آرشیو چهار‌شنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۸، شماره ۳۵۴۵
ادبیات
۹

بازنشر ترجمه هایی از محمدجعفر پوینده بعد از یک دهه

پوینده و پیکارهای ادبی

شیما بهره مند

1 بعید است کسی عدم انتشار آثار محمدجعفر پوینده را در یک دهه گذشته جز ممیزی، سیاست های فرهنگی و روزگار تاریک ادبیات در دولت های احمدی نژاد به منشا دیگری نسبت دهد. ماجرا اما، از قرار دیگر است. بازار کتاب و نشر نیز در بی نصیب ماندن مخاطبان از ترجمه ها و آثار پوینده کم نگذاشته اند. بازنشر «جامعه شناسی رمان» اثر جورج لوکاچ با ترجمه پوینده در نشر ماهی در ماه های اخیر مناسبتی شد تا به بازخوانی سرنوشت انتشار آثار او و نیز شرحی بر این کتاب بپردازیم. جز این اثر لوکاچ، سرانجام دو کتاب دیگر نیز از این مترجم فقید در نشر چشمه بازنشر شد: مجموعه مقالات «جامعه، فرهنگ، ادبیات» که چاپ سومش تابستان امسال درآمد و «درآمدی بر جامعه شناسی ادبیات» که پاییز دو سال پیش تجدید چاپ شد و این هر دو، اوایل دهه هشتاد در این نشر و در قالب مجموعه ای 14 جلدی به چاپ رسیده بودند اما اینک در دو مجلد مجزا درآمده است. 

