آرشیو شنبه ۲۰ مهر ۱۳۹۸، شماره ۷۱۷۹
سیاسی
۳

عمران خان، نخست وزیر پاکستان امروز به ایران سفر می کند

میانجیگر تهران و ریاض از اسلام آباد می آید

مریم سالاری

عمران خان، نخست وزیر پاکستان در شرایطی امروز به ایران سفر می کند که او از چند هفته پیش تلاش هایی را با هدف میانجیگری میان تهران و ریاض و کاستن از تنش های فزاینده در منطقه آغاز کرده بود. تلاش هایی که اندکی بعد از متزلزل شدن اتحادی آغاز شده است که پیشتر عربستان و کشورهای تحت حمایتش در منطقه روی آن حساب ویژه ای باز کرده بودند و امریکا را پشتوانه قابل اعتنایی برای خود در منطقه می دیدند؛ اما حالا در فقدان حمایت این متحد قدرتمند می کوشند، برای بحران خودخواسته شان در منطقه چاره ای جست وجو کنند.

درست در چنین روزهای پرتنشی است که نخست وزیر پاکستان گفت وگوهایی را با مقام های سعودی داشته است و حاصل، آن شده که به تهران بیاید و از آنجا راهی ریاض شود. رسانه های پاکستان اعلام کردند که سفر آتی عمران خان به تهران و ریاض در راستای تلاش های اسلام آباد برای کمک به تنش زدایی در خلیج فارس و ایفای نقش در مسیر بهبود روابط میان دو کشور مهم اسلامی یعنی ایران و عربستان خواهد بود. روزنامه پاکستانی «اکسپرس تریبیون» به نقل از یک مقام وزارت امور خارجه این کشور نوشت: «هدف از سفرعمران خان وساطت میان تهران و ریاض جهت هموار شدن مسیر بهبود روابط میان این کشورها و جلوگیری از هرگونه تشدید تنش ها در منطقه است.»

ماه گذشته بود که عمران خان پیش از سفر به نیویورک جهت شرکت در مجمع عمومی سازمان ملل، به ریاض رفت و در جریان همین سفر محمد بن سلمان ولیعهد سعودی از طرف پاکستانی خواست تا برای تنش زدایی با ایران نقش آفرینی کند. نخست وزیر پاکستان همچنین در حاشیه نشست مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک با ابراز نگرانی از تشدید تنش ها در منطقه گفته بود که مصمم به ایفای نقش میانجیگری برای کاهش تنش ها در منطقه است. رئیس جمهوری ایران در نشست خبری اش در نیویورک توضیح داد که عمران خان پس از ملاقات با مقام های سعودی، با او دیدار کرده و نکاتی از این گفت وگوها را با او در میان گذاشته است. حسن روحانی درباره چشم انداز مذاکرات احتمالی با عربستان سعودی این را هم گفت که «عمده مشکل ایران با عربستان موضوع جنگ یمن است. اگر آتش بس حاکم شود، مشکلات دو کشور سریع تر مرتفع خواهد شد.»

علی ربیعی، سخنگوی دولت ایران نیز چند روز پیش در نشست خبری درباره تلاش های نخست وزیر پاکستان برای کاستن از اختلاف میان تهران و ریاض گفته بود که «عربستان برای آقای روحانی پیغام هایی آورده بود. اما ما باید علائم آن را کاملا مشاهده کنیم. اولین علامت حمله نکردن به یمن و کشتار یمنی هاست.» ربیعی همچنین گفته بود: «اگر عربستان واقعا دنبال تغییر رفتار خود باشد، ما استقبال می کنیم.»

دو روز بعد از این سخنان ربیعی بود که عادل الجبیر، وزیر مشاور در امور خارجی عربستان این اظهارات را غیردقیق توصیف کرده بود. او مدعی شد که «درباره آنچه سخنگوی دولت ایران درباره صلح در یمن گفت، پادشاهی سعودی درباره یمن با ایران صحبت نکرده و نخواهد کرد. مساله یمن، کاملا به یمنی ها مربوط است.» این در حالی بود که ربیعی روز پنجشنبه گذشته با قطعی شدن سفر عمران خان به تهران گفت: «نخست وزیر پاکستان به طور رسمی اعلام کرد که ولیعهد عربستان از وی خواسته با رئیس جمهوری ایران درباره سعودی ها مذاکره کند.» سخنگوی دولت ایران افزود: «ما نیازی نمی بینیم به نیابت از یمنی ها یا در غیاب آن ها وارد گفت وگو با عربستان شویم.»

کنار رفتن توهم

صرفنظر از اینکه مقام های سعودی با چه هدفی و پیرامون چه موضوعی خواستار گفت وگو با ایران شده اند، پیداست که بحران یمن از جمله موضوعاتی است که گفت وگو پیرامون آن میان ایران و عربستان به عنوان دو بازیگر مهم منطقه  ضروری به نظر می رسد. این در حالی است که ایران که در زمین سوریه، عراق و حتی یمن دست بالا را دارد در چند ماه گذشته با فعال کردن بیشتر روابط دوجانبه و چندجانبه اش با کشورهای منطقه و طرح دکترین منطقه قوی تر، پیمان عدم تجاوز و ارائه ابتکار صلح هرمز خواستار رسیدن همه کشورهای منطقه به یک فهم مشترک و طراحی سازوکار منطقه ای برای مواجهه با تهدیدات فراگیر این حوزه شده است.  این در حالی بود که دولتمردان ریاض در مقابل، کوشیدند از طریق تنش آفرینی برای تشدید تقابل با ایران بهره گیرند. روندی که بخشی از آن با ترغیب و واداشتن برخی کشورهای حوزه نفوذ به قطع یا کاهش رابطه با ایران آغاز شد و در ادامه با ترتیب دادن نشست های فوق العاده در مجامعی نظیر شورای همکاری خلیج فارس، اتحادیه عرب و سازمان همکاری اسلامی و تهیه بیانیه های تند و تیز علیه ایران ادامه یافت. اما مقام های ایرانی دست کم در سالی که گذشت کوشیدند از تبدیل مجادله های کلامی به درگیری های بیشتر جلوگیری کنند تا در صورت تفوق عقلانیت و کنار رفتن توهم های حاکم بر رابطه ایران و عربستان، مبنایی برای بازگشت به ثبات در منطقه از مسیر همکاری قدرت های صاحب نفوذ آن فراهم شود. باید دید میانجیگری عمران خان برای گرفتن میانه اختلافات ایران و ریاض تحت تاثیر عقلانیت بازگشته به ریاض است یا نه.

