آرشیو شنبه ۲۰ مهر ۱۳۹۸، شماره ۵۵۰۱
فرهنگ: ادبیات و هنر
۱۰

جایزه ادبیات نوبل سال 2019 به پیتر هانتکه اتریشی تعلق گرفته که از نسل کشی در جنگ بوسنی حمایت کرده بود

قلم در خون

ادبیات و هنر: آکادمی جایزه ادبیات نوبل بعد از کلی ماجرا برگزیده امسال و البته سال گذشته اش را معرفی کرد و اگر از علاقه مندان به ادبیات باشید حتما می دانید که چرا امسال نوبل ادبیات دو برنده را معرفی کرده و لابد مطلع شده اید که پیتر هانتکه اتریشی و اولگا توکارچوک، نویسنده و شاعر لهستانی جایزه نوبل را از آن خود کردند. اما این همه ماجرا نیست. نه تنها امسال جایزه نوبل ادبیات دو برنده معرفی کرده، بلکه یکی از برگزیدگان آن با انتقادهای بسیاری روبه رو شده و بسیاری آن را شایسته دریافت این جایزه نمی دانند. ماجرا از این قرار است که به دلایل رسوایی جنسی در آکادمی جایزه نوبل، این جایزه سال گذشته به هیچ نویسنده ای اهدا نشد و در عوض امسال دو برنده معرفی کرد: یکی از آنها هانتکه است که نوبل 2019 را برنده شده و دیگری توکارچوک است که برگزیده نوبل ادبیات در سال 2018 محسوب می شود. یعنی نوبل بعد از آن رسوایی ها، امسال هم برگزیده پارسال را معرفی کرده و هم برگزیده امسال را و تازه به دلیل انتخاب پیتر هانتکه هم با انتقاداتی روبه رو شده است. بر اساس مستندات رسانه ای، برنده جایزه ادبیات نوبل امسال نه تنها به این جایزه اعتقادی ندارد و توقع دریافت آن را هم نداشته، بلکه یکی از حامیان نسل کشی در جنگ بوسنی و طرفداران صرب ها بوده است! ببینیم ماجرا از چه قرار است.

دو روز پیش و بعد از دو سال پر چالش، بالاخره آکادمی سوئد برگزیدگان امسال و سال گذشته جایزه ادبیات را معرفی کرد. سال گذشته این آکادمی با بحرانی مواجه شد که در همین صفحه درباره اش نوشته ایم. در عوض این آکادمی امسال دو نفر را معرفی کرد و همان طور که می دانید نوبل ادبیات 2019 نیز به پیتر هانتکه، نویسنده و نمایشنامه نویس سرشناس اتریشی مقیم فرانسه تعلق گرفت.

آندرس اولسون، رئیس کمیته نوبل آکادمی سوئد، هنگام اعلام نام برنده امسال این جایزه بین المللی، پتر هانتکه را شخصیتی خواند که از سال 1966 تاکنون با آثاری در ژانرهای مختلف ادبی توانسته است خود را به عنوان یکی از نویسندگان تاثیرگذار سال های پس از جنگ اروپا تثبیت کند.

آکادمی سوئد اعلام کرد که این نویسنده سرشناس اتریشی با وسعت قلمرو زبانی و جوشش ایده هایش، تجربه های انسانی را مرور کرده است.

در حالی که آکادمی نوبل از این انتخاب خرسند به نظر می رسد، صنوف ادبی و بسیاری از نویسندگان و علاقه مندان به ادبیات و از جمله رسانه های جهان به این انتخاب انتقاد کرده اند؛ از جمله این منتقدان می توان به انجمن قلم آمریکا اشاره کرد که به آکادمی نوبل اعتراض کرده چون هانتکه علنا از اسلوبودان میلوشوویچ و رادوان کاراجیج، مرتکبین نسل کشی و پاکسازی قومی در جنگ بوسنی، حمایت کرده بود.

 فرانس24، تلگراف و بسیاری دیگر از رسانه های جهان نیز به اظهارات و حضور هانتکه در مراسم تدفین اسلوبودان میلوشوویچ، رئیس جمهور یوگسلاوی سابق که متهم به جنایت جنگی بود، انتقاد کرده اند.

 چرا نوبل امسال استثنایی شد؟

جایزه ادبیات نوبل را امسال نوبل استثنایی نامیده اند چون سال گذشته به دلیل یک رسوایی بزرگ در آکادمی نوبل سوئد به کسی تعلق نگرفت و به همین دلیل استثنائا جایزه سال های 2018 و 2019 امسال به شکل همزمان اعلام شد.

