته

نادر شهریوری (صدقی)

«دنبال تو می دویدم. روی سرامیک های سرد و سفید سالن. در آن سکوت ترسناک هزارساله. هن و هن نفس هایم به هر گام بلندتر در گوشم تکرار می شد و گلویم را تلخ می کرد»1.

«پاییز فصل آخر سال است»، نوشته نسیم مرعشی با این تکه روایت اول آغاز می شود. تکه اول را لیلا روایت می کند و تکه دوم و سوم را شبانه و روجا می گویند. در این رمان با سه دختر جوان روبه رو می شویم که با یکدیگر دوست اند؛ دوستی شان به روز اول ثبت نام در دانشگاه برمی گردد. از آن روز به بعد زندگی شان به صورت ارتباطی مداوم با همدیگر گره می خورد و صمیمیتشان تا بدان اندازه می شود که هریک در زندگی دیگری حضوری دائمی پیدا می کند. این هر سه زن جوان سمبلی از سه چهره مدرن از جامعه معاصر هستند. از این سه، لیلا تنها زندگی می کند؛ او در اندوهی عمیق به سر می برد؛ اندوهش بدان علت است که همسر سابقش، میثاق، مهاجرت کرده است. جملات آغازین بالا احساسات لیلا هنگام خداحافظی با میثاق در فرودگاه است. لیلا که پیش خود فکر می کرد میثاق در انتخاب میان رفتن و ماندن، او را انتخاب می کند و پیشش می ماند، اکنون با ناراحتی و «حس شکست» تنهایی سختی را در غیبت همسری که عاشقش بوده و اکنون نیز هست، تجربه می کند. شبانه، دختر جوان دیگر، اگرچه تنها نیست و مشکلاتی مانند لیلا ندارد، اما زندگی اش با سختی و گره خوردگی شدیدتری همراه است؛ او که با پدر و مادرش زندگی می کند و همین طور با برادرش، ماهان که عقب مانده ذهنی است و شبانه نسبت به وی احساس مسئولیت می کند، در بی تصمیمی محض روزگارش را می گذراند. شبانه که شغلی مناسب دارد با تصمیمی سخت میان انتخاب برادرش، ماهان، برای آنکه مواظبش باشد و او را از ناسازگاری و عصبیت مادر نجات دهد و ازدواج با ارسلان که فردی معقول و اهل زندگی است، سرگردان است. این سرگردانی که از بی تصمیمی وی ناشی می شود، زندگی او را سخت تلخ و غیرقابل تحمل کرده است. سومین زن جوان از میان آن سه، روجا است که نسبت به آن دو سرزنده تر، دست وپادارتر و فعال تر است. اما او نیز با نوع دیگری از بن بست مواجه است. او که با مادرش زندگی می کند مصمم است زندگی اش را بهتر کند اما اتفاقاتی ناخواسته مسیر زندگی اش را برخلاف خواست او تغییر می دهد. روجا که «فکر لعنتی رفتن»2 لحظه ای ترکش نمی کند، با وجود تلاش های زیاد، کار، تدریس خصوصی و یادگیری زبان، با درخواست ویزایش برای رفتن به فرانسه موافقت نمی شود و او مجبور است زندگی دیگری را تجربه کند که هیچ تصوری از آن ندارد. «تصوری از آینده نداشتن» از جمله مضامین مهم این رمان است که هر سه چهره با آن دست به گریبان اند و درعین حال بیانگر روح کلی در فضای جامعه است.

آنچه این رمان خوش خوان را متمایز می کند، تصویر واقعی از زندگی روزمره و نه زندگی روزانه است که نویسنده ارائه می دهد. زندگی روزمره به عنوان پدیده متاخر به یک تعبیر آن زندگی است که نیازها، خواسته ها و حتی آرزوها را در اعماق دل و جان آدمیان به وجود می آورد، آنان را به تکاپو و جنب وجوش وامی دارد بدون آنکه راهی برای تحقق واقعی خواسته ها و آرزوها پدید آورد. در اینجا میان زندگی روزانه و زندگی روزمره تفاوتی اساسی وجود دارد. زندگی روزانه آن نوع زندگی است که آدم از ابتدا آن را به طور طبیعی و عادی و حتی اصیل تجربه می کند. این زندگی واجد هیچ تنش یا بحرانی در درون خود نیست، زیرا به مثابه امری طبیعی و معمول پذیرفته شده است، حال آنکه زندگی روزمره به صورت سبکی از زیستن به ویژه از بعد جنگ جهانی دوم نمود بیشتری پیدا کرده و از میان انواع زیستن ها موقعیتی هژمون یافته است. در این سبک از زیستن فرد با انبوهی از امکانات مواجه می شود که در ابتدا آن را همچون فرصتی برای تحقق آرمان های خویش می پندارد، اما بعدها درمی یابد که این انبوه امکان ها در نهایت چیزی نیستند جز وسایلی که آنان را از تجربه یک زندگی واقعی دور نگه می دارد.

