آرشیو دو‌شنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۸، شماره ۳۵۴۹
صفحه اول
۱
سرمقاله

مدیریت بحران در ایران؟

دکتر مهدی زارع

تلفات زیاد در زلزله های ایران به دلیل آسیب پذیری بالا، تاب آوری پایین و زیرساخت ضعیف از دیدگاه فیزیکی و اجتماعی در مواجهه با سوانح طبیعی و به ویژه زمین لرزه است. تخریب کمتر زمانی ممکن بود که اولا واقعیت موجود در کشور و لرزه خیزی ایران را به عنوان بخشی از طبیعت فلات ایران می پذیرفتیم و با آن کنار می آمدیم و دوم آنکه «توجه به علم و دستاوردهای فناوری و عقل و رفتار عاقلانه»، از گذشته آغاز می شد و در برنامه هایی مختلف برای افزایش تاب آوری و کاهش آسیب پذیری عملیاتی می شد که متاسفانه و همچنان یا چنین رفتاری وجود ندارد یا میزان توجه به این موارد و رفتار عاقلانه بسیار اندک است. در چهارم شهریور 1398 قانون مدیریت بحران کشور از سوی مجلس به ریاست جمهوری ابلاغ شد. روح حاکم بر این قانون، درنظر داشتن سوانح طبیعی به عنوان رخدادهای پیش بینی نشده است که در صورت وقوع ناگهانی (عملا یعنی هروقت رخ داد)، همه دستگاه ها موظف اند در این شرایط اضطرار نیز به خدمت رسانی ادامه دهند (انگار قرار است همه دستگاه ها در شرایط بحران همین سطح عملکرد در شرایط عادی را داشته باشند!). ضرورت توجه به سوانح نیز زمانی حس خواهد شد که «پیش نشانگرها»ی آن در جایی گزارش شده یا مشاهده بشوند. چنین نگاهی به طور طبیعی از اطمینانی پس ذهن تنظیم کنندگان این قانون خبر می دهد که «اساسا قرار نیست سوانح بزرگ و شرایط اضطرار (مثل رخداد زلزله و سیل های بزرگ در شهرهای تهران، تبریز و مشهد) رخ بدهد و بلاموضوع است! و ضمنا در زمان قبل از رخداد، کار خاصی قرار نیست انجام شود؛ مگر آنکه پیش نشانگرهایی از قریب الوقوع بودن آن سانحه خبر دهد. این رویکرد انفعالی، غیرتوسعه ای و تسلیم در برابر اتفاقاتی است که اساسا رخداد و تبعاتشان در چنین رویکردی نه شناخته شده است و نه قرار است شناخته شود و نه قرار است کاری برای کاهش ریسک آنها انجام شود. مدیریت بحران علم حوزه ای تخصصی بین رشته ای (میان مدیریت و جامعه شناسی و مهندسی سوانح طبیعی) است و اجرای آن بر اساس روش علمی دستورالعمل ها و استانداردهای علمی معنی دار است. هر کس مسئولیتی داشت و در زمان مسئولیتش سانحه ای رخ داد و بر حسب اضطرار نوعی از رفتار و پاسخی درست یا غلط را نشان داده، الزاما و به مفهوم علمی، مدیر بحران نیست؛ چرا که هر مدیری در زمان خدمتش به هر حال در خاطرات و تجربیات خود می تواند حضور در بحران ها و سانحه ها را به عنوان تجربه شخصی ذکر کند، بدون اینکه از عملکردش بر مبنای روش علمی ارزیابی شده باشد. مدیریت کاهش ریسک سانحه در کلان شهرها، مسئله ای مفصل تر و کاملا متفاوت است که به باور نگارنده هنوز در ایران به طور جدی به آن پرداخته نشده و اجرای آن عزم و اراده ای ملی و حاکمیتی می خواهد؛ چرا که در کلان شهرها (به ویژه در تهران)، تصمیم های کلان توسعه شهری صرفا از شهرداری صادر نمی شود. نگاه و عزم اجرائی کلان و ملی برای کاهش ریسک سانحه برای کلان شهرها مورد نیاز ماست. اکثر حاشیه شهرهای بزرگ و مراکز استان های ما به دامنه کوه ها می رسد که محل گسل های فعال هستند و متاسفانه نه تنها در این نواحی شهرسازی جدید انجام شده، بلکه بافت به شدت آسیب پذیر جدید (مثلا مسکن مهر و مسکن امید) نیز اکثرا در این نواحی ساخته شده اند (موقعیت شهرهای جدید پردیس و پرند را در استان تهران به یاد آورید). در 23 بهمن 1331 در شش ماهه پایانی نخست وزیری زنده یاد دکتر محمد مصدق، زمین لرزه ترود در جنوب شاهرود با بزرگای 6.4 موجب کشته شدن بیش از 800 نفر از هم میهنان ما شد. 