پوینده در مقدمه اش بر ترجمه «جامعه شناسی ادبیات»1، از رویکرد متفاوت لوسین گلدمن به جامعه شناسی ادبیات و هنر می نویسد، اینکه اهمیت روش خاص او در بررسی جامعه شناختی ادبیات که نقطه مقابل تمام روش های سنتی و آکادمیک بود، در این است که می کوشد پیوند میان صورت های هنری را با شرایط اجتماعی پیدایش آنها و به بیان دقیق تر پیوند میان ساختارهای حاکم بر جهان آثار را با ساختارهای آگاهی جمعی یا جهان نگری گروه ها و طبقات اجتماعی روشن کند، حال آنکه روش ها و مکتب های رایج جامعه شناسی ادبیات پیوند میان محتوای آگاهی جمعی و محتوای آثار را بررسی می کردند. این زمینه اجتماعی پیدایش آثار را می توان به سرنوشت انتشار آثار پوینده نیز ربط داد. زمینه و زمانه ای که بر مدار نظم بازار و نه هدف آگاهی اجتماعی می چرخد. آنچه از مکتوبات پوینده برجا مانده چیزی قریب به 28 کتاب و صدها مقاله و پژوهش است که جملگی در راستای تفکر او و باورش به آگاهی بخشی اجتماعی هستند. جز مقالاتش، شمار اندکی از کتاب های او تا پیش از 18 آذر سال 1377 یعنی تاریخ کشته شدن پوینده به چاپ رسید و بعد از مرگ او برخی از آثارش بازنشر شدند. اوایل دهه هشتاد بود که آثاری دیگر از او در 14 عنوان در قالب و فرمی یکدست به رنگ سبز در نشر چشمه منتشر شد: «جامعه، فرهنگ، ادبیات»، «جامعه شناسی ادبیات»، «اگر فرزند دختر دارید...»، «آموزش تربیت کودکان»، «مکتب بوداپست»، «جامعه شناسی رمان»، «تاریخ مبارزات فلسفی شوروی»، «درآمدی بر جامعه شناسی ادبیات»، «پیکار با تبعیض جنسی»، «درآمدی بر هگل»، «پیردختر» بالزاک، «سودای مکالمه، خنده، آزادی» باختین، «مقوله فلسفی معاصر شوروی» و «راه زندگی». حکایت انتشار آثار پوینده اما به اینجا ختم نمی شود. سالیان بعد، یعنی یک دهه ای خبری از چاپ و بازچاپ آثار پوینده به روال و قاعده معمول نیست. تا اینکه نشریه اینترنتی «میدان»2 در گزارشی نشان می دهد جز ممیزی و سیاست های فرهنگی، آنچه آثار پوینده را سالیانی به پستوها و بساط کهنه فروشان کشانده، چیزی جز سلیقه و خواست ناشران نبوده و نیست. واقعیتی که پرده از وضعیت اخیر فرهنگی برمی دارد که بازار در آن حرف اول و آخر را می زند. از دوران پوینده ها به این طرف، نظم بازار با همدستی ناشران و برخی از نویسندگان و مترجمان، تنها قاعده حاکم بر ادبیات شد. داعیه برخی از ناشران این است که تعدادی از این آثار که در دهه های هفتاد و هشتاد فروش خوبی داشته، دیگر اقبالی ندارد. ناشران دیگر نیز دلیلی جز عافیت طلبی برای توقیف شماری از آثار پوینده ندارند. «میدان» همزمان با انتشار برخی از آثار پوینده ازجمله «تاریخ و آگاهی طبقاتی»، «مقوله فلسفی معاصر شوروی»، «سودای مکالمه، خنده، آزادی» در فضای مجازی سراغ این موضوع می رود که چرا آثار پوینده امکان انتشار در قالب کتاب و در فضای رسمی نشر را ندارند و بااینکه برخی از این از منابع مهم در زمینه جامعه شناسی ادبیات و فلسفه هستند و چندباری منتشر شدند و اینک در بازار کتاب نایاب اند، هیچ نشری سراغ چاپ دوباره شان نرفته است؟ با طرح این پرسش هاست که واقعیات دیگری جز ممیزی سر بر می کند: «طبق قرارداد خانواده محمدجعفر پوینده با نشر چشمه، قرار بود تا مجموعه آثار او شامل 28 جلد کتاب، به صورت یک شکل منتشر شوند که از این مجموعه، تنها 14 جلد عرضه شد. اما به گفته خشایار دیهیمی به عنوان وکیل پوینده، انتشار این مجموعه از سال 81 با قطع کمک وزارت ارشاد که در قراردادی به آن متعهد شده بود، متوقف شد و پیگیری ها نیز نتیجه ای نداد. در مراسم دهمین سالگرد محمدجعفر پوینده در سال 1387 نیز صفا پوینده، خواهر محمدجعفر پوینده درباره وضعیت انتشار آثار پوینده گفت: تمام این آثار که شامل 28 عنوان کتاب می شوند، در اختیار نشر چشمه گذاشته شده اند که امیدواریم ناشر نسبت به تجدید چاپ این آثار اقدام کند». در این سال ها آثار پوینده در نشرهای مختلفی بدون اجازه منتشر شدند. دیهیمی می گوید: «نشر چشمه شروع به انتشار آثار پوینده در تیراژی محدود کرد، هر جلد کتاب در هزار نسخه منتشر شد، براساس قرارداد تنظیم شده پانصد کتاب برای وزارت فرهنگ و ارشاد و پانصد کتاب در اختیار نشر چشمه قرار می گرفت. قرار بر این بود کمک های مالی وزارت فرهنگ و ارشاد در چهار مرحله داده شود، اما این کمک های مالی فقط در دو مرحله داده شد، و دیگر ادامه پیدا نکرد، به همین دلیل نشر چشمه فقط توانست 14 اثر از محمدجعفر پوینده را منتشر کند، احمد مسجدجامعی نیز هیچ توضیحی برای قطع این حمایت مالی ارائه نداد، درنتیجه نشر چشمه نیز نمی توانست بدون این حمایت مالی و تنها به واسطه سرمایه مالی خود به انتشار این آثار ادامه دهد.» پس از متوقف شدن انتشار این آثار، ناشران دیگری همچون نشر فردای اصفهان بدون پرداخت هیچ گونه حق بازنشری، آثاری از پوینده را بدون اجازه و با ایرادات بسیار چاپ  می کنند. در گزارش آمده است که روزنامه ایران در تاریخ 14 بهمن 1392 در مطلبی با عنوان «غبارروبی از کتاب های توقیف شده» خبر از انتشار کتاب هایی می دهد که پیش از آن مجوز نداشتند و در این میان به  آثار پوینده اشاره می کند شامل 10 عنوان که در دهه هفتاد در نشر چشمه و انتشارات آرست منتشر شده بودند، اما بعدها غیرقابل چاپ تشخیص داده شدند. یک سال از روی کار آمدن دولت روحانی می گذرد، حسن کیائیان، مدیر نشر چشمه نیز پس از رفع تعلیق این نشر در یادداشتی می نویسد شاهد تسهیل فعالیت های فرهنگی در دولت جدید بوده و عقل و انصاف حکم می کند که ضمن اذعان به حسن نیت مسئولان وزارت ارشاد، تعامل حاصله را پاس داشته و به سهم خود بر دامنه آن بیفزاییم. اما پس از این غبارروبی و حسن نیت مسئولان نیز همچنان خبری از انتشار آثار محمدجعفر پوینده نیست. کیائیان در گفت وگو با «میدان» می گوید «آثار محمدجعفر پوینده امروز در دست ناشران مختلف است، برخی از این ناشران براساس برنامه و سیاست خود بخشی از کتاب های پوینده را که در اختیار خود دارند چاپ می کنند و تعدادی را هم چاپ نمی کنند، برخی هم هرچند سال یک بار دست وپاشکسته دست به بازنشر کتاب های پوینده می زنند.» او همچنین درباره ممنوعیت و منع قانونی انتشار آثار پوینده می گوید «تا آنجاکه من می دانم برای انتشار آثار پوینده امروز منع قانونی وجود ندارد و همه چیز به خواست، ترجیح و برنامه انتشارات مختلف که این آثار را در اختیار دارند برمی گردد.» از این سخنان چند سالی می گذرد تا خواست ناشران به انتشار آثار پوینده اندکی میل کند. 

