آرشیو شنبه ۲۰ مهر ۱۳۹۸، شماره ۹۶۰۹
اقتصادی
۴

«رسالت» پدیده مصرف گرایی در کشور را در گفت و گو با کارشناسان بررسی می کند؛

سیاست وارداتی؛ ایجاد احساس نیاز و مصرف گرایی

حانیه مسجودی

یکی از معضلات امروز جامعه، رواج فرهنگ های غلطی مانند مصرف بیش از حد نیاز است. بعد از انقلاب اسلامی، غرب درصدد رخنه در فرهنگ اسلامی- ایرانی بود که یکی از مصادیق آن، رواج مصرف و ایجاد احساس نیاز بود. متاسفانه امروز، رویه اقتصادی کلان رسانه های دیداری و شنیداری به رواج این فرهنگ غلط کمک می کند. عدم توجه به تولید باعث شده که ایران در رتبه بندی های مصرفی جزء 5 دسته اول قرارگیرد، ایران حدود 4 برابر میانگین جهانی، انواع انرژی مصرف می کند، همچنین سرانه مصرف آب شرب در ایران حدود 200 تا 220  لیتر در شبانه روز و درمقایسه با سرانه مصرف آب در جهان، 70 تا 80 لیتر بیشتر است.

اما معضل آنجایی جدی می شود که طبق آمار 11 ماهه اول سال 96، مبلغی حدود 40 هزار میلیارد تومان کالاهای مصرفی غیرضروری به کشور واردشده که این مبلغ معادل ایجاد 400 هزار شغل است. فقط در سال 97 بیش از 69 میلیون تن کالا به ارزش 142 میلیون دلار از آمریکا به ایران واردشده که بخش عمده ای از آن ها مربوط به کالاهای لوکس و تجملاتی است.

به همین منظور «رسالت» در بررسی این مسئله با دو تن از صاحب نظران این عرصه به گفت وگو پرداخت.

بی اعتمادی و تجمل؛ دلیل اصلی مصرف گرایی

پرویز جاوید، عضو انجمن اقتصاددانان ایران ضمن گفت وگو با «رسالت» درمورد مصرف گرایی به انواع مختلف آن اشاره می کند و می گوید: «اگر منظور از مصرف گرایی تامین نیاز 80 میلیون جمعیت باشد که می خواهند ازنظر پوشاک، خوراک، مسکن و گردشگری هزینه کنند، مشکلی نیست. اما مصرف زدگی به شرایط بد اقتصادی کشور برمی گردد، چند نوع مصرف گرایی داریم. نوع اول، نیاز روزانه، هفتگی، ماهانه و سالیانه مردم است درنتیجه این مصرف گرایی نیست و مصرف ضروری است.»

وی دلیل دوم مصرف گرایی را بی اعتمادی به دولت و آینده خواند و افزود: «نوع دوم این است که برخی، مواد مصرفی را در منزل انبار می کنند. این ها کسانی هستند که وضعشان از طبقه متوسط کمی بهتر است و دلیلش تردید آن ها نسبت به آینده و تورم است، این قشر از مردم آمارهایی که دولتمردان می دهند قبول ندارند، به طورمثال مسئولان می گویند همه چیز وجود دارد چرا بیش ازحد خرید می کنید؟ اما نمی پذیرند و این بی اعتمادی از ضایع شدن سرمایه سیاسی و اجتماعی دولتمردان است، در این زمان مردم دیگر به حرف های آنان توجهی ندارند.»

این اقتصاددان ادامه داد: «متاسفانه 2 آمار همخوان بایکدیگر نداریم، مرکز آمار یک آمار و بانک مرکزی یک آمار دیگر می دهد که یکدیگر را نقض می کنند، بنابراین چه کسی به این آمار اعتماد می کند؟ زمانی که سخنگوی دولت می گوید ایجاد اشتغال خالص به 700 هزار شغل رسیده، مشخص است که این حرف صحیح نیست، باکدام درآمد و فروش نفت؟ با کدام سرمایه گذاری این حرف ها را می زنند؟ این رفتار بی اعتماد ایجاد می کند.»

جاوید یادآور شد: «بنابراین دسته دوم، غیرارادی در مصرف گرایی تندروی می کنند، به طورمثال این روزها صحبت از افزایش نرخ بنزین است و مردم می دانند که تبعات این افزایش چیست و با خرید مازاد بر مصرف، باعث افزایش قیمت ها می شوند.»

عضو انجمن اقتصاددانان در تشریح نوع سوم مصرف گرایی، گفت: «برای بررسی دلیل رواج مصرف گرایی، باید به «نسبت بی اعتمادی مردم به دولت» هم ازنظر اقتصادی و هم ازنظر جامعه شناسی مراجعه کرد، اما نوع سوم کسانی هستند که زندگی تجملی و مصرف گرایی بیش ازحد دارند و تفاوت این ها با دودسته دیگر، درآمد بسیار بالای آن هاست که به نظر می رسد این درآمد به داشتن رانت مربوط است. درمجموع باید به دو قشر قبلی که مصرف می کنند حق داد، زیرا قشر اول باید زندگی شان را تامین کنند و دومین قشر هم به دولت، آمار و آینده اعتماد ندارند.»

