آرشیو دو‌شنبه ۲۲ مهر ۱۳۹۸، شماره ۳۵۴۹
هنر
۱۰
دیوان نمایش

خطابه اجرا: بازگرداندن تئاتر به آنچه از آن گریخته بود

مهام میقانی

«خطابه اجرا» Lecture Performance  گرچه از میانه دهه 60 قرن گذشته میلادی به گونه ای از سخنرانی که با تمهیدات نمایشی شکل گرفته بود اطلاق می شد، اما به تحقیق می شود ادعا کرد که عمر رواج آن- یا دست کم- جدی گرفتن آن به بیش از 10 سال نمی رسد. برای هنر «اجرا» تعاریف و مفاهیم گسترده ای در نظر گرفته شده، اما اگر بپذیریم که «اجرا» گونه ای از به نمایش گذاشتن منهای حضور قطعی درام و عموم متعلقات آن باشد، از ابتدا بیش از آنکه اهالی تئاتر آغوش خود را برای آن باز کرده باشند، هنرمندان هنرهای تجسمی به عنوان زبان هنوز الکنی آن را پذیرفتند و به کار گرفتند که اجازه می داد تعدادی از عناصر رقیق شده تئاترال را به آثار خود پیوند بزنند. اجرا لزوما داستان یا درام سرراست ندارد؛ مجموعه ای از وقایع است که می تواند در قالب های گوناگون؛ از عکس و تصویرسازی تا رقص و آواز در برابر تماشاگران اتفاق بیفتد و در بسیاری موارد حتی آغاز و پایان مشخصی ندارد. از طرفی دیگر کلمه «خطابه» Lecture از بدو پیدایش آن در زبان لاتین پیوندی مستحکم با آکادمی داشته است. ریشه لاتینی این کلمه در پیوند Legre و Lect  به معنای انتخاب برای خوانده شدن جست وجو می شود و به همین خاطر است که در زبان انگلیسی که وارث خلف زبان لاتین است، به مدرس یا استاد دانشگاه همان «خطابه گر» نیز گفته می شود. در قرون وسطا وقتی «خطابه» به Lectura بدل شده بود، این واژه دیگر سراسر مفهومی علمی داشت. از همین توضیح به شدت خلاصه احتمالا می شود دریافت که «خطابه اجرا» پیوندزدن دو امر مفترق است. «اجرا» با هنر پیوند دارد و «خطابه» با آکادمی و به این ترتیب «خطابه اجرا» همنشینی مسالمت آمیز هنر و علم است. درواقع همین تبار کلمه خطابه است که تک گویی یک خطابه گر را در یک «خطابه اجرا» به «مونولوگ» شبیه نمی کند. بازیگری که مونولوگی را ادا می کند و خطابه گری که سخنرانی می کند، هر دو مشغول تک گویی هستند، اما در خطابه اجرا آنچه به عنوان تک گویی ارائه می شود ریشه در پژوهشی علمی دارد که می تواند دراماتیک نباشد. پژوهشی که برخلاف «تئاتر تعلیمی» لزوما به قصد آموختن چیزی عرضه نمی شود. در «تئاتر تعلیمی» نیز بارها پیش می آید که روند نمایش متوقف شود و یک یا تعدادی از بازیگران رودرروی تماشاگر آموزه های خود را منتقل کنند. آنچه سبب می شود «تئاتر تعلیمی»، «خطابه اجرا» نشود، ماهیت آموزشی آن است. «خطابه اجرا» گرچه از دل پژوهش معمولا آکادمیک بیرون می آید اما تلاش نمی کند آموزش دهد. درواقع بخش خطابه ای یک خطابه اجرا درحالی که سرراست ترین شکل برای بیان روند و نتایج یک پژوهش است، خود سویه های نمایشی را نیز می پذیرد. به این معنا، خطابه اجرا روند پیدایش و رشد تئاتر را معکوس می پیماید تا از دیالوگ به تک گویی و از صحنه آرایی نمایشی به صحنه آرایی کاربردی برسد. به همین جهت است که هر خطابه ای را نمی شود یک «خطابه اجرا» خواند. طبیعی است که هر سخنرانی نحوه بیان و نوع اجرای خود را دارد، اما چرا سخنرانی او را نمی توان خطابه اجرا در نظر گرفت؟ اگر یک سخنران، خطابه خود را با ارائه عکس، فیلم و تصویرسازی همراه کند مجبور خواهیم بود به لحاظ تئوریک کار او را زیرمجموعه «خطابه اجرا» بدانیم؟ پاسخ به این سوال منفی است. این رویداد هنوز یک سخنرانی و نه یک خطابه اجراست. پس آیا آنچه یک سخنرانی را به خطابه اجرا تبدیل می کند، به کاربردن عناصر نمایشی آشکار است؟ یعنی بهره گیری از هنرهای تجسمی (فیلم، عکس، تصویرسازی و...) بدون حضور عناصر نمایشی سبب نمی شود که یک سخنرانی به خطابه اجرا تبدیل شود؟ بهترین راه تعریف یا مفهوم پردازی آنچه به عنوان خطابه اجرا می شناسیم - که در سال های اخیر هرچه بیشتر به گوشمان می خورد- پیوند هنر و علم است. در این پیوند «اجرا» نماینده هنر می شود و «خطابه» نماینده علم. قرار نیست این پیوند به صورت یکسان اتفاق بیفتد.؛ یعنی نیمی اجرا و نیمی خطابه در کار نیست. از طرفی وقتی می گوییم در خطابه اجرا، «خطابه» نماینده علم شده است منظور این نیست که آنچه عرضه می کند باید یک واقعیت علمی تثبیت شده باشد. دو هنرمند لبنانی برجسته «خطابه اجرا»، «ولید رعد» و «ربیع مروه» به ما آموخته اند که «خطابه» آنها می تواند کاملا ریشه در خیال داشته باشد، اما آنچه آنها خیال می کنند بیانگر یک بی عدالتی بزرگ تاریخی است. آنها آنچه را که می بایست واقعیت باشد اما نیست نشان می دهند. این خود علمی کردن یک فقدان است و به نظر می رسد خطابه اجرا به خوبی از پس انجام دادن آن برآمده. تصور کنید یک خطابه اجرا روند برچیده شدن شهرک های غیرقانونی اسرائیلی و ازمیان رفتن دیوار بلند میان دو تکه جداافتاده از سرزمین های فلسطینی را مورد بحث خود قرار می دهد. وقتی همه می دانیم این دو رخداد هرگز اتفاق نیفتاده اند، «خطابه اجرا» مانند یک طعنه گزنده عمل می کند. 

پس به این ترتیب خطابه اجرا خدمتگزار علم و تاریخ نیست، بلکه از پژوهش و خطابه کمک می گیرد تا به شیوه ای هنرمندانه علیه وضعیت موجود اعتراض کند. به همین جهت خطابه اجرا می تواند مدیومی به شدت سیاسی باشد. اما بااین همه خطابه اجرا نمی خواهد یک نمایش باشد؛ تئاتر تازه ای است که نخواسته - و برای این نخواستن تلاش کرده- تئاتر باشد، چون نمایش را به امر واقع تبدیل می کند. به جای بازیگر یا بازیگران، معمولا یک «خطابه گر» وجود دارد که سخنرانی اش را بازی می کند؛ تئاتر را به آنچه از آن گریخته بود بازمی گرداند تا رابطه سنتی میان جایگاه صحنه و جایگاه تماشاگران را برهم زند و بگوید آنچه روی صحنه اتفاق می افتد «واقعی» است و آنچه در جایگاه تماشاگران در جریان است یک «نمایش».