آرشیو سه‌شنبه ۱۴ آبان ۱۳۹۸، شماره ۵۵۱۸
زندگی: سلامت
۱۴

به مناسبت 14 آبان روز فرهنگ عمومی درباره شایعه، یکی از آسیب های اجتماعی بیشتر بدانیم

پرواز کلاغ ها را متوقف کنید...!

مهتاب خسرو شاهی

«شنیدی می گن...»، «دیدی فلانی رو که...»،«خودم ندیدم، اما شنیدم که...»و... این جمله های با شک و سربه هوا و بلاتکلیف، که اغلب منبع موثقی هم ندارند، با هدفی مشخص، بین افراد درز پیدا کرده و بعد هم دهان به دهان چرخیده و شایع می شوند. این جمله ها، شروع دردسرهای بی شماری هستند؛ از به هم خوردن یک رابطه دو نفره تا تغییر مسیر زندگی یک خانواده و یا حتی یک جامعه. شایعه. هزینه های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، عاطفی و... را برای اشخاص و جوامع به دنبال دارد. اما دلیل ساخته شدن شایعه و انتشار آن چیست؟ 14 آبان روز ملی فرهنگ عمومی را بهانه کردیم تا درباره شایعه با دکتر علیرضا خطیبی، روانپزشک صحبت کنیم که در ادامه می خوانید.

به عقیده روان شناسان، بسیاری از مشکلات ما، ریشه در افکار و روان ما دارند. درست هم می گویند. شایعه سازی هم مساله ای ریشه دار است. دکتر خطیبی در این باره می گوید: «سطح فرهنگ و آگاهی هر فرد یا درست تر بگوییم، ریشه های

فرهنگی -روانی هر فرد، در پذیرش شایعه موثر است. اگر فردی به لحاظ اعتقادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و... عقاید سطحی و کلیشه ای داشته باشد می تواند شایعه را بپذیرد. علاوه براین، فردی که در اعتقاداتش بلاتکلیف است، هر خبری می تواند نظر او را جلب کند. بنابراین او بدون این که تجزیه و تحلیل درستی از ماجرا داشته باشد، گفته ها را می پذیرد.»

چرا می سازیم و می پراکنیم؟

 هر شخصی باید نسبت به مسائل مختلف دیدگاه خودش را داشته باشد. این دیدگاه به او وسعت دید داده و مسیر درست را نشانش می دهد. درغیراین صورت امکان پذیرش هر ایده و نظری دور از انتظار نیست. دکتر خطیبی در این باره می گوید: «افرادی که دیدگاه مستقلی درباره مسائل ندارند، وارد بازی یا ماجرای شایعه سازی می شوند. این کار به نوعی بازی برای آنها تبدیل می شود. بازی ای که می توانند با آن خودشان را مطرح کرده و برای مدتی در کانون توجه قرار گیرند.» دکتر خطیبی ادامه می دهد: «این افراد معمولا افراد موفقی از نظر کاری یا خانوادگی نبوده و برای کسب اعتبار دست به شایعه پراکنی می زنند. علاوه براین که این افراد، اعتماد به نفس پایینی هم دارند.»

همه ماجرا به مساله مشکلات نگرشی افراد برنمی گردد. دکتر خطیبی درباره علل دیگر شایعه پراکنی می گوید: «انباشت تنش در افراد جامعه یکی دیگر از دلایل ساخت و پرداخت و انتشار شایعه است. درواقع شایعه سازی و شایعه پراکنی به راهکاری برای تخلیه روانی تبدیل می شود. بعضی افراد با شنیدن یک خبر به آن شاخ و برگ داده و سپس آن را در جامعه پراکنده می کنند.»

روی افکار راه می روند

شایعه، به هر شکلی تاثیر منفی روی روان افراد دارد. اگر این شایعه یا شایعه ها دارای ویژگی خاصی باشند، قطعا تاثیر منفی آنها بیشتر است. دکتر خطیبی می گوید: «شایعه های هراس انگیز، خطرناک و آنهایی که خبر از اتفاقی قریب الوقوع و خاص می دهند، قطعا ترسناک تر و اثرگذارتر هستند. برای مثال شایعه دزدی ها، آدم ربایی ها، بیماری ها یا نوسانات اقتصادی و... از جمله همین موارد هستند. طبیعی است که شنیدن این شایعه ها استرس زاست.» او ادامه می دهد: «این قبیل اخبار روی افرادی که آستانه تحمل پایین تری دارند، تاثیر منفی بیشتری داشته و استرس و اضطراب بیشتری در آنها ایجاد می کند.» این روانپزشک درباره تاثیر شایعه ها روی گروه های خاص می گوید: «در افراد دارای زمینه اختلال وسواس یا افراد مبتلا به اختلال وسواس یا افکار وسواسی، شنیدن این شایعه ها باعث اشتغال فکری مدام به مساله شده و تشدید حالت های آنها را به دنبال دارد.» او اضافه می کند: «بعضی افراد نیز شایعه ها را باور کرده و براساس آن زندگی و آینده خود را برنامه ریزی می کنند.»

