آرشیو شنبه ۴ آبان ۱۳۹۸، شماره ۳۵۵۸
اندیشه
۸

حسینعلی نوذری و هاشم آقاجری در نشست نقد و بررسی کتاب «اختراع قوم یهود»

تاریخ جعلی قوم یهود

گروه اندیشه: چندی پیش نشست نقد و بررسی کتاب «اختراع قوم یهود» با همکاری مجله «مردم نامه» و نشر نو، با حضور حسینعلی نوذری، هاشم آقاجری و داریوش رحمانیان برگزار شد. این کتاب تالیف شلومو زند، مورخ سرشناس اسرائیلی و استاد بازنشسته دانشگاه تل آویو است که در سال 2008 به زبان عبری منتشر شد.  «اختراع قوم یهود» یک سال پس از انتشار در اسرائیل، به فرانسه و انگلیسی و سپس به اکثر زبان های دنیا ترجمه شد. در سال 1397 ترجمه فارسی این کتاب نیز منتشر و با استقبال زیادی روبه رو شد، چندان که تاکنون به چاپ چهارم رسیده است. زند هدف خود را در این کتاب تلاشی نظری برای ساختارشکنی اسطوره فراتاریخی موجودیت ملتی تبعیدی و سرگردان می داند. او در این کتاب دیدگاه رایج درباره تاریخ کهن قوم یهود را که در سطحی وسیع در دستگاه رسانه ای و ایدئولوژیک صهیونیست ها تبلیغ و ترویج می شود، با بینشی علمی و روایتی جذاب نقش برآب می کند و به همین دلیل با انتقاد گسترده صهیونیست ها نیز روبه رو شد. زند نشان می دهد هیچ نشانه علمی برای اثبات این امر وجود ندارد که در سال 70 پس از میلاد مسیح، قوم یهود از سرزمین مقدس خود بیرون رانده شده است. طبق تحقیقات او، یهودیان اصلا قومی نیستند که 2000 سال تمام در سراسر دنیا پراکنده شده باشند و شکل گیری جماعت های یهودی ساکن حوزه دریای مدیترانه و اروپا بیشتر حاصل فعالیت روحانیان یهودی در زمینه ارشاد دینی بوده است. طبق نظر او یهودیان اصلا قوم نیستند، بلکه جامعه ای دینی هستند که گروه هایی با تبار گوناگون به آن پیوسته اند. آنچه در ادامه می خوانید، گزیده ای از سخنان نوذری و آقاجری در نشست نقد و بررسی این کتاب است.  

حسینعلی نوذری: ریشه و تبار یهودیان

در ابتدا جا دارد به نشر وزین نو که میراث دار بسیار ارجمند و گران قدر انتشارات امیرکبیر است، تبریک بگویم که چهار دهه  بسیاری از فشارها، سانسورها و تنگناها را به جان خرید اما نگذاشت پرچم پرافتخار امیرکبیر سابق و نشر به معنای دقیق و سالم کلمه در این کشور بر زمین افتد و دیگرانی سور به زمین افتادن این پرچم را به سفره بنشینند. «اختراع قوم یهود» به عنوان یکی از نقاط مثبت کارنامه وزین و پربار این نشر محسوب می شود. این کتاب اثری است بسیار چالش برانگیز و بحث های مناقشه انگیز و تحریک کننده ای را همچنان که در نسخه عبری،  انگلیسی و فرانسه و سایر زبان ها به وجود آورد، در زبان فارسی هم موجب خواهد شد. کتاب از نظر قطع و اندازه و به لحاظ فنی در خور ستایش است. همچنین زحمات مترجم گران قدر به ویژه در بحث معادل سازی های دقیق درباره اسامی خاص و اماکن قابل تقدیر است. کتاب برای شخص من بسیار جالب بود و برای برخی درس های نظری، هم در مقطع دکترای رشته علوم سیاسی و هم رشته تاریخ آن را به دانشجویان معرفی کرده ام. چند نکته انتقادی را خدمت ناشر و مترجم می گویم: در نسخه انگلیسی، ارجاعات درون متنی است و منابع به طور کامل و دقیق در پایان کتاب آمده است. در ترجمه فارسی با انتقال منابع به پانوشت ها (شاید به خاطر محدودیت صفحات) برخی از منابع را حذف کرده اند و در برخی پانوشت ها نام کوچک نویسنده حذف شده که برای محققان ایجاد مشکل می کند. نکته دیگر این است که طبق اصول روش شناسی تهیه کتاب، همه منابع باید به صورت مورب و ایتالیک و در فارسی به صورت ایرانیک بیاید ولی در چاپ فارسی این موضوع رعایت نشده است.  