در همان دهه زمین لرزه 11 تیر 1336 (در سنگچال-بندپی مازندران- در جنوب بابل) در منطقه کوهستانی شمال البرز مرکزی، با بزرگای 7.0، حدود هزار و 200 نفر تلفات به جا گذاشت.60 سال بعد زلزله 21 آبان 1396 ازگله - سرپل ذهاب (با بزرگای 7.3، و 660 نفر تلفات) نشان داد هرگاه زمین لرزه ای با بزرگای بیش از شش در محدوده ای مسکونی رخ داده (و تراکم جمعیت روستایی یا شهری در آن ناحیه درخور ملاحظه بوده است)، تلفات بیش از صد نفر رخ داده است. 

متاسفانه از این نظر در این شش دهه ایمنی مردم در مناطق مختلف لرزه خیز ایران اولویتی در هیچ برنامه توسعه ایران نداشته و اساسا غیر از مقاطعی کوتاه، هیچ کدام از دولت های 60 سال اخیر، ایده و مدل توسعه ای مشخص و پایداری برای ایران نداشته اند. بعد از زلزله 1341 بوئین زهرا، پیشگام مطالعات میدانی زلزله های ایران، در حدود 40 سال، زنده یاد مهندس علی اکبر معین فر مطالعات موردی مناطق زلزله زده را مستمرا پیگیر شد. 

با مطالعه گزارش های زنده یاد معین فر و همکاران شان می توان فهمید که وقتی زمین لرزه ای با بزرگای کمتر از هفت در مناطق عمدتا روستایی رخ داده، توانسته است تبعات سنگینی در سطح ملی ایجاد کند.

 می توان تصور کرد هنگام زمین لرزه ای شدید در محدوده ای شهری (به ویژه در کلان شهری مانند تهران یا تبریز) باید انتظار چه پیامدهای سنگینی را داشت. 

زمین لرزه 17 ژانویه 1994 در نورت ریج در جنوب کالیفرنیا که با بزرگای 6.7 و ژرفای 19 کیلومتر و در نزدیکی پهنه پرجمعیت با شتابی نزدیک به دو برابر شتاب جاذبه، با 57 نفر تلفات همراه بوده است، با برآورد 25 میلیارد دلار خسارت، یکی از پرخسارت ترین زلزله های تاریخ ایالات متحده شد. زمین لرزه ای با این شدت اگر در مناطق پرجمعیت شهری کشورهای در حال توسعه رخ دهد (مثلا در ایران، ترکیه، پرو و کلمبیا)، می تواند چنان آسیب شدیدی به آن کشور وارد کند که با ورشکستگی یا لطمه جبران ناپذیر به زیرساخت آن کشور تا چند نسل زندگی ساکنان آن را تحت تاثیر قرار دهد. راه حل علمی و عقلانی اقدام جدی برای کاهش ریسک، برنامه های پیشگیرانه و تلاش برای نوشتن و اجرای برنامه های واقعی و قابل اجرا و منطبق بر علم روز در زمینه مدیریت بحران است.