 
برش
مقاله ظریف در فایننشال تایمز / پیشنهادهای ایران برای عملیاتی کردن ابتکار صلح هرمز

محمدجواد ظریف ، وزیر خارجه ایران در مقاله ای که روز پنجشنبه در فایننشال تایمز منتشر شد، با اشاره به ابتکار صلح هرمز بار دیگر پیشنهاد امضای پیمان عدم مداخله و عدم تجاوز در «جامعه هرمز» را مطرح کرد. ظریف در این مقاله یادآور شد که «اواخر سپتامبرامسال، آقای دکتر روحانی رئیس جمهوری ایران از ابتکار عمل جدیدی در مجمع عمومی سازمان ملل رونمایی کرد: «پویش صلح هرمز»، یا «امید» در سال 1987، قطعنامه 598 شورای امنیت نیز به سازمان ملل متحد این ماموریت را داد تا پوشش بین المللی لازم را برای چنین ترتیبات منطقه ای فراهم آورد. ایران تلاش دارد تا راه حلی برای مشکلی بیاید که غیر قابل حل به نظر می رسد- در حالی که در حقیقت چنین نیست- و ناشی ازمنافع و ایدئولوژی های رقیب، ناهمسانی در اندازه، منابع و قابلیت ها و تلقی بی اعتمادی میان کشورهایی است که بصورت بی واسطه از تحولات تنگه هرمز بیشترین تاثیر را می پذیرند؛ یعنی ایران، عراق، عربستان سعودی، قطر، کویت، عمان، امارات متحده عربی و بحرین. موفقیت این تلاش می بایست منطبق بر اهداف و اصول منشور سازمان ملل متحد بنا نهاده شود.» به باور وزیر خارجه ایران، همه کشورها باید با احترام به حاکمیت و تمامیت ارضی یکدیگر، مصونیت مرزهای بین المللی و حل و فصل مسالمت آمیز اختلافات متعهد باشند. در بخش مهم مقاله وزیر خارجه ایران آمده است: «به منظور ایجاد اجماع در سطوح مختلف در تدوین اجزای «پویش صلح هرمز» و در مرحله بعدی، شروع به کار و اجرای جمعی این پویش، پیشنهاد ما این است که جلساتی در سطوح کارشناسی، اندیشکده ای، بخش خصوصی، مقامات ارشد، وزیران و سران کشورها به منظور مشورت درباره اهداف مشترک مان تشکیل شود. این جلسات می تواند مفصل بندی و مرحله بندی رویکرد دسته جمعی ما را نسبت به فرصت ها و چالش های مشترک ما از جمله امنیت انرژی و آزادی دریانوردی برای همه، کنترل تسلیحات و ترتیبات امنیت سازی، ایجاد منطقه عاری از سلاح های کشتار جمعی و پیشگیری و حل و فصل مناقشات منطقه ای امکان پذیر کند. می توانیم این کار را با امضای یک پیمان عدم مداخله و عدم تجاوز در «جامعه هرمز»- یا حرکت به سوی چنین هدفی- شروع نماییم.

گروه های کاری مشترک می توانند روی طراحی اقداماتی عملی برای دستیابی به این اهداف و بتدریج ایجاد اعتماد و گسترش همکاری ها کار کنند. این کارگروه ها می توانند سازوکارها و رویه های ویژه ای را برای همکاری در زمینه امنیت مشترک و پیشگیری و حل مناقشات منطقه ای ، از جمله از طریق برقراری خطوط تماس مستقیم، سامانه های هشدار دهنده زودهنگام، تماس های نظامی و تبادل داده ها و اطلاعات پیشنهاد دهند. یک کارگروه دیگر می تواند زمینه همکاری نهادهای ما را برای مبارزه با تجارت مواد مخدر، تروریسم و قاچاق انسان فراهم آورد.

هیچ چیز نمی تواند بهتر از تعامل نزدیک میان مردم ، مشاغل و بخش های خصوصی، ایجاد اعتماد کند. یک کارگروه ویژه می تواند بر ارتقای همکاری و سرمایه گذاری های مشترک در زمینه های نفت، گاز ، انرژی و ترانزیت و حمل و نقل متمرکز شود. دانشگاهیان و اندیشمندان برجسته همچنین می توانند برای ارتقا و گسترش همکاری های فرهنگی، گفت وگوی بین عقاید، گردشگری، همکاری علمی، تبادل دانشمندان و دانشجویان و پروژه های علمی و فناوری مشترک، یک کارگروه مشترک تشکیل دهند. کارشناسان مربوطه می توانند اقدامات مشترکی را برای رفع مشکلات اساسی امنیت سایبری، امنیت هسته ای و محیط زیست- بویژه محیط زیست دریایی- پیشنهاد دهند. همکاری در مورد موضوعات بشردوستانه، بویژه در مورد مهاجران، پناهندگان و آوارگان می تواند با تجمیع نهادهای مربوطه در یک کارگروه بشردوستانه تقویت شود.