آرشیو پنج‌شنبه ۱۸ مهر ۱۳۹۸، شماره ۵۵۰۰
زندگی: ایران
۱۶

گزارش تکمیلی جام جم از جنجال های اخیر درباره خانه زیرگذر قلی که منزل پدری جلال آل احمد است

خواب آشفته خانه پدری جلال

مینا مولایی

برای علاقه مندان میراث فرهنگی کشورمان، سومین هفته مهر با یک نگرانی بزرگ درباره سرنوشت یکی از خانه های قدیمی کشورمان که در فهرست آثار ملی هم به ثبت رسیده شروع شد؛ خانه پدری جلال آل احمد که به گواه خبرهای منتشره اسمش بین 54 بنای آماده واگذاری صندوق احیای آثار تاریخی دیده می شد. جنجال فروش خانه پدری جلال، همان میراث قدیمی و پر از خاطره محله پاچنار تهران از همین جا شروع شد؛ از انتشار یک گفت وگو با خواهرزاده جلال آل احمد در خبرگزاری مهر مبنی بر این که وزارت میراث فرهنگی با صدور آگهی فروش منزل تاریخی پدر جلال آل احمد به فکر حذف میراث فرهنگی و نه حفظ آن افتاده است. محمدحسین دانایی، خواهرزاده جلال آل احمد در این مصاحبه گفته بود: «منظور از خانه مذکور، منزل پدر زنده یاد جلال آل احمد است، یعنی خانه مرحوم حاج سیداحمد طالقانی در کوچه گذرقلی در محله پاچنار تهران. ایشان که از روحانیون متنفذ تهران و پیش نماز مسجد پاچنار بودند، در سال 1310 شمسی از خانه قبلی شان در کوچه جنب امامزاده سید نصرالدین(ع) که محل تولد جلال بود، به این خانه نقل مکان کردند. این خانه تا سال 1389 مورد استفاده ورثه مرحوم آیت الله حاج سیداحمد طالقانی بود و در آن سال به سازمان میراث فرهنگی فروخته شد تا پس از تعمیرات لازم به عنوان یک اثر تاریخی مورد حفاظت و بهره برداری متناسب با هویت خودش قرار گیرد.» خواهرزاده جلال در این مصاحبه از نگرانی اش درباره سرنوشت روزهای آینده خانه پدری جلال آل احمد گفته بود، نگرانی ای که بیشتر از همه روی کاربری آینده این خانه تمرکز داشت؛ آینده مبهم خانه روحانی خوشنام محله پامنار که پدر جلال آل احمد بود.

 تکذیب فروش

این اما یک روی سکه بود و به فاصله کوتاهی تکذیبیه صندوق احیا در واکنش به انتشار این خبر در خبرگزاری مذکور منتشر شد، مبنی بر این که بحث اصلی واگذاری حق بهره برداری به مدت معین بعد از احیا و مرمت ابنیه تاریخی توسط بخش خصوصی بوده است و این یعنی نه خانه پدری جلال آل احمد و نه 53 بنای تاریخی دیگر در این فهرست منتشره برای فروش گذاشته نشده اند.

 ما برای کسب اطلاعات بیشتر پای صحبت های مدیرعامل و رئیس هیات مدیره صندوق احیا و بهره برداری از بناها و اماکن تاریخی و فرهنگی، نشستیم و هادی میرزایی درباره این ماجرا گفت: «برخلاف بحثی که توسط آقای دانایی در خبرگزاری مهر مطرح شده بود ما اصلا قصد فروش خانه جلال را نداریم و بحث فقط واگذاری است.»

میرزایی البته قبل از ادامه بحث درباره فلسفه تشکیل صندوق احیا گفت: «صندوق احیا و بهره برداری از بناها و اماکن تاریخی براساس بند «ز» ماده 114 قانون برنامه چهارم توسعه تشکیل شده و رویکرد قانونگذار هم استناد به این بوده که با توجه به محدودیتی که در منابع ملی و اعتبارات دولتی وجود دارد، بناهای تاریخی و فرهنگی قابلیت احیا و بهره برداری توسط این منابع را ندارند. درنتیجه این صندوق با نگاه واگذاری بناها با مدت معین به بخش خصوصی اعم از داخلی و خارجی تشکیل شد و اساسنامه اش به تصویب دولت و مجلس رسید و در نهایت فعالیت رسمی خودش را در واگذاری بناها از سال 87 شروع کرد.»