2 زمانی که لوکاچ برای بار نخست «جامعه شناسی رمان» را منتشر کرد، حدود پانزده سال از نگارش مقالات این کتاب می گذشت. به خاطر همین وقفه او در مقدمه ای بر کتابش نوشت: «در برخورد اول چنین به نظر می رسد که این مقاله ها هیچ امروزین نیستند. موضوع و لحن آن ها، دراساس درخور جو عام امروز نیست.» اما لوکاچ بر این باور است که معاصریت یا به تعبیر پوینده امروزگی این مقالات در این است که با برخی از جریان های ادبی و فلسفی که باب آن روزگار به مخالفت برخاسته. این چنین زمینه انتشار «جامعه شناسی رمان» در اکتبر 1951، درست شصت وهشت سال پیش فراهم می شود: اثری که به طور سرراست، جدال تاریخی دو مکتب ناتورالیسم و رئالیسم را پیش می کشد و به جانبداری از رئالیسم برمی خیزد، آن هم در دورانی که پیشرفت ادبیات و نویسندگان، به ویژه زیر فشار نیروهای اجتماعی، متوقف شده: «زیر فشار یک ربع سده ارتجاع که سرانجام به چهره کریه و اهریمنی فاشیسم انجامید.» لوکاچ در چنین روزگاری از «رئالیسم  سترگ» می گوید که به گمان او بخشی از فرایند آزادسازی سیاسی و اجتماعی جهان است، گرچه ابرهای ارتجاع هنوز بر اندیشه توده های عظیمی سایه می افکنند. لوکاچ همان ابتدا این مسئله را مطرح می کند که نویسنده کلاسیک تیپیک سده نوزدهم، بالزاک است یا فلوبر؟ او معتقد است انتخاب میان این دو نویسنده ربطی به سلیقه یا ذوق ندارد، بلکه به مسائل اساسی زیبایی شناسی رمان برمی گردد. از اینجاست که لوکاچ پای مارکسیست ها و تلقی آنان از تاریخ را پیش می کشد که تفاوتی عمده با دیگر رویکردهای ادبی دارد. از منظر او، تصادفی نیست که مارکسیست ها در عرصه زیبایی شناسی مدافع آثار کلاسیک هستند و البته این میراث ادبی به هیچ وجه حامل رویکردی ارتجاعی یا نوعی بازگشت به گذشته نیستند. نتیجه ضروری نظریه مارکسیستی تاریخ این است که گذشته برای همیشه سپری شده و بازگشت ناپذیر است. در نظر لوکاچ، تضاد بالزاک و رمان فرانسه در میانه و آخر سده نوزدهم از منظر زیبایی شناختی تضاد دو مکتب رئالیسم و ناتورالیسم است. او رئالیسم را برخلاف باور مسلط نه یک راه میان عینیت کاذب و ذهنیت کاذب، بلکه راه سومی می خواند که به دوراهگی های کاذب خاتمه می دهد. «رئالیسم یعنی شناسایی این نکته که آفرینش هنری نه برخلاف نظر ناتورالیسم یک میانگین بی رمق است و نه اصلی فردی که خود دچار تجزیه می شود و در اعماق نیستی غوطه ور می گردد.» رئالیسم سترگ لوکاچ، انسان و جامعه را از دیدگاهی انتزاعی و ذهنی به نمایش نمی گذارد بلکه آنان را در تمامیت عینی شان روی صحنه می آورد. این نوع از رئالیسم البته مخالف رنگ آمیزی های مختلفی نیست که در زندگی مدرن گسترش می یابد، در عین حال سر آن ندارد که تفاوت خلق و خو و حالات روانی را رد کند، بلکه تمام توش وتوان ادبیات را به کار می گیرد تا از ترسیم «کلیت انسان و خصلت تیپیک عینی افراد» در آثار ادبی دفاع کند، همان انسانی که ادبیات رئالیستی داعیه ساخت آن را دارد. لوکاچ برای جاانداختن منظورش از بالزاک شاهد می آورد که در نظر او به شیوه ای پیشگویانه این پیکار را در داستان تراژی-کمیک «شاهکار گمنام» آورده است. داستان، روایت تجربه نقاشی است که سعی دارد فرم کلاسیک تازه ای را از راه جذبه امپرسیونیستی مدرن رنگ ها و حالات روانی خلق کند که دست آخر به آشفتگی می انجامد. تابلوی قهرمان داستان، فرنهوفر، «آمیزه ای آشفته از رنگ های سراپا مغشوش است که از میان انبوه آن ها به عنوان بازمانده ای اتفاقی گوشه پای یک زن به نحو عالی نقاشی شده و به چشم می آید.» لوکاچ معتقد است بسیاری از طرفداران هنر مدرن از تلاش های فرنهوفر نیز دست می کشند و به کمک نظریه های جدید زیبایی شناسی، تاییدی بر آشفتگی احساسات خویش می یابند. لوکاچ با انتقاد بر ناتورالیسم زولایی از تن محوری ناهنجار ناتورالیسم سخن می گوید که به عقیده او ماحصل بازنمایی بی ظرافت نویسندگان عقیدتی و محافظه کار است که در برابر ترسیم حقیقی فردیت انسان جامع سخت ایستادگی می کنند. «بررسی بدون پیش داوری زندگی»، مهم ترین ادله لوکاچ در دفاع از رئالیسم است. او باور دارد که درک وضعیت حقیقی امور ما را به شناختی می رساند که نزد رئالیست های بزرگ آغاز و نیمه سده نوزدهم آن همه زنده بود، اینکه «همه چیز سیاسی است». البته نه به این معنا که همه چیز به طور بی واسطه به سیاست مربوط می شود. بلکه به معنایی که نویسندگان بزرگ همچون بالزاک و استاندال و تالستوی درک می کردند؛ اینکه تمام اعمال، اندیشه ها، و احساس های انسان پیوندی ناگسستنی با زندگی جامعه، با پیکارها و سیاست آن دارند و به طور عینی از همین جا زاده می شوند و به همین جا منتهی می گردد. از اینجا، لوکاچ به رویکرد رئالیست های بزرگ نسبت به وضعیت موجود اشاره می کند: آنان به پذیرش تشریح این وضع بسنده نمی کنند، بلکه در برابر آن به اعتراض برمی خیزند: «آنان می دانند که این تباهی واقعیت عینی که بی تردید زاده علل اجتماعی است، این تقسیم انسان جامع به انسان عمومی و انسان خصوصی، در حکم مثله کردن وجود آدمی» و چه بسا ادبیات رهایی بخش است. اتفاقی که از دو سه دهه پیش به این طرف وجه غالب ادبیات ما به آن دچار آمد.   

