آرشیو سه‌شنبه ۱۴ آبان ۱۳۹۸، شماره ۴۷۴۵
دنیا
۴
نگاه دیگران

ریشه های نظم سیاسی: از دوران پیشاانسانی تا انقلاب فرانسه

(43)
فرانسیس فوکویاما مترجم: محمدحسین باقی

 جوامع قبیله ای دارای منابع ضعیف متمرکز اقتدار هستند - «بزرگ مرد» و «رئیس» - از این رو، توانایی بسیار اندکی نسبت به دولت برای اجبار افراد دارند. آنها فاقد سیستم اجرای قواعد شخص ثالث هستند که ما آن را به نظام مدرن قانونی ربط می دهیم. چنان که «پاول وینوگرادوف» خاطرنشان می کند، عدالت در یک جامعه قبیله ای اندکی به عدالت میان دولت ها در روابط بین المللی معاصر شبیه است: این مساله «خودیاری» و مذاکره میان واحدهای غیرمتمرکز است که در اصل تصمیم سازان مستقل را تشکیل می دهند. «ایوانز پریچارد» آشکارا از عبارت «حقوق» و «مجازات قانونی» در معنایی وسیع استفاده می کند زیرا ارتباط اندکی میان عدالت قبیله ای و قانون در یک «جامعه دولت دار» وجود دارد. با این حال، قواعدی وجود دارد در مورد اینکه چگونه خون خواهی باید پیگیری شود.

تقریبا تمام جوامع قبیله ای نهادهای مشابهی برای عدالت جویی دارند: تعهدات هم قبیله ای ها به انتقام جویی یا جبران غرامت برای خطاهای ارتکابی؛ نظام غیرالزام آور حکمیت برای کمک به حل وفصل صلح آمیز مناقشات؛ و فهرست پرداخت های متعارف برای خطاهای ارتکابی که در میان قبایل آلمانی اروپای شمالی «خون بها» یا «ورگلد» نامیده می شد. ادبیات «بیوولف» داستانی حماسی یک قتل و تلاش هم قبیله ای ها برای انتقام جویی یا دریافت خون بها از مرتکبان است. با این حال، جوامع قبیله ای بر حسب میزان حکمیتی که نهادینه شده است، متفاوتند. برای مثال، در میان بومی هایی که در ساحل رود کلمث در اقیانوس آرام زندگی می کنند، «اگر یک یوروک [به عنوان مدعی] درنظر داشت که یک ادعای حقوقی را به جریان اندازد، او دو، سه یا چهار «فرد گذری» - یعنی غیرخویشاوند از اجتماعی غیر از اجتماع خود- را اجیر می کرد. مدعی علیه [کسی که بر علیه او اقامه دعوا شده] هم در این ادعا گذری ها را اجیر خواهد کرد و کل گروه گذری ها که از سوی طرفین اجیر می شوند به عنوان میانجی عمل خواهند کرد و ادعاها و دفاعیات و جمع آوری شواهد را از نظر خواهند گذراند. گذری ها پس از شنیدن تمام شواهد برای خسارت ها حکم صادر می کنند» [Yurok: بومیان یا سرخپوستان آمریکایی که در شمال غرب کالیفرنیا نزدیک رود کلمث و ساحل اقیانوس آرام زندگی می کنند. این نام در لغت به معنای «پایین رودخانه ای» است. شغل آنها ماهیگیری، سبدسازی، کرجی سازی و غیره است]. همچون مورد روسای پوست پلنگی نوئر، گذری ها هیچ اقتدار رسمی ای برای اجرای حکم هایشان ندارند. آنها باید به قدرت تهدید «نفی بلد» به خاطر ناکامی در پذیرش حکم گذری ها اتکا می کردند، چیزی که با سازماندهی مردان قبیله در «گروه های دوستی» همنشین قدرتمندتر می شد. عاملان جرم محاسبه می کردند در صورتی که کار اشتباهی انجام دهند به حمایت گروه های دوستی در آینده نیاز پیدا خواهند کرد و از این رو، انگیزه داشتند تا به قربانیان شان غرامت بپردازند.