ماجرا از این قرار بود که ژان کلود آرنو، کارگردان و همسر کاتارینا فروستنسون یکی از اعضای کمیته داوری جایزه نوبل ادبیات بر اساس گزارش رسانه های سوئد، طی سال های اخیر 18 زن را که عضو آکادمی یا همسر و دختر اعضای آکادمی سوئد بوده اند مورد آزار یا سوءاستفاده جنسی قرار داده است.

به جز این آرنو هفت بار نام برندگان آتی جایزه نوبل ادبیات را که باید مخفی می ماندند را لو داده و همچنین برای گرداندن یک کلوب فرهنگی که خود سرپرست آن بوده، از پول های آکادمی استفاده کرده است. ژان کلود آرنو در آغاز ماه دسامبر 2018 در دادگاه عالی سوئد به جرم تجاوز به دو سال و نیم حبس محکوم شد.

آکادمی نوبل همچنین خانم فروستنسون را متهم کرد که نام برندگان جایزه نوبل ادبیات را با همسرش در میان می گذاشته؛ در حالی که این خلاف قاعده «رازداری» در نوبل محسوب می شود. در پی این رسوایی، اصلاحاتی در آکادمی نوبل سوئد انجام گرفت، ولی سال گذشته هیچ نویسنده ای به عنوان برگزیده جایزه ادبیات نوبل معرفی نشد. اگر هم احتمالا در جریان نیستید، جایزه نوبل ادبیات از سال 1901 میلادی هر ساله به یک هنرمند در حوزه هنرهای غیر بصری اعطا می شود. اسامی برندگان این جایزه نیز روز دهم دسامبر هر سال هم زمان با سالروز درگذشت بنیادگذار آن آلفرد نوبل در استکهلم اعلام می شود.

هانتکه چطور نویسنده ای است؟

هانتکه در زمان جنگ جهانی دوم در ششم دسامبر 1942 در گریفن در جنوب اتریش متولد شد. پدرش یک سرباز آلمانی و مادرش از اقلیت اسلوونی در اتریش بود که بعدها در سال 1971 خودکشی کرد و هانتکه کتاب «اندوهی فراتر از رویاها» را درباره او نوشت.

«نامه کوتاه، وداع طولانی»، مجموعه شعر «دنیای درونی دنیای بیرونی دنیای درون» از دیگر آثار این نویسنده اتریشی هستند.

خبرگزاری آلمانی دویچه وله، درباره پتر هانتکه نوشته است: او دهه هاست که با آثار خود کارشناسان و خوانندگان ادبیات را به دو قطب متضاد تقسیم کرده است؛ گروهی به تمامی ستایشگر او هستند و گروهی دیگر بیزاری خود را از او پنهان نمی کنند. این نویسنده خشمگین که دوره های متفاوتی را در خلاقیت ادبی خود پشت سر گذاشته، خود نیز همواره در معرض خشم منتقدانش بوده است. منتقدان هانتکه هنوز هم او را به خاطر مواضعش در مناقشه بالکان نبخشیده اند.

هانتکه در این مناقشه جانب صرب ها را گرفت، حملات هوایی ناتو را محکوم کرد و در مراسم تدفین اسلوبودان میلوشویچ، رئیس جمهور یوگسلاوی سابق که متهم به جنایت جنگی بود، به ایراد سخنرانی پرداخت. او که نخستین رمانش را در سال 1966 میلادی منتشر کرد، در همان سال به خاطر اظهارنظر در یکی از جلسات حلقه ای ادبی معروف به «گروه 47» به شکلی برق آسا مشهور شد. هانتکه خشمگین و جوان در این جلسه نویسندگان نامدار آلمانی و آلمانی زبان را به «ناتوانی در توصیف» متهم کرده بود.

این شهرت سپس با نخستین اجرای نمایشنامه هانتکه در فرانکفورت با عنوان «دشنام به تماشاگران» بیشتر شد. تماشاچیان خوش پوش آن زمان در سالن تئاتر از سوی بازیگران با الفاظی تحریک آمیز به عنوان موجوداتی «بی خاصیت» خطاب قرار می گرفتند.

هانتکه سپس در آثار دیگر ادبی و نمایشی خود همچون «کاسپار» در صحنه ادبی و سپهر عمومی حضوری آشکار داشت. در سال 2011 هم نخستین اجرای نمایشنامه ا ش با نام «هنوز هم طوفان» در زالتسبورگ که به جنگ آزادیبخش اسلوونیایی های کرنتن اتریش می پردازد، توجه ها را دوباره به این نویسنده پرخاشجو معطوف کرد.