در پاییز فصل آخر سال است، با وجود آنکه هر سه زن جوان در رابطه با تحصیلات و شغل از موقعیتی نسبی و همچنین از رفاهی متوسط بهره مند هستند و امکانات تحقق زندگی بهتر در همان چارچوب را دارند، اما در عمل به آن چیزی که می خواهند نمی رسند و در نهایت هر سه در یک سردرگمی و بلاتکلیفی روزگار را می گذرانند. روجا این بلاتکلیفی و تعلیق مدام را در صحبتی صمیمانه با شبانه چنین بیان می کند: «ما دخترهای ناقص الخلقه ای هستیم شبانه. از زندگی مادر هامان درآمده ایم و به زندگی دختر هایمان نرسیده ایم. قلبمان مال گذشته است و مغزمان مال آینده و هرکدام آن قدر ما را از دو طرف می کشند تا دو تکه می شویم».3 در اینجا دریافتی که روجا از زندگی خود و دوستانش ارائه می دهد، دریافتی تازه و مدرن است، دریافتی که تا قبل از روجا و هم نسلانش، نسل گذشته، آن را دریافت نکرده است، زیرا «زندگی روزانه» آنان فاقد طرح و ارائه چنین مسائلی بوده است.*

در میان این سه فرد (در اینجا ناگزیر به استفاده از مفهوم فرد هستیم، زیرا این هر سه به رغم آنکه زندگی شان در ارتباطی مدام با یکدیگر قرار دارد و میانشان حسی از همدردی وجود دارد اما هریک مسائل، آمال، آرزو و آینده شخصی خود را پی می گیرند که لزوما ارتباطی با هم پیدا نمی کند گویی در بر هه ای از زندگی به طور تصادفی با یکدیگر آشنا شده اند و موقتا در کنار هم قرار گرفته اند اما هیچ ضرورت و حس مشترکی آنان را به ادامه باهم بودن ترغیب نمی کند و هر فرد ممکن است در هر زمان در مسیری کاملا متفاوت قرار گیرد) شبانه در موقعیت وخیم تری قرار دارد؛ او مستاصل تر از دیگران و در یک بی تصمیمی و فلج کامل اراده به سر می برد تا بدان اندازه که از اتخاذ هر تصمیمی که می تواند ارتباطی مستقیم با آینده و سرنوشت او داشته باشد، عاجز است. معضل شبانه آن است که نمی تواند درباره زندگی اش تصمیم بگیرد، از طرفی او نمی خواهد ماهان را به حال خود واگذارد و همچنین نمی تواند ماهان را پس از ازدواج نزد خود نگه دارد (چنین کاری اگر در گذشته می توانست معمول باشد به خاطر اهمیت فرد در زندگی روزمره به امری ناممکن بدل شده است) اما مهم تر از همه آن که شبانه نمی داند که از ارسلان خوشش می آید. تردید شبانه برای تصمیم گرفتن درباره زندگی اش غیرعادی و فلج کننده است، این بی تصمیمی چنان حاد و خردکننده است که خواننده گمان می برد در عالم واقع ممکن نیست چنین موقعیت هایی پیش آید اما شیوه روایت نویسنده چنان است که واقعیت واقعی جلوه می کند. علاوه برآن خواننده با اندکی تامل در اطراف خود درمی یابد که چه بسیار می تواند چنین تردیدهای فلج کننده ای را در آدم ها مشاهده کند.