3      ادبیات ما در هر سبک و مکتبی، چندی است که از ترسیم سیمای انسان معاصر یا تمامیت انسانی که حامل خصلت تیپیک دورانش باشد ناتوان است. خاصه ادبیات رئالیستی ما که دست کم از دهه هشتاد به این طرف دیگر زور و توان قدیم را پیدا نکرد و به سنخی درآمد که می توان از آن به رئالیسم بازار تعبیر کرد که بیش از بستگی به سنت رئالیسم، وابسته به بازار است. رئالیست های بزرگ تنها تفسیرگران واقعیت نیستند که به بازنمایی زندگی روزمره بسنده کنند، بلکه آنان با انسان محوری خاص خود از جداسری زندگی عمومی و خصوصی تن می زنند و به این پندار ضروری جامعه سرمایه داری و برداشت سطحی از ظاهر زندگی اجتماعی معترض اند. آنچه نویسنده ایرانی دو سه دهه اخیر به آن گرفتار آمد. عمده مکتوبات ادبی وطنی جز شات هایی از زندگی خصوصی طبقه متوسط یا تلاش های باسمه ای و زورکی برای نمایش زندگی مردمان فقیر، حاشیه ای و ته شهری و نیز کوشش ناموفق در اتصال به تاریخ معاصر دستاوردی نداشته است. آثار رئالیسم بازار سعی در اعلام وابستگی خود به یکی از جریان های فکری راست یا چپ دارند تا بلکه از این نمد برای خود کلاهی بسازند. لوکاچ اما این ترفندها را و تعلقات به تفکری خاص را کافی ندانسته و از تفاوت عمده زولا و بالزاک در تفکر و در کار ادبی می نویسد. لوکاچ که بسیاری او را چپ رادیکال می خوانند معتقد است تفکر چپ زولا برای ساخت رئالیسم سترگ کفایت نکرد. زولا نویسنده ای چپ بود که روش او بر ادبیات چپ مسلط است. از این رو جانبداری لوکاچ از بالزاک سلطنت طلب در قبال زولای چپ در وهله نخست نوعی تضاد می نماید: اینکه لوکاچ و همفکرانش خواستار سیاسی کردن ادبیات هستند اما از طرفی به ادبیات سیاسی حمله می کنند. لوکاچ با ارجاع به انگلس -کسی که نخستین بار به تضاد میان بالزاک و زولا اشاره کرد- پاسخ این تضاد ظاهری را می دهد: بالزاک با وجودی که از نظر سیاسی سلطنت طلب و مشروعه خواه است در آثارش توانسته فرانسه فئودالی و سلطنتی را افشا کند و به شیوه ای پرتوان نشان دهد که نظام فئودالی چگونه محکوم به مرگ بوده است. انگلس، بالزاک را نوعی «پیروزی رئالیسم» می خواند که حاکی از تعصب نویسنده به واقعیت و صداقت اوست. عذاب گذار به تولید سرمایه داری که بر مردم تحمیل شد در آثار بالزاک به خوبی تصویر شده و درعین حال او ضرورت این دگرگونی و همزمان حقیقت تاریخی ماهیت آن را درک می کند و از همین جا حقیقت راستین سرشت مترقی و متضاد سرمایه داری در آثار او پدیدار می شوند و از این رو  قهرمانان او دست آخر کسانی هستند که با فئودالیسم و سرمایه داری پیکار می کنند: «ژاکوبن ها و جان باختگان نبردهای خیابانی». 

