آرشیو سه‌شنبه ۲۳ مهر ۱۳۹۸، شماره ۴۴۸۹
هنر و ادبیات
۹
کتاب

یادداشتی بر مجموعه داستان سال دو فصل دارد، نوشته سعید جوزانی

حافظه تاریخی

محمود رضایی

مجموعه داستان «سال دو فصل دارد» دارای چهار داستان با این عناوین است: سوز زمستان تالش، داغ تابستان بندر پهلوی، داغ تابستان رشت، سوز زمستان سیاهکل. در این مقال موضوع حافظه تاریخی شهر، با دو داستانی که در بندر پهلوی و رشت می گذرد پی گرفته می شود. داستان «داغ تابستان بندر پهلوی» همان گونه که از عنوانش پیداست در انزلی 1320 می گذرد. حجم وسیع این داستان در شهر جریان دارد. راوی داستان «سیروس راجی» به تازگی، پس از اتمام ساخت پل بیکار شده و حالا کارش شوفری و گاهی هم رفتن به کافه است. از بخش یکم، آغاز داستان، مکان راوی «کافه مادام آراکس» است. خواننده در همین ابتدا به مرکز شهر کشیده می شود. سپس راوی با حرکتش به سمت بیرون از کافه، جمعیتی از مردم را توصیف می کند که تماشاچی قشون روس هستند. همین تصویر بلافاصله تداعی کننده تاریخ انزلی و روسیه بلشویک زمان استالین است. ارج و قرب این داستان و داستان بعدی «داغ تابستان رشت» در این است که نویسنده برای پیوند زدن متنش به تاریخ، به آوردن نام استالین و هیتلر و تاریخ تقویمی 1320 بسنده نکرده و به توصیف شهر و ساختمان ها پرداخته است و راوی داستان بدین مکان ها پا می گذارد: خیابان گلستان بندر پهلوی، اول کوچه آرسن میناسیان، پل متحرک بندر پهلوی و غازیان، عمارت شهرداری، مدرسه شبانه روزی مسیو آواگیم، آمادگاه قشون روس، خیابان سپه، وزارت عدلیه اسناد املاک کل مملکتی، عمارت سفید و سه طبقه با پرچم شوروی، پل چوبی، شاه کوچه، اردوگاه آوارگان لهستانی ها، شیرسنگی و... همه مکان هایی که اکنون بیشترشان تخریب شده یا از حافظه مردم و شهر رخت بربسته اند در جهان متن احضار می شوند. چیزی که اهمیت دارد، فراخوانی هویت از ناخودآگاه جمعی زنگاربسته و مراودات انسانی مردمان به معنای اومانیستی آن است. گیلان هوایی مرطوب دارد، گچ دیوار طبله می کند، دیوار خزه می بندد، نم می کشد. همین خصلت باعث شده استان از یاد ببرد زمانی را که از هر قوم و مذهب و ملیتی، ارمنی، روسی، لهستانی و... کنار هم زندگی می کردند. «همنشینی با مادام آراکس و دوستان ارمنی اش خلق و خویم را عوض کرد»، «هنوز باورم نمی شود مسیحی به مسلمان پناه بدهد»، «دار این شاهر دین آدام ها مهم نیست، آرمنی، ماسیحی، مسالمان، یاهودی، آشوری، یونانی، آلمانی و روس، سال ها داراند با هام زندگی می کنان»، «کاسی که دستش به داهانش می رسه بایاد به آدام های دیگه فرصات بده زندگی شان را ساروسامان بداهاند.» این داستان روایتگر بهترین شکل از مناسبات مردم بود، مناسباتی که مانند امروز نبود که هر مکانی به دوربین مداربسته مجهز باشد. «نترسیدی دزد از آب دربیایم؟» «پیدا کاردن دزد توی شاهر کوچاک و کام جمعیتی مثل پاهلاوی ساخت نیست.» در داستان «داغ تابستان رشت» ابرها ول کن آسمان رشت نیستند و باران هر چیزی را می شورد، به خصوص تاریخ را. در این داستان، راوی «نادر فروزان، بیست و نه ساله، متولد رشت» درون سلول تاریک است و اشاره می کند که اگر بخواهد مشاعیرش را از دست ندهد «باید همه چیز را به یاد بیاورم». اگر بخواهیم خوانشی با مضمون حافظه شهری داشته باشیم، باید به خاطر بیاوریم کودتای 1332 و حکومت نظامی و شهربانی رشت را. جمله «رشت دیگر شهری نبود که از گوشه گوشه اش خاطره داشتم» تماما در وصف زمان حال است که در هر شهری از رشت و انزلی گرفته تا قزوین و تهران و... احساس از خودبیگانگی می کنیم، چون تهی از تاریخ شده اند. رشتی که راوی می گوید درگیر حوادثی اجباری از جنس سیاست است. اما جنس مراوده مردم همان شکلی است که در داستان بندر پهلوی ذکر شد، تلاقی زبان و فرهنگ ها. «بنده از گذشته مراوداتی با ارامنه رشت داشته ام و از هیچ کدام شان بدی و دوز و کلک ندیده ام... با مسیو واچیک گوسیکیان، روبرت هورادانیان و استپان سیمونیان...» «مسیو آرمیک که مرا از دارالایتام به فرزندخواندگی قبول کرد» و به او زبان انگلیسی یاد می دهد. عمارت