آرشیو چهار‌شنبه ۱۰ مهر ۱۳۹۸، شماره ۳۵۳۹
دیپلماسی
۱۵

حذف تعرفه ها با اوراسیا، فرصتی برای اقتصاد ایران

دکتر بهرام امیراحمدیان

در شرایطی که جمهوری اسلامی ایران برای توسعه تجارت خود به ویژه با همسایگان، به خاطر محدودیت در مبادلات پولی و بانکی با موانعی روبه روست، ایران دنبال فضایی است تا بتواند مبادلاتی داشته باشد که خارج از مبادلات دلاری بوده یا به دنبال شرکایی باشد که در محدوده پول ملی با آنها تبادل کند یا مبادله کالابه کالا و تهاتری داشته باشد. منافعی که در مبادلات تجاری با اتحادیه اقتصادی اوراسیا خواهد بود، البته از اتحادیه اروپا کمتر است، اما فی نفسه قصد ایران برای پیوستن به این اتحادیه در شرایط کنونی و مبادلات با کشورهای پیرامون می تواند ارزشمند باشد و کمک کند. روسیه بزرگ ترین عضو این اتحادیه است و در کنار قزاقستان و بلاروس، سه کشور مهم این منطقه هستند. قرقیزستان، تاجیکستان و ارمنستان اقتصادهای کوچکی هستند و ظرفیت تجاری کمی دارند. رابطه اقتصادی با اینها به طور طبیعی نمی تواند جایگزین رابطه ای مثل رابطه با اتحادیه اروپا باشد؛ ولی در نفس خودش بد نیست و می تواند به هم گرایی منطقه ای کمک کند. در شرایطی که ایران نمی تواند از رابطه بانکی با اتحادیه اروپا استفاده کند، اینجا می تواند مفری باشد.

نکته دیگر اینکه در این اتحادیه قرار شده است تعرفه ها صفر شوند. وقتی تعرفه ها برای صادرات و واردات صفر شوند، فرصتی ایجاد خواهد شد. می شود گفت در گذشته تعرفه های سنگین روسیه باعث می شد کالاهای ایرانی در بازار این کشور، امکان رقابت در برابر ترکیه را نداشته باشند. سطح تجارت ما با روسیه از 500 میلیون دلار بالاتر نمی رفته در حالی که بازار روسیه، کشش کالاهای ایرانی را دارد. منتها به خاطر تعرفه ایران امکان این را نداشت که مثلا با ترکیه رقابت کند. الان این ترجیحات تجاری برای بیش از 500 قلم کالای ایرانی فضای مبادلات را باز می کند.

موضوع دیگر این است که به سبب نزدیکی و پیوستگی جغرافیایی می شود گفت چنین ارتباطاتی به لحاظ حمل ونقل مزیت ایجاد می کند. هرچند ترکمنستان که عضو این اتحادیه نیست، برای ارتباط ما با کشورهای آسیای مرکزی مانعی خواهد بود. اگر ترکمنستان تعرفه ترانزیت را افزایش دهد، ما نمی توانیم از راه زمینی با آسیای مرکزی و دو عضو دیگر اتحادیه یعنی قرقیزستان و تاجیکستان ارتباط داشته باشیم؛ ولی از طریق خزر می توانیم و با قزاقستان رابطه حمل ونقل دریایی را هم داریم. خط ارتباطی ریلی هم داریم که هم در شرق خزر و هم در محدوده سرخس فراهم است، اما هر دو از قلمرو ترکمنستان عبور می کنند و اگر این کشور محدودیت ایجاد کند نمی توانیم از آن استفاده کنیم.

ارمنستان که از اعضای جدید این اتحادیه است، اقتصاد بزرگی ندارد. ما به طور طبیعی تمام توان ها برای مبادله با ارمنستان را صرف کرده ایم، چه از طریق سرمایه گذاری و چه از طریق تجارت خارجی؛ یعنی پیوستن ما به اتحادیه اقتصادی اوراسیا همکاری ما با ارمنستان را افزایش نمی دهد. حتی صددرصد این اقتصاد کوچک هم باز برای ایران چیزی نیست. تصور کنید ارمنستان با سه میلیون نفر جمعیت چه مسئله اقتصادی ای از ایران با اقتصاد 500میلیارددلاری را می تواند حل کند. توسعه روابط با جمهوری آذربایجان که اقتصادش 10برابر ارمنستان است بهتر است اما جمهوری آذربایجان عضو این اتحادیه نیست. ارمنستان که با ما همسایه است، بیش از ایران از این رابطه بهره می برد، چون ارتباط زمینی با دیگر ارزهای اتحادیه را ندارد. در این زمینه ارمنستان بن بست است و با گرجستان و جمهوری آذربایجان مجاورت دارد؛ بنابراین دوباره پای کشور ثالثی وسط می آید و ممکن است دوباره تعرفه در کار باشد.

