آرشیو چهار‌شنبه ۱۷ مهر ۱۳۹۸، شماره ۳۵۴۵
ادبیات
۹
عطف

آفرینش ادبی و زندگی اجتماعی

پروژه ترجمه متون متفکران و نظریه پردازان مهم جامعه شناسی ادبیات پروژه ای بود که نخستین بار محمدجعفر پوینده به طور سیستماتیک به آن پرداخت. ازجمله آنچه در راستای این پروژه با ترجمه پوینده منتشر شده، می توان به «سودای مکالمه، خنده و آزادی» (مقالاتی از میخائیل باختین) و «جامعه شناسی ادبیات، دفاع از جامعه شناسی رمان» لوسین گلدمن اشاره کرد. پوینده همچنین «تاریخ و آگاهی طبقاتی» یکی از آثار مهم جورج لوکاچ، فیلسوف مارکسیست و از نظریه پردازان مهم جامعه شناسی ادبیات را به فارسی ترجمه کرده است. کتاب «جامعه، فرهنگ، ادبیات» از دیگر کتاب های ترجمه شده توسط محمدجعفر پوینده است که در آن مباحثی درباره جامعه شناسی ادبیات مطرح شده است. این کتاب هم درباره زندگی و آثار لوسین گلدمن، متفکر و نظریه پرداز مطرح حوزه جامعه شناسی ادبیات و هنر است و هم شامل مقالاتی از خود او و همچنین یک مصاحبه با گلدمن و مباحثه اش با تئودور آدورنو. کتاب «جامعه، فرهنگ، ادبیات» نخستین بار سال ها پیش به چاپ رسید و اکنون چاپ سوم این کتاب در نشر چشمه منتشر شده است. بخش اول کتاب «جامعه، فرهنگ، ادبیات» به زندگی، آثار و اندیشه لوسین گلدمن اختصاص دارد و شامل مقالاتی درباره اوست. «نگاهی به زندگی و آثار گلدمن» نوشته آنی گلدمن، میشل لووی و سامی نعیر، «گواهی مختصر» نوشته ژان پیاژه، «چند نکته ی کلی درباره ی لوسین گلدمن» نوشته هربرت مارکوزه، «مفاهیم اساسی در روش لوسین گلدمن» نوشته میشل لووی و سامی نعیر، «ساخت گرایی تکوینی و لوسین گلدمن» نوشته یون پاسکادی، «صورت و فاعل در آفرینش فرهنگی» نوشته سامی نعیر، «گلدمن و لوکاچ: جهان نگری تراژیک» نوشته میشل لووی، «گلدمن و جامعه شناسی شناخت» نوشته میشل لووی، «نگاهی به واپسین کتاب گلدمن» نوشته ژاک لنار، «جامعه شناسی رمان از نظرگاه گلدمن» و «جهان نگری در تئاتر: نگاهی به خدای پنهان» نوشته پیر وزیما مقاله هایی است که در بخش اول کتاب آمده است.

بخش دوم کتاب شامل گزیده هایی از نوشته های لوسین گلدمن است و مصاحبه ای با او و مباحثه گلدمن و آدورنو. آنچه در این بخش می خوانید، عبارت است از: پیشگفتار گلدمن بر چاپ دوم کتاب درآمدی بر فلسفه کانت، «فلسفه ی کلاسیک و بورژوازی غربی، انسان چیست؟ کانت و فلسفه ی معاصر، پیش گفتار خدای پنهان، کل و اجزا، برگزیده هایی از کتاب علوم انسانی و فلسفه، مسائل اساسی تاریخ فلسفه و ادبیات، پیوند آفرینش ادبی با زندگی اجتماعی، درباره ی میشل فوکو و ساخت گرایی غیرتکوینی، یادداشتی درباره ی چهار فیلم از گدار، بونوئل و پازولینی، مصاحبه با لوسین گلدمن، مباحثه ی گلدمن و آدورنو، چند نکته ی کوتاه، مسائل جامعه شناسی رمان، جامعه شناسی ادبیات: جایگاه و مسائل روش، پیوندهای فلسفه با جامعه شناسی، تفسیری بر تزهایی درباره ی فویرباخ و واپسین نوشته های گلدمن».

آنچه در ادامه می آید، قسمتی است از این کتاب که از مقاله گلدمن با عنوان «پیوند آفرینش ادبی با زندگی اجتماعی» انتخاب شده است: «همان گونه که در زندگی نامه ی نویسنده عامل اساسی برای تشریح اثر نیست، شناخت اندیشه و مقاصد او نیز عاملی اساسی برای دریافت اثر به حساب نمی آید. هرچه اثر مهم تر باشد، با سرعتی بیش تر با توجه به متن خودش دریافته می شود و امکان تشریح مستقیم آن به یاری تحلیل اندیشه ی طبقات اجتماعی متفاوت افزایش می یابد. آیا بدین ترتیب نقش فرد در آفرینش ادبی یا فلسفی نفی نمی شود؟ بی تردید نه. فقط این نقش، مانند هر واقعیتی، دیالکتیکی است و باید در همین مقام در پی درک آن برآمد. هیچ کس منکر این نیست که آثار ادبی و فلسفی حاصل کار مولفان آن هاست. اما این آثار منطق خاص خود را دارند و آفریده های خودسرانه نیستند. نظام فلسفی و نیز مجموعه ی موجودات زنده در اثر ادبی، از انسجام درونی برخوردارند؛ این انسجام باعث می شود که آن ها کلیت هایی را تشکیل دهند که می توان هر یک از اجزای شان را بر مبنای دیگر و به ویژه بر مبنای ساختار مجموعه ی نظام فلسفی یا اثر ادبی درک کرد. بدین ترتیب از یک سو، هرچه اثر عظیم تر باشد، شخصی تر است، زیرا فقط فردی با توانایی های استثنایی می تواند جهان نگری ای را که هنوز در حال شکل گیری است و در آگاهی گروه اجتماعی به روشنی آشکار نگشته، تا آخرین پیامدهایش به تجربه و اندیشه درآورد. اما از سوی دیگر، اثر هر چه بیش تر آفریده ی اندیشه گر یا نویسنده ای نابغه باشد، بیش تر به خودی خود دریافته می شود و مورخ نیازی ندارد به زندگی نامه یا به مقاصد آفریننده ی آن متوسل شود. پرتوان ترین شخصیت کسی است که به بهترین وجه با آگاهی زنده، یعنی با تمامی وجوه پویا و خلاق نیروهای اساسی آگاهی جمعی، یگانه می شود».