هانتکه را کسی نامیده اند که با بیش از 20 اثر نمایشی، فصلی جدید را در تاریخ تئاتر باز کرده است. نثر توانمند و غنای زبانی در داستان ها، رمان ها و تاملاتش او را به چهره ای ماندگار در ادبیات آلمانی زبان تبدیل کرده و رفتن برخی از این آثار بر پرده سینما نیز بر این ماندگاری افزوده است. فیلم «بهشت بر فراز برلین» به کارگردانی ویم وندرس، دوست سالیان هانتکه، مشهورترین این آثار است.

«ترس دروازه بان از پنالتی»، «ماجراهای مداد»، «زن چپ دست»، «نامه کوتاه برای وداع بلند»، «من ساکن برج عاجم»، «تاملی بر تنهایی» و «بعدازظهر یک نویسنده» از جمله داستان ها، رمان ها و تاملات پتر هانتکه هستند.

از هانتکه ترجمه هایی در ایران از جمله «پیوندهای گسسته»، «اهانت به تماشاگر»، «از غم بال در آوردن»، «آسمان برلین»، «زن چپ دست»، «فروشنده دوره گرد» و «محاکمه» منتشر شده است.

هانتکه درباره نوبل و جنگ چه گفته؟

فرانس 24 در مقاله ای پیتر هانتکه را این طور معرفی کرده است: نویسنده ای آوانگارد و منتقد نوبل. در این مقاله آمده که هانتکه یکی از اصیل ترین نویسندگان آلمانی زبان زنده در جهان است که پیشتر در اظهارنظری جنجالی خواستار اعطانشدن جایزه نوبل ادبیات و لغو برگزاری آن شده بود.

این رمان نویس، نمایشنامه نویس، شاعر و مترجم سال 2014 در مصاحبه با یک از رسانه های اتریشی اظهار کرده بود: جایزه نوبل ادبیات با تقدیس کاذب نویسنده، یک لحظه توجه و شش صفحه در روزنامه همراه می شود. جایزه نوبل ادبیات بالاخره باید منسوخ شود. این جایزه ای است که شما را اذیت می کند و آن گاه شما خود را اذیت می کنید چون به آن فکر می کنید.

گویا اولین باری نبود که هانتکه در نقش یک ساختارشکن ظاهر می شد. او پیشتر توماس مان، از بزرگان ادبیات آلمان و برنده نوبل ادبیات 1929 را نویسنده ای «افتضاح» و نوشته های او را «بچگانه و ناپخته» توصیف کرده بود.

اما آنچه بسیاری از نویسندگان و طرفداران هانتکه را شوکه کرد، حضور او در مراسم تدفین اسلوبودان میلوشویچ رئیس جمهور سابق صربستان و ابراز همدردی با صرب ها در جنگ یوگسلاوی در دهه 90 میلادی بود. میلوشویچ در حالی درگذشت که به جرم جنایت علیه بشریت محاکمه می شد و از هانتکه خواسته بود در دفاع از او شهادت دهد؛ پیتر هانتکه نیز در مقابل هزاران نفر در مراسم تدفین او سخنرانی کرد.

زمانی که هانتکه در سال 2014 برای دریافت جایزه «ایبسن» به نروژ رفت، افرادی با پلاکاردهایی با مضمون فاشیست و انکارکننده نسل کشی از او استقبال کردند.

کامیلا چه کم از هانتکه داشت؟

کسی نمی داند در دنیای ادبیات چه خبر است و چه اتفاقی می افتد که یک نویسنده به دلیل حمایت از یک پویش صلح طلبانه فلسطینی از گرفتن جایزه محروم می شود اما جایزه دیگری به نویسنده حامی نسل کشی اهدا می شود.

اگر خاطرتان باشد، دوشنبه اول مهر در صفحه 9 روزنامه جام جم در گزارش مفصلی نوشتیم که بنیاد نلی زاکس به دلیل عضویت کامیلا شمسی در پویش BDS جایزه اش را از او پس گرفته در حالی که هدف این پویش استفاده از اهرم های اقتصادی برای تحت فشار قرار دادن دولت اسرائیل است تا به اشغال سرزمین فلسطین و تبعیض پایان دهد و حق بازگشت میلیون ها آواره فلسطینی را به رسمیت بشناسد.

این جنبش در 9 جولای 2005 توسط 171 سازمان غیردولتی فلسطینی بنیانگذاری شده و بر یکی از بیانیه های سازمان ملل علیه رژیم آپارتاید آفریقای جنوبی استناد کرده و از پویش های جنگ طلبانه محسوب نمی شود.