 به گفته این مقام مسوول، به استناد سه مصوبه هیات دولت و مصوباتی که در دوره های بعدی توسط رئیس وقت سازمان به صندوق واگذار شد، واگذاری بناها به صندوق تفویض شده است و حالا خانه صادقی اردبیل، خانه عامری های کاشان و سرای سعدالسلطنه قزوین، نمونه ای خوب از بناهای تاریخی ای هستند که توسط همین واگذاری ها به بخش خصوصی، نه تنها مرمت و احیا شده، بلکه به قطب گردشگری منطقه هم تبدیل شده است.

 حفظ اصالت و شان بنا  اولویت اول

میرزایی در پاسخ به نگرانی خواهرزاده جلال آل احمد درباره کاربری نامتناسب خانه پدری جلال در واگذاری اش به بخش خصوصی هم گفت: «بحث اصلی ما در حفاظت از احیای بناهای تاریخی، اول حفظ اصالت و شان اثر است و بعد مرمت آن اثر مثل روز اول. البته به این موضوع هم توجه داریم که بهره برداری و کاربری مناسبی برایش تعیین شود و بازگشت سرمایه ام برای سرمایه گذار بخش خصوصی داشته باشد. یعنی این هم یکی از وظایفی است که قانونگذار به ما تفویض کرده و درحال حاضر هم اگر شخصی از بستگان جلال آل احمد تمایل به شرکت در مزایده این بنای تاریخی دارند، می توانند در فرآیند احیا، مرمت و بهره برداری مدت معین بنا شرکت کرده و از کاربری متناسب با شان بنا بهره مند شوند.»

مدیرعامل صندوق احیا و بهره برداری از بناها و اماکن تاریخی و فرهنگی درباره انتقادات وارده به تعیین کاربری بناهای تاریخی هم گفت: «ما حدود 130 کاربری داریم، اما به دلیل این که فضای رقابتی برای یک بنا ایجاد نمی شود، کاربری های متعددی هم برایش پیشنهاد نمی شود. برای مثال یک بنای تاریخی می تواند کاربری گالری بگیرد یا کافه کتاب شود یا نمایشگاه صنایع دستی. در حقیقت کاربری اقامتی و پذیرایی یکی از این کاربری هاست. رویه همیشه این است که ما برای بناها متناسب با موقعیتی که هست، تعریف کاربری می کنیم و این تعیین کاربری هم در مجموعه ای که به استناد قانون تشکیل شده و صاحب نظران و خبرگان حوزه میراث و مرمت بناهای تاریخی در آن حضور دارند، انجام می شود. ظرفیت های بنا، امکانات بنا و هویت و شان بنا بررسی می شود و در صورتی که کاربری پیشنهادی انطباقی با این شرایط داشته باشد، بنا واگذار می شود.»

میرزایی از واگذاری 80 بنای تاریخی در همین رابطه طی سال های گذشته به بخش خصوصی خبر داد و درباره ضرورت این واگذاری ها گفت: همه این آثار در حال حاضر جزو نقاط فاخر و ارزشمند میراث فرهنگی کشورمان هستند و بدون استفاده از ظرفیت های ملی به بهره برداری رسیده اند و ما اگر واقعا می خواهیم کار مرمت و احیای بناهای تاریخی را در کشورمان انجام دهیم، آن هم در شرایطی که قریب به یک میلیون اثر ثبتی در کشور داریم، باید از توان بخش خصوصی استفاده کنیم، چراکه دولت منابع محدودی برای احیای این بناها دارد.