*80 درصد ثروت کشور، دست 3 دهک بالای درآمدی است

جاوید بابیان این که 55 میلیون نفر جز دسته اول و دوم هستند و حق دارند نیاز اولیه را تامین کنند، ادامه داد: طبق بررسی و تحقیق در انجمن اقتصاددانان و جامعه شناسان ایران با تقسیم بندی انواع مصرف گراها به دهک درآمدی، مشخص شد که 7 دهک کشور، درآمدی اندک درحد رفع نیاز خوراک خوددارند و دست فروشان، کارگران و کارمندان جزء این دسته هستند و 55 میلیون نفر را تشکیل می دهد و از نوع اول و دوم مصرف کنندگان محسوب می شوند.»

این اقتصاددان تصریح کرد: «اما 3 دهک بالاتر، درآمدهایی افسانه ای دارند، درنتیجه مصرف گرایی در دودسته اول نیست و در نوع سوم بسیار مشهود و زیاد است، 80 درصد ثروت کشور دست 3 دهک بالا و 30 درصد ثروت دست 7 دهک پایین است.»

او اظهار کرد: «دولت روحانی درحالی که اختیارات کافی دارد اما تئوری اقتصادی مناسبی ندارد، مقام معظم رهبری تمام اختیارات را به دولت داد و بارها به آن ها نصیحت کرد که مراقب مردم باشید و برای جوانان اشتغال ایجاد کنید. اما از زمانی که روحانی آمد آمارها به شدت ضدونقیض شد و دولتمردان آمارهای غلط دادند. در بازدید از کارخانه های صنعتی مشخص شد که بیشتر آن ها یا تعطیل و یا با 20 درصد ظرفیت مشغول کار هستند.»

عضو انجمن اقتصاددانان ایران در پایان گفت: «بنابراین مصرف گرایی فقط در 3 دهک بالا دیده می شود و 7 دهک پایین اصلا پولی ندارند که مصرف گرا باشند، 55 میلیون نفر 7 دهک پایین و 25 میلیون 3 دهک بالا را تشکیل می دهند و 80 درصد ثروت کشور صرف آن ها می شود.»

 اوایل دهه 40؛ آغاز مصرف گرایی در ایران

همچنین امیرمحمود حریرچی، جامعه شناس و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم بهزیستی درمورد پدیده مصرف گرایی و مصرف زدگی به «رسالت» می گوید: «مسئله مصرف گرایی در جوامعی مانند ایران که منبع سرشاری دارند و به راحتی آن ها را استخراج و به فروش می رسانند، همواره بوده است. مصرف گرایی در ایران از اوایل دهه 40 آغاز شد و معادن نفت، زمینه ساز این فرهنگ بود، به جای این که نفت را یک سرمایه ببینیم مواد خام را مستقیم به فروش رسانیم همه چیز را وارد و مردم را به مصرف بیشتر تشویق می کنیم و با تبلیغات هم به آن دامن می زنیم.»

او ادامه داد: «درحالی که کشورهای تولیدکننده که درآمد را یک سرمایه اقتصادی برای تولید می دانند به فکر صادرات و زندگی ساده تر هستند. اما این تفکر را در ایران نداشتیم، مردم ایران تمایل بسیار زیادی به محصولات لوکس دارند و لوکس ترین خودروها را سوار می شوند و ایران در استفاده از فناوری و آخرین مدل تلفن های همراه رتبه های نخست را دارد.»

نسبت 23 درصدی مصرف بیشتر پر درآمدها به کم درآمدها

این جامعه شناس بابیان این که در ایران پردرآمدها نسبت به کم درآمدها، 23 درصد مصرف بیشتری دارند، افزود: «طبقه مرفه یک کشور صنعتی تراز اولی مانند آلمان، نسبت به طبقه ضعیف تر 8 برابر مصرف می کنند، اما پردرآمدها در ایران نسبت به کم درآمدها 23 درصد مصرف بیشتری دارند و این یعنی طبقات بالای جامعه در کالاهای ضروری و نیازهای اولیه 23 برابر نسبت به طبقات پایین تر مصرف می کنند به طور مثال در حوزه بهداشت و درمان، مسکن، آموزش و خوراک.»

