آرشیو سه‌شنبه ۲۳ مهر ۱۳۹۸، شماره ۴۴۸۹
جامعه
۱۳
آب

طرحی که 7 سال پس از کلنگ زنی همچنان حاشیه ساز است

پرونده انتقال آب خزر دوباره گشوده شد

امین شول سیرجانی

امضای عیسی کلانتری، رییس سازمان حفاظت محیط زیست پای نامه موافقت با انتقال آب از دریای خزر به سمنان از دو روز قبل موج جدیدی از اعتراض های منتقدان این طرح را برانگیخته است. نمایندگان استان های شمالی وزیر نیرو را به استیضاح تهدید کرده اند، کارشناسان محیط زیست درباره عواقب اجرای چنین طرحی هشدار دادند و کارشناسان اقتصادی هم علامت سوال های زیادی را از نظر منطق اقتصادی پیش روی طرح قرار داده اند. اما این طرح از کی شکل گرفت و چه مسیری را طی کرد تا به امروز رسید؟

بازمانده از دوره احمدی نژاد

پیشینه طرح انتقال آب دریای خزر به فلات مرکزی ایران به دولت محمود احمدی نژاد باز می گردد. 29فروردین ماه سال 91 بود که محمود احمدی نژاد کلنگ اجرای این طرح را به زمین زد. بر اساس اعلام محمدرضا عطارزاده معاون وقت وزیر نیرو طرح شیرین سازی و انتقال آب دریای خزر به فلات مرکزی از دو سال پیش (1389) در دستور کار وزارت نیرو قرار گرفته بود اما با پیگیری های رییس جمهور وقت این کار سرعت بیشتری یافت. به گفته او «آبرسانی به سمنان» نخستین هدف طرح شیرین سازی و انتقال آب دریای خزر به فلات مرکزی ایران است. آنچنان که عطارزاده توضیح داده بود هدف طرح تامین آب شرب و صنعت است و قرار بود که فاز اول طرح 24ماهه تمام شود. طرحی که بر اساس محاسبات سال 91 چیزی در حدود 30 هزار میلیارد ریال هزینه داشت و قرار بود که 20 هزار میلیارد آن از طریق تهاتر با صنایع پتروشیمی تامین شود و به گفته عطارزاده 10 میلیارد ریال آن از «منابع دیگر» تامین شود. از همان روزهای نخست شماری از کارشناسان حوزه محیط زیست، منابع طبیعی و علوم اجتماعی و اقتصادی درباره ایرادات وارده به طرح سخن گفتند اما محمود احمدی نژاد آن ایرادات را وارد ندانست. او گفت: «ان شاءالله به خزر لطمه نمی زند» رییس جمهور وقت در مراسم کلنگ زنی طرح انتقال آب از دریای خزر به فلات مرکزی ایران هدف این طرح را «کویرزدایی» اعلام کرد و به صراحت گفت: «انتقال آب دریای خزر 6 الی 7 استان را در فلات مرکزی کشور زنده خواهد کرد و این کار بزرگی است.» اما انتقال آب قهوه فوری نیست که زود آماده شود. نه تنها فاز اول طرح 24 ماهه تمام نشد که این طرح تا همین امروز روی کاغذ ماند.