به همین ترتیب، قانون سالیک که میان قبایل آلمانی در دوره کلوویس از قرن ششم به بعد غالب بود، قواعدی برای عدالت برقرار کرد: اگر «یکی از اهالی قبیله فرانک های سالیک می خواست ادعایی علیه یکی از همسایگانش ترتیب دهد، او مجبور به اتخاذ یک روش دقیق در احضار و فراخواندن مخالف خود بود. او باید به خانه خصم خود برود، ادعای خود را در حضور شاهدان بیان دارد و «آفتاب را در جای خود قرار دهد»، یعنی روزی را نام ببرد که در آن طرف فراخوانده شده ملزم به حضور در برابر «مال» [Mall: در تلفظ محلی احتمالا به معنای دادگاه یا هیات منصفه است] یا هیات منصفه است. اگر مدعی علیه حاضر نشود، ضروری است که این مراسم بارها و بارها تکرار شود.» وینوگرادوف نتیجه می گیرد که «ما به وضوح می بینیم که ضعف ذاتی صلاحیت قضایی قبیله- برای اجرا، اجرای عملی تصمیمات قانونی- به عنوان یک قاعده، متاثر از اقتداری مستقل نیست اما تا حد زیادی در دست طرف دعوی [individual litigant] و دوستانش قرار می گیرد؛ این صلاحیت قضایی برابر است با اندکی بیش از خودیاری قانونی ضمانت و تصویب شده از سوی قبیله.»

ضابط شخص سوم تصمیمات قضایی باید در انتظار ظهور دولت ها باشد. اما جوامع قبیله ای نهادهای بسیار پیچیده ای را برای صدور حکم در مناقشات مدنی و کیفری بسط ندادند. قانون قبیله معمولا مکتوب نبود؛ با این وجود، این قانون به خاطر داشتن سابقه و برقراری «ورگلد» یا «خون بها» نیازمند متولیانی بود. اسکاندیناویایی ها نهاد «لقمان» را بسط دادند؛ «مرد حکیم» که از میان مردم برگزیده می شد که کارش ارائه پند و اندرز و سخنان وعظ آمیز در مورد عرف ها و مناسک قانونی بود که در محاکمات خوانده می شد [laghman: این واژه نیازمند اندکی شرح و بسط است. در اینجا به عمد واژه «لقمان» را برگزیدم چرا که به فردی اشاره دارد که کارش ارائه پند و اندرز عالمانه و حقوقی بود. در انگلیسی معادل های lawspeaker و lawman برای آن آورده شده که به معنای «لقمان حکیم» ما نزدیک تر است. در تعریف lawspeaker یا «مرد قانون» چنین آمده است که «یک نهاد قانونی اسکاندیناویایی که ریشه ها و مبانی اش به سنت شفاهی آلمان باز می گردد جایی که از «مردان خردمند» خواسته می شد تا به روایت یا بیان یا تلاوت قانون بپردازند اما تنها در اسکاندیناوی بود که این کارکرد به یک دفتر یا نهاد قانونی تحول یافت. مهم ترین مردان قانون هم «اسنوری استورلوسون» و «تورگنی قانون دان» بودند].

مجامع مردمی در نیاز به رسیدگی به مناقشات قبیله ای ریشه داشتند. روایت «ایلیاد» از «سپر آشیل» [shield of Achilles: آشیل قهرمان اسطوره ای یونان در داستان جنگ تروا است. در اساطیر یونانی بر اثر یک پیشگویی گفته می شد آشیل در جنگی بر اثر اصابت تیر مقتول خواهد شد. بنابراین مادرش «تتیس» که مایل نبود فرزندش کشته شود، او آشیل را به رود ستوکس برد. گفته می شد اگر کسی در آن شسته شود دارای قوه آسیب ناپذیری خواهد شد. تتیس فرزندش را در آن رود شست. اما چون او فرزندش را از پا گرفته بود تا بدنش را بشوید، وی روئین تن شد اما پاهایش آسیب پذیر باقی ماند. در حقیقت، تمامی پیکر او به جز پاشنه پایش «رویین» بود و همین بخش بدنش هم مرگ او را رقم زد] مناقشه بر سر خون بهای یک مرد مقتول را توصیف می کند که در برابر مردم در بازار محاجه می کرد و حکم نهایی هم از سوی پیران قبیله قرائت شد. در سطح محلی، قانون سالیک از سوی یک نهاد «توتنی» اجرا می شد که به «دادگاه صد نفره» معروف بود که متشکل از مجامع روستاییان محلی یا انجمن های محلی بود («دادگاه نمایشی» معاصر از آن برگرفته شده است).