حریرچی یکی از دلایل شیوع مصرف گرایی را تبلیغ و عدم کار تخصصی می داند و می گوید که حتی صداوسیما دائم مصرف کردن را تبلیغ می کند و آگهی های بازرگانی بر اساس این است که مردم روزبه روز بیشتر مصرف کنند، متاسفانه مصرف کردن در جامعه ما همواره یک پز اجتماعی بوده و اکنون درحال گسترش است، طوری که اگر کسی مصرف کننده باشد نسبت به دیگران برتری دارد و افتخار محسوب می شود.وی افزود: «متاسفانه این روزها ظاهر زندگی اهمیت بسیاری پیداکرده و اگر سفره ای رنگین باشد نشان دهنده خوشبختی است، دلیل اصلی شیوع مصرف گرایی این است که ما تولیدکننده نیستیم، زمانی می گفتند خودمان تولید و مصرف کنیم، اما بعد دیدند نمی توان همیشه ازنظر تولید خودکفا بود و دربرخی موارد باید درکنار صادرات کار واردات را نیز انجام داد اما اکنون واردات به رکن اصلی بازرگانی کشور تبدیل شده است.»این جامعه شناس خاطرنشان کرد: «80 درصد بودجه کشور از فروش نفت خام تامین می شود و صادرات محصولات فرآورده بسیار اندک است، پیش از انقلاب در ذهن تمام فعالان اقتصادی بود که فروش نفت بدون زحمت به کشورهای خارجی که فقط قشر مرفه از آن بهره می برد را، به فرآورده تبدیل و سرمایه گذاری کنند اما متاسفانه بعد از انقلاب هم این مسیر ادامه یافت و هنوز هم فقط طبقات بالا از درآمد نفتی استفاده می کنند و قشرهای ضعیف به حال خود رهاشده اند.»

حریرچی مشخصه مصرف را فاصله طبقاتی می داند و توضیح می دهد: «کشور باید بر اساس تولید و مالیات اداره شود و مالیات صرف مهارت آموزی و حمایت کسانی که از تولید عقب ماندند و جزء اقشار ضعیف هستند شود تا بتوان فاصله طبقاتی را از بین برد، بیشتری مشخصه مصرف در هر جامعه، فاصله طبقاتی است و که تمام جوامع به این درد دچار هستند بنابراین طبقات پایین احساس تحقیر می کنند.»

وی ادامه داد: «در کشور ما طبقات پایین حتی موردحمایت دولت هم قرار نمی گیرند و توانایی تامین مصرف حداقلی را نیز ندارد و رهاشده هستند، به این قشر اصطلاحا «شکم های گرسنه» می گویند و در مقابل طبقات مرفه به شکل های مختلف و جدای از زندگی پر از تشریفات، 23 درصد بیشتر مصرف می کنند.»

فاصله طبقاتی به گسل طبقاتی تبدیل شده است

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم بهزیستی تاکید کرد: «با شرایطی روبه رو هستیم که به جای استفاده از واژه فاصله طبقاتی باید به گسل طبقاتی در ایران اشاره کنیم و دلیلش این است که با تولید بیگانه و در تمام حوزه های آن حتی تولید علمی، ضعیف هستیم و کماکان هم به آن اهمیت نخواهیم داد، درکشورهایی که به تولید اهمیت نمی دهند خلاقیت می میرد اما اهمیت به تولید باعث فروش محصولات در بازارهای معتبر جهانی خواهد شد.»او با تاکید بر این که باید از تحریم ها فرصت و زمینه تولید رافراهم کرد، گفت: «نگرش مصرف صحیح و تولید در کشور وجود ندارد و وضعیت مصرف زدگی روزبه روز بدتر می شود، بارها به شرایط سخت اقتصادی و فرصت های پیش رو تاکید شده اما بسیار عجیب است که مسئولان نمی خواهند تحریم، کاهش ارزش ریال و مشکلات دیگر را در تصمیم گیری ها لحاظ کنند، مشخص است که تحریم بر کشور صدمه وارد کرده اما این اتفاق تهدیدی است که باید به فرصت تبدیل کنیم.»حریرچی امید به غرب و واردات را باعث افزایش احساس نیاز و مصرف می داند و می گوید: «فرصت یعنی نباید آنقدر چشم انتظار غربی ها باشیم،آنقدر این امید وجود داشت که تقاضای مصرف زیاد شد اما اکنون مسئولان در جواب به آن با مشکل مواجه هستند، نمونه ساده ناتوانی در پاسخ به نیاز، دارو است که ایران بیشترین مصرف کننده دارو در دنیا است، چرا باید این طور باشد؟ 80 درصد داروها در داخل تولید اما 90 درصد مواد اولیه از خارج کشور تامین می شود.»این جامعه شناس در پایان بابیان این که مسئولان سنگی به چاه انداختند که صد عاقل نمی توانند آن را بیرون آورند، ابراز کرد: «مشکل این است که تفکر حل مشکلات وجود ندارد، بارها از عدم خودکفایی در زمینه های مختلف ضربه خوردیم اما هیچ اقدامی برای جبران آن نشد و این یک نقطه ضعف برای کشور است. دنیای امروز دنیای منافع شخصی کشورهاست، ما نیز باید بر تولید توجه کنیم و امیدواری به غرب فایده ای ندارد.»