چراغ روحانی سبز شد

با روی کار آمدن دولت حسن روحانی ترمز طرح های سازه ای مدیریت آب هم کشیده شد و وزارت نیرو هم رویکردی معتدلانه تر در پیش گرفت و حمید چیت چیان وزیر نیرو در دولت اول روحانی هر چند موافق طرح بود اما اجرای آن را به اعلام موافقت قطعی سازمان محیط زیست مشروط می کرد. در آذرماه سال 93 مرکز پژوهش های مجلس هم در گزارشی با اشاره به ملاحظات اقتصادی و محیط زیستی مخالفتش را با اجرای این طرح اعلام کرده بود. در بخشی از گزارش آمده بود: «بر اساس محاسبات انجام شده توسط مشاور طرح قیمت تمام شده یک متر مکعب آب در این طرح پس از شیرین سازی و انتقال، برابر با 42873 ریال و نسبت فایده به هزینه در این طرح برابر با 0.53 است که حاکی از عدم توجیه پذیری اقتصادی آن است. در مورد نکات فنی طرح انتقال آب دریای خزر به استان سمنان، مهم ترین موردی را که می توان مطرح کرد موضوع آثار زیست محیطی طرح است. با توجه به اینکه شوری پساب حاصل از تاسیسات شیرین سازی آب دریا نسبت به شوری پایه دریای خزر حدود دو برابر است، آثار افزایش شوری در محیط زیست و اکوسیستم دریایی باید مدنظر قرار گیرد. اگر چه استفاده از تخلیه کننده های پساب با آرایش و تعداد مناسب به عنوان راهکار معضل پیشنهاد شده، اما بررسی های مذکور و اثر پساب های خروجی بر اکوسیستم دریای خزر باید به صورت بلندمدت انجام شود.» اما موافقان بیکار ننشستند و با اعمال برخی اصلاحات در طرح کوشش کردند موافقت سازمان حفاظت محیط زیست و دیگر منتقدان را جلب کنند. حالا دولت حسن روحانی که خودش را «محیط زیستی ترین دولت بعد از انقلاب» معرفی می کند می خواهد طرح روی زمین مانده احمدی نژاد را اجرا کند. حسن روحانی اسفندماه پارسال در سخنرانی اش در سمنان به صراحت از اجرای این طرح دفاع کرده بود و اجرای طرح از همان زمان قابل پیش بینی بود.

واکنش های جدید

سازمان حفاظت محیط زیست در حالی با انتقال آب دریای خزر به فلات مرکزی موافقت کرده که مدیرکل منابع طبیعی استان مازندران از مخالفت این اداره کل در 9 بند با این طرح خبر داده است. به گزارش ایسنا، محسن موسوی با بیان اینکه کمیته فنی اداره کل منابع طبیعی مازندران در نامه ای به سازمان محیط زیست با 9 بند با انتقال آب دریای خزر به فلات مرکزی کشور مخالفت کرده بود، گفته است: «بیش از 11 کیلومتر از مسیر پیشنهادی انتقال لوله آب از جنگل های هیرکانی عبور می کند که درصورت اجرای پروژه تخریب زیادی برای جنگل دارد. از سوی دیگر با توجه به عملیات خاکریزی و خاکبرداری هیچگونه تمهیداتی درباره مدیریت این منابع خاکی ارایه نشده است.» او گفته از جمله دیگر دلایل مخالفات منابع طبیعی با طرح انتقال آب دریای خزر این است که در طول مسیر پیشنهادی پنج ایستگاه پمپاژ در حوزه استان مازندران پیش بینی شده اما هیچگونه امکان مطالعه نقشه قابل بررسی برای نحوه انتقال نیروی برق به این ایستگاه ها در مناطق جنگلی داده نشده است. موسوی با بیان اینکه از سوی دیگر از هر پنج لیتر آب دریا دو لیتر قابل شیرین کردن و 3 لیتر شورآبه و پساب است، تصریح کرد: محیط زیست باید پیش بینی کند که با این حجم شورآبه و پساب قرار است چه کار کند. در همین رابطه انجمن جنگلبانی ایران هم در بیانیه ای مفصل با طرح ایراداتی مشابه از اجرای این طرح انتقاد کرده است. در همین حال مسعود تجریشی، معاون محیط زیست انسانی سازمان حفاظت محیط زیست موافقت با طرح را «مشروط» اعلام کرده است. تجریشی گفته بر سر رعایت ملاحظات محیط زیستی از مجری طرح تعهد محضری اخذ شده و اگر اجرا نکند، طرح هم متوقف می شود. حالا سوال این است که آیا این تعهد محضری می تواند تمام ابهامات و سوالات پیرامون طرح را برطرف کند؟