در زندگی کنونی با «لحظه» مطابق شان آن برخورد نمی شود یا درباره اش اغراق می شود یعنی پر بها داده می شود و یا آنکه اهمیتش چنان که باید در نظر گرفته نمی شود و مغفول می ماند**. و این همه باعث آن می شود که فرد از درک موقعیت واقعی اش غافل بماند و به جای تجربه مستقیم امور و درپیش گرفتن هدف های مهم تر در زندگی به تجربه های غیرمستقیم روی آورد به جای آنکه نمودهای خود زندگی را به طور واقعی تجربه کند. به «وانموده ها»***ی زندگی بپردازد و به حاشیه های آن بیشتر توجه کند. در این موقعیت فرد چنان در حاشیه ها درجا می زند که آینده به محاق می رود. در تجربه های غیرمستقیم، در تجربه هایی که اقدام برای تصمیمی جدی دائما به تعویق می افتد، ذهن و رویاپردازی فعال می شود و همه چیز به جای آنکه در واقعیتی مشخص مورد تامل قرار گیرد به ایده آلیسمی قوی فرا فکنده می شود. و آدمی از فرط تکرار خود، خسته، ضعیف و تحلیل رفته و شکست خورده می شود و به جای آنکه به طور واقعی شکست را تجربه کند، حس شکست را تجربه می کند. شکستی که این سه زن جوان از همان ابتدا و حتی قبل از تجربه کردن تجربه های اولیه فکر می کنند با آنهاست و حتی به نوعی به سرنوشتشان بدل گشته است: «سنگین شده ام، انگار دنیا با همه وزنش درست روی سینه من افتاده، خود سنگینم، خود بی عرضه ام، خود همیشه شکست خورده ام»4.

از میان این سه زن جوان روجا بیشتر نوستالژیک می شود. نوستالژیک شدن از اثرات شکست است. آن که شکست می خورد و حس شکست دارد به نوستالژی روی می آورد. در نوستالژی گذشته به امر موزه ای، تزئینی و تماما خوب و زیبا بدل می شود و آدم ها همگی ایده آل و حتی بی نقص به نظر می آیند: «دلم هوای عمه را کرده، هوای دست های چروکش را، همه عمر تنها ماند با مادرجان، نه شوهری نه بچه ای. خودش بود با یک مشت عروسک که هرروز می شستشان، وسواس دارد، مثل مادرجان، به دردش نخوردم هیچ وقت»5. این یادآوری با اندوه و ماخولیا همراه است زیرا بازگشت به گذشته ناممکن است. زندگی این سه دختر جوان اگرچه زندگی است اما زندگی «تحقق نیافته» است زیرا نیازها، خواسته ها و آرزوهایی که در اعماق دل آنها وجود دارد محقق نمی شود. به همین دلیل روجا که مصمم تر از آن دو است تصمیم می گیرد که دیگر هیچ وقت آرزوی بزرگ نکند. او می خواهد بقیه عمر را مثل همه آدم ها، مثل مادر و عمه اش، زندگی کند و این قدر خود را عذاب ندهد: «بقیه عمرم را مثل همه آدم های دیگر زندگی می کنم... دیگر هم هیچ وقت آرزوی بزرگ نمی کنم. این قدر خودم را عذاب دادم که چی بشود آخرش؟... کاش شوک می دادند بهم و یادم می رفت همه چیز. اصلا کاش حافظه نداشتم»6.

آخرین جملات این رمان همچون جملات اولش حسی از بی خانمانی، اندوه و شکست و زندگی های تحقق نیافته را در خواننده به وجود می آورد. زندگی اگر که تحقق نیابد رنج آور می شود: «گلویم تیر می کشد. دهانم تلخ می شود. درد تا چشم هایم بالا می آید. دماغم می لرزد. دیگر تمام شد. نفسم را رها می کنم. داغی اش صورتم را داغ می کند. قطره های مایعی گرم از لای پلک های فشرده شده ام راه را باز می کند، سر می خورد و می آید پایین تا زیر گلو»7.

به لحاظ تاریخی سبک زندگی ای که نویسنده در رمان پاییز فصل آخر سال است ارائه می دهد، مربوط به نوعی زندگی است که شروع آن در اوایل دهه هفتاد شمسی در ایران آغاز شده است.

ازجمله مصادیق زندگی روزمره اخیر اغراق در مصرف است، این اغراق گاه در شرایطی صورت می گیرد که تناسب با توان مالی مصرف کننده ندارد اما به عنوان الگو این نوع زندگی پذیرفته شده است.

وانموده یعنی تصویر، شبیه سازی، تظاهر، بازنمایی و... وانموده به یک معنا تولید یک امر واقعی فاقد منشا و فاقد واقعیت است. در این صورت «نقشه بر سرزمین مقدم است و ذهن بر واقعیت تقدم دارد».

1-7. «پاییز فصل آخر سال است»، نسیم مرعشی