 نظارت در چند مرحله

با این که با پررنگ شدن خبر واگذاری بناهای تاریخی، نگاه خیلی ها متوجه خانه پدری جلال آل احمد شد، اما این خانه فقط یکی از 54 بنای تاریخی است که روابط عمومی صندوق احیا و بهره برداری از بناهای تاریخی خبر از واگذاری شان داده است. فهرستی که از حمام نوبر تبریز شروع شده و با خانه کازرونی های یزد به اتمام رسیده است. در این فهرست سهم تهران فقط همان خانه پدری جلال آل احمد بوده! مدیرعامل صندوق احیا و بهره برداری از بناهای تاریخی و فرهنگی، اما در همین رابطه به ما گفت که بعد از واگذاری، نقش صندوق احیا کمرنگ نمی شود. میرزایی ادامه داد: «ما دو مرحله نظارت داریم. مرحله اول بعد از این که طرح مرمتی ارائه شد و به تصویب رسید است و یک مرحله هم نظارت بر مرمت بنا و نگهداری بناست. در این بین، بحث کیفیت بهره برداری با اداره کل استان هاست و کیفیت نگهداری جزو نظارت های مستمری است که درباره تمام بناهای تاریخی انجام می شود.»

درنگ

اینجا خانه سید احمد آقاست

در کوچه پس کوچه های تهران قدیم، در همان محله عودلاجان و سنگلج و پامنار و بازار که قدم بزنید، خانه قدیمی و تاریخی کم نیست؛ خانه هایی که هرکدام تاریخ زنده روزگاری هستند که حالا باید ماجرایش را فقط در کتاب ها بخوانیم، روزهایی که تهران هنوز طهران بود؛ شهری با 12 دروازه و پر از کوچه های آشتی کنان و خانه هایی که هنوز شبستان و هشتی و اندرونی و بیرونی داشتند؛ خانه و محله هایی که بیش از یک قرن عمر دارند و در و دیوارشان پر است از خاطره. خانه پدری جلال آل احمد، نویسنده معروف کشورمان، یکی از همین خانه هاست؛ خانه ای که می گویند قدمتش به اواخر دوره قاجاریه می رسد و مالک اولش سیداحمد آل احمد بوده و بعد از او به پدر جلال آل احمد منتقل شده و جلال از سال 1310 یعنی هشت سالگی تا 17 سالگی زیر سقف این خانه زندگی کرده است. خانه ای که در سال 1383 توسط سازمان میراث فرهنگی با شماره 11206 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و امروزی ها بیشتر با نام جلال آل احمد می شناسندش و قدیمی تر ها به اسم «خانه زیرگذر قلی» خانه ای که هنوز هم قدیمی ترهای محل هروقت از کوچه کارکن اساسی می گذرند و پا به گذر قلی می گذارند، روبه روی در سبزرنگ داخل گذر می ایستند و می گویند اینجا خانه سیداحمد آقاست؛ پدر جلال!»

سیداحمد آقایی که اهالی می گویند همان سیداحمد طالقانی روحانی معروف و خوشنام محله است که خیلی ها او را به خاطر مخالفت هایش با دستورات دولتی در زمان رضا شاه می شناسند. نشان به آن نشان که می گویند بعد از شروع فعالیت وزارت دادگستری در زمان رضا شاه، از محکمه های شرعی می خواهند که زیر این بیرق بروند و مهرشان مزین به نشان شیر و خورشید بشود. اما سیداحمد طالقانی که همیشه جزو روحانیانی بوده که به راحتی زیر بار حرف زور نمی رفته و مقابل رضاخان و دارودسته اش قد علم می کرده، این دفعه هم زیر بار این حرف نمی رود و ترجیح می دهد محضرش را تعطیل کند و خانه نشین شود.

این اما یک بخش از قصه خواندنی این خانه قدیمی است و خیلی ها در سابقه این خانه به برپایی مجالس روضه و نذر زیارت عاشورای هفتگی آن هم اشاره می کنند و می گویند اتاق های اندرونی خانه از سال ها پیش به محل ملاقات عاشقان اهل بیت(ع) تبدیل شده بود و شخصیت های مذهبی و سیاسی مهم آن دوره در اتاق های تودرتوی خانه کنار مردم عادی کوچه و بازار می نشستند و با نوای روضه علی اکبر برای مظلومیت شهدای کربلا می گریستند. این وسط، سفره اطعام ایتام هم انداخته می شد و هر کس با هر وسعی که داشت به صاحبخانه برای این کار خیر کمک می کرد.