آرشیو دو‌شنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۸، شماره ۳۵۴۹
جهان
۷

روسیه و عربستان در غیاب آمریکا مناسبات خود را گسترش می دهند

فرش قرمز برای تزار

12 سال پس از اولین سفر ولادیمیر پوتین به عربستان، رئیس جمهور روسیه دیروز برای دومین بار به این سرزمین رفت. در این فاصله 12ساله، خاورمیانه به اندازه ای دچار تغییر و تحولات شده که کمتر نشانی از خاورمیانه سال 2007 دارد. بهار عربی و بروز ناآرامی و جنگ در یمن و سوریه، توافق هسته ای غرب با ایران و سپس خروج ایالات متحده از این توافق به فرمان دونالد ترامپ، افزایش تنش در رابطه ایالات متحده و ایران و ظهور و سقوط داعش در عراق و سوریه از جمله تحولاتی بود که در این مدت چهره خاورمیانه را تغییر داد. پوتین امروز در شرایطی به عربستان رفت که با کاهش توجه ایالات متحده به خاورمیانه، نفوذ روسیه در منطقه به میزان درخور توجهی افزایش یافته است. پوتین در اولین سفر خود به عربستان در سال 2007 میهمان عبدالله بن عبدالعزیز شاه وقت عربستان بود و اکنون جای او را ملک سلمان گرفته و در کنارش محمد بن سلمان پسر و ولیعهدش قرار دارد. دو سال قبل هم ملک سلمان، پادشاه عربستان، در سفری تاریخی به روسیه رفت؛ کشوری که در تمام دوران اتحاد جماهیر شوروی میزبان پادشاهان عربستان نبود.

توسعه مناسبات روسیه و عربستان در سال های اخیر حاکی از افزایش قدرت روسیه در خاورمیانه و لزوم هماهنگی برای تامین منافع مشترک هر دو کشور و مقابله با تهدیدهاست. همکاری در دو بخش نظامی و انرژی مهم ترین مباحث همکاری مسکو و ریاض را شامل می شود. هنوز تاثیر توافق روسیه و عربستان برای کاهش تولید نفت بر بازار انرژی جهان مشاهده می شود و پس از این توافق و کم رنگ شدن حضور آمریکا در خاورمیانه بود که رهبران دو کشور تصمیم گرفتند تا در دیگر موضوعات نیز به همکاری نزدیک تر بپردازند. براساس برخی برآوردها درآمد روسیه از کاهش تولید نفت و افزایش قیمت این حامل انرژی به صد میلیارد دلار می رسد که برای کشوری که به دلیل تحریم های غرب چالش های فراوانی دارد، رقم درخور توجهی محسوب می شود. انتظار می رود در سفر پوتین به عربستان، نزدیک به 30 قرارداد در حوزه انرژی میان رهبران دو کشور به امضا برسد و همچنین میزان دارایی صندوق سرمایه گذاری روسیه نیز از 2.5 میلیارد دلار فراتر رود.

اس-400 و هشدار واشنگتن

یکی از موضوعاتی که پوتین علاقه زیادی به مطرح کردن آن در دیدار با رهبران عربستان دارد، سیستم دفاع موشکی اس-400 و فروش آن به عربستان است. رئیس جمهور روسیه پس از حمله اخیر به تاسیسات نفتی آرامکوی عربستان، توانایی سیستم های دفاع موشکی پاتریوت آمریکا برای حفاظت از فضای عربستان را زیر سوال برد و از رهبران این کشور خواست تا برای خرید سیستم اس- 400 با مسکو مذاکره کند. پیش از این هم قطر برای خرید این سیستم اعلام آمادگی کرده بود. این اقدام عربستان و قطر در حالی صورت می گیرد که ایالات متحده هشدار اولیه به این کشورهای متحد خود داده که در صورت خرید این سیستم، واشنگتن در قراردادهای نظامی و ارسال جدیدترین تجهیزات نظامی و جنگنده های خود به این کشور ها بازنگری خواهد کرد. ایالات متحده پیش از این چنین رویه ای را در قبال ترکیه هم در پیش گرفت. تهدید ایالات متحده می تواند نگرانی هایی در عربستان و قطر برانگیزد؛ چرا که ایالات متحده برای دهه ها عمده ترین تامین کننده تجهیزات نظامی مورد نیاز این کشورها بود. علاوه بر قراردادها و توافق های دو جانبه، تردیدی نیست که تحولات منطقه از یمن گرفته تا سوریه نیز در مذاکرات رهبران روسیه و عربستان مورد توجه قرار خواهد گرفت. پوتین در شرایطی به ریاض رفته که عربستان قصد دارد تنش ها در خاورمیانه را کاهش دهد. در روزهای گذشته گزارش هایی منتشر شد مبنی بر اینکه عراق و پاکستان به درخواست محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، قصد دارند مذاکراتی با تهران برای کاهش تنش میان ایران و عربستان انجام دهند؛ بنابراین مسکو نیز با توجه به رابطه ای که با ایران دارد، می تواند در این روند مشارکت کند؛ هرچند که ورود روسیه به ریاض، می تواند توازن قدرت در خاورمیانه را برهم بزند.

