آرشیو چهار‌شنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۸، شماره ۳۵۴۵
ادبیات
۹
شیرازه

تزهایی در باب جامعه شناسی ادبیات

«درآمدی بر جامعه شناسی ادبیات» شامل 31 مقاله است از 20 متفکر مطرح درباره مقوله جامعه شناسی که با ترجمه محمدجعفر پوینده در نشر چشمه بازنشر شده است. چنان که پوینده در مقدمه کتاب نوشته است این مجموعه مقالات با این امید درآمدی بر جامعه شناسی ادبیات نام گرفته که امکان آشنایی اولیه خوانندگان علاقه مند را با تاریخچه، سیر تکامل، جنبه ها، روش ها، نظریه ها و مقوله های گوناگون رشته نوپا و گسترده دامن جامعه شناسی ادبیات فراهم آورد. این مقدمه، جز شرح مقالات مدام به آثار دیگری ارجاع می دهد که دراین باره نوشته شده اند و جزء منابع اصلی این رشته اند. ازجمله آثاری از گلدمن و لوکاچ که از سردمداران جامعه شناسی ادبیات هستند و خود پوینده آثار اساسی آنان را به فارسی برگردانده است. پوینده معتقد است مجموعه مقاله درعین حال که کارکرد مقالات پراکنده را حفظ می کند به مثابه یک کلیت، دست کم دو کارکرد جدید دیگر نیز دارد: الف. نشان دادن چگونگی تدوین گام به گام بررسی یک مسئله، دشواری هایی که باید بر آنها غلبه کرد، وارسی های تردیدآمیزی که پیش روی از خلال آنها صورت می گیرد. ب. روشن کردن ثمربخشی و کارآمدی یا برعکس، سترونی یا بی حاصلی نظرگاه روش شناختی معینی. پوینده در همین مقدمه مفصل که شرحی بر مفهوم «جامعه شناسی ادبیات» و معرفی مقالات کتاب است، اشاره می کند که سطح کنونی پیشرفت جامعه شناسی ادبیات در ایران که مانند بسیاری از دیگر رشته ها و شاید بیش از سایر آنها، از سطح موجود جهانی پایین تر است، آشنایی با این نظریات را ضروری می کند و هدف این کتاب کمک به همین امر است. کتاب شامل یک پیشگفتار و 31 مقاله است. عنوان مقاله نخست که «جامعه شناسی ادبیات» است نوشته لوسین گلدمن و چنان که از عنوانش برمی آید به ریشه ها و مفهوم جامعه شناسی ادبیات می پردازد. پوینده در شرح این مقالات از مترجم فراتر می رود و در مقام منتقدی ظاهر می شود که وضعیت ادبیات و فرهنگ ما را خوب می شناسد. برای نمونه این مترجم در معرفی نخستین مقاله کتاب می نویسد گلدمن از سه نوع پژوهش در عرصه جامعه شناسی ادبیات نام می برد: 1. مجموعه ای از بررسی های جامعه شناختی درباره چاپ، پخش و به ویژه دریافت یا پذیرش آثار ادبی که در اصل همان روش های دیگر شاخه های جامعه شناسی دانشگاهی را به کار می بندد. 2. پژوهش هایی که به بررسی برخی از جنبه های جزئی متون ادبی در مقام نشانه ها و فرانمودهای آگاهی جمعی و دگرگونی های آن می پردازد. 3. جامعه شناسی آفرینش ادبی به معنای اخص آن. این جامعه شناسی که بیشتر مورد نظر گلدمن است خود به دو دسته تقسیم می شود: یکی سنتی و دیگری جدید که با کارهای لوکاچ آغاز شده است و می توان آن را جامعه شناسی دیالکتیکی ادبیات نیز نامید. اینجاست که پوینده با این مقدمه درباره وضعیت موجود ادبیات ایران نظر می دهد: به گمان او چیرگی در نقد جامعه شناختی ادبیات ایران، با روش سنتی است و ازاین رو به مخاطب تاکید می کند تا این بخش از مقاله را با این رویکرد بخواند. از این هم فراتر، خود پوینده شرحی بر مقاله اریش کوهلر با عنوان «کوهلر: چشم اندازی نو در جامعه شناسی ادبیات» می نویسد که متصل به مقاله کوهلر؛ «تزهایی درباره جامعه شناسی ادبیات» آمده است. در کتاب مقالاتی هم هست از متفکران مطرحی مانند تئودور آدورنو با عنوان «سخنی پیرامون شعر غنایی و اجتماع»، مقالاتی از میخاییل باختین؛ «ابله و تاریخ خنده»، «رابله، فرهنگ خنده آور مردمی، کارناوال و رئالیسم گروتسک»، «داستایفسکی آفریننده رمان چندآوایی» و «مسئله محتوا، مصالح و صورت در آثار ادبی». از جورج لوکاچ بنیان گذار رشته جامعه شناسی ادبیات هم چند مقاله روشنگر آمده است: «درباره رمان»، «مسائل اساسی درباره مجادله ای بی اساس»، «درباره پیروزی رئالیسم»، «زمینه اجتماعی- تاریخی تکوین رمان تاریخی» و «آرمان هنر، خودآگاهی نوع بشر است». مقاله ای خواندنی هم از برتولت برشت هست که «درباره نوشتار رئالیستی» نام دارد و مقاله «مسائل نقد ادبی» از آنتونیو گرامشی. به اضافه چند مقاله دیگر و منابع و واژه نامه. برخی از این مقالات به فراخور موضوعشان از آثار بزرگی گرفته و ترجمه شده که مترجم در هر مورد آن را ذکر می کند و دلیل این انتخاب را هم می نویسد. از اساسی ترین این موارد مقاله «رابله و تاریخ خنده» باختین است که چکیده ای است از فصل نخست کتاب عظیم او با عنوان «آثار فرانسوا رابله و فرهنگ مردمی در سده های میانه و رنسانس». پیش از این مقاله خود پوینده کتاب «سودای مکالمه، خنده، آزادی» را از باختین به فارسی برگردانده بود که نخستین اثر از او در زبان فارسی است. به خاطر جایگاه بلند او در نقد و جامعه شناسی ادبی است که پوینده چهار مقاله از او را در «درآمدی بر جامعه شناسی ادبیات» آورده. این کتاب از اوایل دهه 80 تا امروز از جامع ترین منابع درباره جامعه شناسی ادبیات است که سیر تحول این مفهوم را نیز نشان می دهد.