دسته ای از نویسندگان ما سالیانی است که از ادبیات حرفه ای دم می زنند که بی طرف است و در کار بازنمایی یا قصه پردازی و درگیر عناصر داستان. برخی دیگر نیز با جعل دوگانه هایی سعی در تئوریزه کردن رمان ها و داستان های کم مایه خود دارند. اگر هم تک وتوک کتاب درخوری در ادبیات ما منتشر می شود حکایت همان «بازمانده اتفاقی» بالزاک است. در چنین وضعیتی چاپ و بازچاپ ترجمه های پوینده که حامل نقدهای بنیادی از لوکاچ و گلدمن و دیگر متفکران است ضرورت بیشتر پیدا می کند. نویسنده -منتقدان چپ نورسیده که ناسزا و نوشتن و نوشتن و نوشتن را دستور کار خود قرار داده اند و نویسنده-منتقدان راست یا فاشیست که نوشتن و نوشتن و نوشتن براساس دستورالعمل های بازار را برنامه کاری خود می دانند، هیچ یک با حقیقت جامعه و ادبیات رهایی بخش و خواندن و مداقه در آثار کلاسیک و مکاتب ادبی نسبتی ندارند. لوکاچ نشان می دهد که چپ بودن شرط ادبیات معترض یا سیاسی نیست، همان گونه که چپ ستیزی ربطی به ادبیات مستقل ندارد و چه بسا رئالیسم بازار خود هولناک تر و مخرب تر از رئالیسم سوسیالیستی هم باشد. درنهایت لوکاچ می نویسد «برای نویسنده کافی نیست که فقط نگرش سیاسی و اجتماعی روشن داشته باشد، برای او نگرش ادبی روشن نیز به همان اندازه ضروری است.» در این میانه و در غیاب هژمونی نویسندگان، سرنوشت ادبیات ما را بیش از هر چیز بازار معلوم می کند و پیداست که در چنین اوضاع واحوالی برای انتشار آثار پوینده معیاری جز خواست و سلیقه ناشران ملاک نخواهد بود. آثاری که با تعریف دوباره مسئولیت ادبیات و توان آن، دست خالی ادبیات ما را رو کند. پس جای شکرش باقی است که سه اثر از لوکاچ در این بازار منتشر شده اند. 

1. «جامعه شناسی ادبیات»، لوسین گلدمن، ترجمه محمدجعفر پوینده، نشر هوش و ابتکار، 1371

2. «جای خالی کتاب های پوینده در قفسه های انقلاب»، حمیدرضا یوسفی، «میدان»، 8  مهر 1393