بحران در یمن و سوریه

از سوی دیگر وضعیت پرتنش در یمن و سوریه هم نیاز به همکاری قدرت های منطقه برای خروج از بن بست و کاهش تنش دارد. عربستان که در چهار سال اخیر با مشارکت امارات متحده عربی و تعدادی دیگر از متحدانش وارد جنگ با حوثی های یمن شده، تقریبا به هیچ کدام از اهداف تعیین شده خود در این جنگ دست نیافته و حتی حملات گاه وبیگاه حوثی ها به خاک عربستان، نگرانی رهبران ریاض را در پی داشته است. به نظر می رسد عربستان دیگر تمایل چندانی برای ادامه وضعیت موجود در یمن نداشته باشد و به دنبال راهی است تا به این چالش پرهزینه که در چهار سال اخیر گرفتار آن بوده، پایان دهد. در این میان روسیه که اصرار بر مذاکرات سیاسی برای حل بحران یمن دارد، می تواند نقشی درخور توجه ایفا کند. اما در سوریه موقعیت عربستان و روسیه کاملا متفاوت است. روسیه در سال های اخیر به قدرتمندترین بازیگر در سوریه تبدیل شده و عربستان هم یکی از ناکامان جنگ سوریه محسوب می شود و به خواسته خود مبنی بر سقوط دولت بشار اسد دست نیافته و چاره ای جز رضایت دادن به وضعیت فعلی در سوریه ندارد. یکی از خواسته های روسیه از ریاض این است که روند بازگشت سوریه به اتحادیه عرب را سرعت ببخشد. این موضوع را مسکو در سال 2018 به ریاض اعلام کرده بود و در مذاکرات پوتین با رهبران عربستان مجددا مطرح خواهد شد. موافقت ریاض با خواسته روسیه به این معنی است که عربستان حکومت دمشق را به رسمیت می شناسد. از سوی دیگر آغاز به کار کمیته قانون اساسی سوریه هم از سوی عربستان مورد اشاره قرار می گیرد. این کمیته در ماه سپتامبر کار خود را آغاز کرده تا پروسه حل سیاسی بحران سوریه از سوی روسیه، ترکیه و ایران کلید زده شود. ترکیه که یکی از قدرت های منطقه ای مخالف اسد محسوب می شود، خواستار آن است تا نفوذ خود بر شبه نظامیان و اپوزیسیون سوریه را افزایش دهد. پوتین نیز از عربستان خواسته تا به عنوان قدرت سنتی جهان عرب در کنار مصر، نقش کلیدی برای حل بحران سوریه ایفا کند تا با توجه به حضور ترکیه و ایران در سوریه، تعادل قدرت در این کشور برقرار شود. در شرایط فعلی خاورمیانه روسیه و عربستان نیاز متقابلی به هم دارند. از یک سو با کاهش تمرکز ایالات متحده بر خاورمیانه، پوتین قصد دارد جای آمریکا به عنوان قدرت برتر خارجی در این منطقه را بگیرد و عربستان نیاز دارد تا برای حفظ و گسترش نفوذ خود رابطه ای نزدیک با مسکو داشته باشد. از سوی دیگر روسیه هم به این واقعیت آگاه است که افزایش نفوذ در خاورمیانه به ویژه در میان کشورهای عربی بدون داشتن رابطه ای حسنه با عربستان به عنوان قدرتمندترین کشور عرب حوزه خلیج فارس امکان پذیر نخواهد بود.