از ریشه قطع کنیم

کمتر می توان روی فرد شایعه ساز و شایعه پراکن کنترل داشت؛ مگر مراجع قضایی و آن هم زمانی که ماجرا از حدی فراتر رفته و جدی شود. اما در درجه های پایین تر، این ما هستیم که باید خودمان را در معرض شایعه قرار ندهیم. اما به چه شکل؟ دکتر خطیبی در این باره می گوید: «از کودکی باید به بچه ها بررسی و تجزیه و تحلیل درست را آموزش دارد. به این معنی که باید روش های درست تجزیه و تحلیل اخبار، سنجش ارزش اخبار و جایگاه هر خبر به بچه ها آموزش داده شود. این مساله به عهده والدین و اولیای مدرسه است.» او ادامه می دهد: «شهروندان باید از رسانه ها اطلاع رسانی درست و کامل را طلب کنند. به این ترتیب دست آنهایی که تلاش می کنند شایعه را ساخته و پرداخته کرده و در جامعه منتشر کنند، بسته می شود. از سوی دیگر اطلاع رسانی درست و به موقع می تواند ذهن افراد را از پذیرش و باور اخبار نادرست، مصون کند.»

مساله رایج شدن یا فراگیر شدن یک خبر مساله دیگری است که دکتر خطیبی در این باره می گوید: «رایج یا فراگیر شدن هر خبری، به معنی صحت آن نیست. بنابراین پس از شنیدن یا دیدن هر خبری -به هر شکلی اعم از خبر، فیلم و...  -باید مساله را به درستی تجزیه و تحلیل کنیم تا از صحت خبر مطمئن شویم.»

اشاره شد که اخبار نادرست که به شکل شایعه پراکنده می شوند، می توانند روی افرادی که آستانه تحمل پایین تری داشته یا دچار اختلالی هستند، تاثیر منفی بیشتری داشته باشد. دکتر خطیبی درباره این افراد می گوید: «در افراد مبتلا به اختلال و یا آنهایی که آستانه تحمل پایین تری دارند، شنیدن شایعه ها می تواند سطحی از اضطراب و استرس را در آنها ایجاد کند. یکی از راهکارهای کنترل این حالت ها، درمان های شناختی-رفتاری است. درصورتی که با این روش، استرس و اضطراب کنترل نشد دوره های درمان دارویی، تحت نظر روانپزشک نیاز است.»

نکته

برخورد با شایعه پراکن ها

همان طور که اشاره شد، بعضی افراد به دلایلی، دست به ساخت شایعه و پراکندن آن می زنند. برای برخورد با این افراد نیز دکتر خطیبی راهکارهایی را به این شرح ارائه می دهد:

    به بالا بردن سطح تفکر او کمک کنیم: افراد شایعه پراکن نیازمند کمک هستند. بنابراین باید به آنها کمک کنیم تا توان قضاوت و ارزیابی و سطح تفکر خود را بالا ببرند. به او بگوییم که شایعه پراکنی باعث تخریب شخصیت افراد دیگر شده و روی زندگی افراد دیگر تاثیر منفی می گذارد.

     خنثی و بی تفاوت باشید: هیجان به خرج ندهید. فرد شایعه پراکن باید متوجه شود که شما به صحبت های او بی تفاوت هستید. صحبت های او را پیگیری نکرده و با او رفتاری کاملا بی تفاوت و خنثی داشته باشید. این به معنی توهین به او نیست. فقط کافی است حرف های او را بدون تایید، تشویق یا هیجان گوش کنید.

    اصل ماجرا را بگویید: اگر فرد درباره شایعه ای صحبت می کند و ما اطلاعات درستی درباره اصل خبر داریم، آن را با سند و مدرک ارائه کنیم. به این ترتیب فرد متوجه می شود آنچه شنیده، شایعه بوده است.

    او را آگاه کنید: از خود او شروع کنید. برای مثال به اتفاق هایی در زندگی خود شخص اشاره کنید که می توانسته به شایعه تبدیل شود. سپس از او سوال کنیم که اگر درباره زندگی شخصی خودش شایعه ای می شنیده، چه احساسی داشته است؟ دوست داشته با فرد یا افراد شایعه پراکن چه رفتاری داشته باشد؟ آن شایعه می توانسته چه اثری در زندگی فردی و اجتماعی او داشته باشد؟

    او را همراهی نکنید: اولین واکنش اغلب ما بعد از شنیدن خبری که کمی خاص است، واکنش های تائیدی-تعجبی و در نتیجه تشویق شخص موردنظر به ادامه بحث است. اما این روش درست نیست. نباید به شخص موردنظر بازخورد مثبت بدهیم. بنابراین او را با گفتن جمله هایی مانند: «دیگه چه خبری داری»، «چقدر عجیب» و... تشویق نکنیم. اگر از این جمله ها استفاده کنیم، فرد را برای ادامه رفتارش تشویق کرده ایم.