اما ترتیبات تجاری از قبیل کاهش تعرفه مفید خواهد بود. در شرایط فعلی سهم ترکیه از تجارت خارجی ارمنستان، در حالی که دو کشور با هم رابطه دیپلماتیک ندارند، خیلی بیشتر از میزان تجارت رسمی ماست؛ اما اگر این تعرفه ها برداشته شوند، مناسب خواهد بود.

تصمیم دیگر ایران با ارمنستان برپایی منطقه آزاد اقتصادی مشترک است که این نیز اتفاق خوبی است. ساماندهی این منطقه در محدوده منطقه ارس که مرکز جلفاست انجام می شود. این نقطه با مرز، 60 تا 70 کیلومتر فاصله دارد اما در قلمرو این منطقه است. بازارچه ای مرزی در نوردوز در مرز ایران و ارمنستان و نزدیک رود ارس شکل داده شده و کارها آنجا انجام شده است که افتتاح شود. اینکه ما داریم روی منطقه مشترک بین ایران و ارمنستان به عنوان عضو اتحادیه اوراسیا کار می کنیم، در شرایط کنونی می تواند برای ایران به لحاظ تجاری کمکی باشد. همین طور قرار شده بین ایران، ترکیه و روسیه تجارت با پول ملی انجام شود؛ یعنی با ریال، روبل و لیر. اینها راهکارهای خوبی هستند، در شرایطی که آمریکا برای مبادلات پولی با تحریم ها مشکل ایجاد کرده است. ایران در این زمینه اگر بتواند موفق شود، با چین هم می تواند تبادلات با پول ملی داشته باشد؛ البته چین بیشتر فشار می آورد که این روند فقط یک طرفه باشد، یعنی فقط یوان آنها استفاده شود و ریال ما نه. نکته اساسی تر، چنانکه در مطالعات اخیر من و مقاله ای که در این باره منتشر کردم نشان داده شده این است که قدرت اساسی در این میان روسیه است؛ اما روسیه با حجم تجارت خارجی 500 میلیارد دلار، مقدار کمی با اعضای اتحادیه اقتصادی اوراسیا مبادله دارد، چون بازاری ندارد. مشکل دیگر بین ایران، قزاقستان و روسیه همین است. بازار این کشورها مکمل هم نیست. هر سه صادرکننده انرژی هستند. بازار جایی رقم می خورد که چنین کشورهایی بتوانند جنس و کالایی به ازای نفت و گازی که صادر می کنند وارد کنند.

به جز سه کشوری که اشاره شد اقتصادهای کوچکی دارند، ما با بلاروس اصلا رابطه ای نداریم و مبادلاتمان ناچیز است. بلاروس هم به نسبت کوچک تر است اما سطح مبادلاتش با روسیه بالاست.

به هر حال، چنانکه اشاره شد، از آنجا که امکان مبادلات تجاری با ارز ملی فراهم است، شکل دهی به این روابط اتفاق مثبتی است، از آنجا که تعرفه ها را بر می دارند و بین 500 تا 600 کالای ایران شامل این روند می شوند.

لازم است ایران نوعی دیپلماسی تجاری داشته باشد. یعنی بازرگانان ایران ذوق زده نشوند و هر بنجلی را بفروشند و خود را ببندند. به نظر می رسد نیاز است کنسرسیومی برای صادرات تشکیل و استاندارد کالاها بررسی شود و از صادرکردن کالای غیراستاندارد بدون مجوز جلوگیری کنند. ممکن است یک بار یک بازرگان با صادرات کالای کم ارزش بار خود را ببندد ولی تجارت خارجی ایران را فشل خواهد کرد. هشدار من بر اساس تجربه با دیگر کشورهاست. دیده ایم که با چنین کارهایی بازار را خراب کرده اند و بسته شدن بازار ادامه پیدا کرده است. لازم است تشکیلاتی وجود داشته باشد و برای جلوگیری از هرگونه صادرات این چنینی، حالا که تعرفه ها برداشته می شود، سازمان دهی منظمی انجام شود.