گیلکانی، محله شالکوه، ژاندارمری، مطبعه خیابان پهلوی رشت. هتل ایران، عمارت شهرداری و برج ساعت، مجسمه شاه جوان کنار میدان، باغ سبزه میدان رشت، کافه نشاط، کافه حقیقت، کافه نوشین، کافه شمشاد، و آبغوره فروش، خیابان رضاشاه، بازار لب آب، دواخانه، زورخانه، عمارت کلاه فرنگی، خیابان بیستون، باغ محتشم. نویسنده پای این مکان ها را به داستانش باز می کند و باعث می شود که رشت قدیم را ببینیم. فرم شهرانگاری، در عین حال انسان انگاری، بهترین فرم حفظ تاریخ و نجاتش از دست فراموشی است. رشت شهر باران است و نم و رطوبت. این آب و هوا به تخریب حافظه تاریخی شهر از حکومت پیشین کمک می کند. داستان «سوز زمستان تالش» به تاریخ تقویمی سال 1300 است. در این داستان ماجرای تاریخی میرزاکوچک جنگلی پررنگ است. ددجان شخصیتی در این داستان است که چاقوی شخصی به نام «اسکستانی» را برای بریدن سر میرزا تیز می کند. فضای «سوز زمستان تالش» روستاست و ماهیتش موجب معنی شدن شهر است. در این داستان باید از همان خیابان کشیده شده از شهر به روستا و بلعکس سخن گفت. ددجان بابت چاقو تیز کردن و طرد شدن توسط اهالی روستا، ناچار است به شهرستان فومن برود. لازم است که به مناسبات شهری در داستان «داغ تابستان بندر پهلوی» نظر داشت، شهر بستری ا ست که هر مطرودی را هم می پذیرد. «هر جا می روم همه چپ چپ نگاهم می کنند؛ قهوه خانه می روم همه بلند می شوند، می روم کاسبی هر کی مرا می بیند تف می اندازد زمین...» دارایی آنها «ماه خانوم» گاوشان است. در زمستان 1301 کامیونی جلو طویله ترمز کرد؛ کامیون افسرهای انگلیسی. در پایان بندی داستان، کامیون سمت جاده ای می رود و محو می شود. این کامیون، تاریخ است که از شهر تا به روستا می آید و گاو را می برد. در این داستان از ساختمان های شهری خبری نیست اما جریان تاریخی و سیاست که از شهر و شهرنشینی سر برمی آورد و تا به روستا کشیده می شود، کاملا آشکار است. اگر داستان های این کتاب را بر اساس چیدمانش پیش برویم، متوجه می شویم که پس از پایان بندی داستان اول، پرتاب می شویم به شهر بندر پهلوی. داستان «سوز زمستان سیاهکل» ماجرای تاریخی سیاهکل است، حمله مسلحانه به پاسگاه ژاندارمری در 19 بهمن 1349. در این داستان دختری به ظاهر روزنامه نویس از پیرمردی که معلم است و از تهران به گیلان «دبیرستان فروزش لنگرود» و سپس به سیاهکل منتقلش می کنند، می خواهد که ماجرای بهمن1349 را تعریف کند. پیرمرد معتمد روستایی هاست و خط ارتباطش با شهر بندر پهلوی و رشت پابرجاست. وقتی در روستا هستیم و به خصوص وقتی ماجرایی در جنگل بگذرد، با وجود رطوبت بالا معلوم است که دچار زوال می شود و چه راهی بهتر از روایت کردنش. اگر زاویه دید «تک گویی بیرونی» را فرم مصاحبه هم تلقی کنیم، آن وقت خودش بایگانی ای تاریخی و قابل استناد می شود برای کسانی که در شهرند و روستا می خواهد آنان را از وقایع خود باخبر کند. آنگاه کافی است دیوارنوشته یا تصویری از واقعه «سیاهکل» بر یکی از بناهای شهر نقش ببندد، می شود ثبت تاریخی و ثبت هویت. تاریخ داستان آخر کتاب، تاریخ جنگل است. این جنگل از نو ذهن را به سمت داستان اول و حادثه میرزای جنگلی می کشاند و فرم کتاب را این طور می فهماند که بین شهر و روستا در گردش است. همه آن ساختمان های شهری، پاسگاه و ژاندارمری و دیگر بناها بازگو کننده تاریخ اند، یادآور گذشته و هویت . هویتی که در سطح شهر با وجود نورافکن ها به عنوان چشم دولت و قدرت ها در خیابان ها، فراموش و باعث شد فقط نور ببینیم و کوری سفید بگیریم. تاریخ نیمه تاریک است، باید با چراغ قوه سراغش رفت نه با نورافکن ها. با این اوصاف اگر شهری روایتگر گوشه گوشه تاریکش باشد موجب بقای حافظه و هویت تاریخی است و مانع از تکرارش. سعید جوزانی متولد و ساکن بندرانزلی است و از سال 1390 عضو پیوسته «کانون داستان چهارشنبه رشت». کتاب «سال دو فصل دارد» نخستین اثر داستانی جدی اوست که با نشر افراز راهی بازار کتاب شده است. جوزانی در آثارش همیشه دغدغه تاریخ داشته و رمانی با مضامینی در بزنگاه های گونه گون تاریخی آماده چاپ دارد.