شلومو زند استاد ممتاز بازنشسته تاریخ در دانشگاه تل آویو و متولد شهر لینتز اتریش در 10 سپتامبر 1946 است. عمده علائق او به تاریخ معاصر به ویژه تاریخ قوم یهود است. اختراع یا ابداع قوم یهود در سال 2008 چاپ شد و بلافاصله در 2009 به زبان انگلیسی و بعد به زبان های آلمانی، فرانسه، عربی، اسپانیایی، پرتغالی و سایر زبان های مختلف ترجمه شد. ترجمه از عبری به انگلیسی از سوی یاول لوتان (Yael Lotan) انجام شده است. ناشر متن انگلیسی، ورسو از ناشران بسیار برجسته و چپ انگلیس است که کارهای بسیار اساسی را منتشر می کند و هم در لندن و هم در نیویورک شعبه دارد. عنوان اصلی کتاب در عبری این است: «چه زمانی و چگونه قوم یهود اختراع شد؟» در عنوان های انگلیسی و فرانسه و سایر زبان ها از جمله فارسی، «اختراع قوم یهود» معادل گذاری شده که خود شلومو زند آن را مطرح کرده است. زند کتاب را با مطالعه ای در سایر پژوهش ها و آثار ادبی، تاریخی، سیاسی، اجتماعی و اقتصادی آغاز می کند که تا پیش از این درباره مسئله قوم یهود انجام گرفته است. مسئله محوری مورد نظر او که پروبلماتیک سراسر تحقیقات او نیز هست، تبعید اجباری و اخراج یهودیان از منطقه ای است که امروز مرزهای اسرائیل و مناطق پیرامونی آن را تشکیل می دهد. این مسئله ای است که او سعی می کند به واکاوی و تحلیل و راستی آزمایی آن بپردازد. اخراج یهودیان از منطقه به عنوان یکی از منابع و ارکان اساسی و اجزای تشکیل دهنده تاریخ یهود به شمار می رود ولی زند با کمال تعجب ابراز می کند که علی رغم همه تلاش ها و تحقیقاتی که به عمل آورده، نتوانسته هیچ گونه اثر و نشانه و ادبیاتی در اثبات این موضوع پیدا کند. البته او اشاره می کند که گرچه در متون مقدس مثلا در عهد عتیق و در سفر خروج به این مسئله اشاره شده اما این به معنای کاری تحقیقی و تالیفی در حوزه تاریخ نگاری و واقع نگاری تاریخی نیست که ما بعدا بتوانیم بر مبنای آن حقایق تاریخی، به تحلیل و واکاوی بپردازیم. ما به اسناد و مدارکی متقن و تاریخی در این زمینه نیاز داریم. او در نتیجه گیری از تحقیقات خود به سه نکته می رسد: 1- خیلی ساده و راحت باید پذیرفت که اساسا پدیده اخراج، تبعید، نفی بلد یا هر معنای دیگری از این دست به لحاظ یک امر واقع تاریخ نگاری که با حقایق مسلم و حتمی سروکار دارد رخ نداده است. 2- هیچ کس یا هیچ جریان یا هیچ دولت مستقری یهودیان را از این منطقه تبعید نکرده است. 3- پدیده یهودی سرگردان یا آوارگی قوم یهود اساسا یک اختراع دوران مدرن است. حتی او تعبیر جعل (fabrication) را به کار می برد و می گوید این پدیده یک برساخت دوران مدرن است.

نکته بعدی درباره دلایل توجیهی برای حضور میلیون ها یهودی در حوزه مدیترانه و اطراف آن است. یکی از استنادهای اساسی که این منطقه را سرزمین مادری یهودیان می داند کثرت جمعیت و تعداد نفوس یهودیانی است که در این منطقه وجود دارد. او چه دلیلی برای رد این مسئله ارائه می کند؟ دلیل او این است که این پدیده بیش از هر چیز نتیجه یک تغییر کیش انبوه و توده ای است که در این منطقه در طول تاریخ صورت گرفته، تغییر کیشی که توسط مردمان محلی و بومی آن منطقه از کیش های دیگر اعم از پاگانیستی یا سایر کیش های جادویی و آیینی صورت گرفته است. زند به این نکته نظر دارد که آیین یهود نخستین حلقه یا جریان از آیین ادیان های حنیفی و راست کیشانه و ارتدوکسی و به اصطلاح ادیان ابراهیمی و توحیدی است که روند تحول از حوزه های چندخدایی به طور تاریخی را طی کرده و به گونه ای تکاملی از چندخدایی به سه خدایی، دو خدایی و نهایتا به تک خدایی و آیین توحیدی رسیده است. او می گوید دلیل اینکه این تغییر کیش های انبوه رخ داده این است که برخلاف تصور رایج، دین یهودیت در ادوار گذشته در سطحی بسیار وسیع دین تغییر کیشی محسوب می شده و بسیاری از اقوام و مردمان به راحتی این دین را می پذیرفتند. ضمن اینکه باز هم بر خلاف تصور رایج، روحیه و رفتارهای موجود در آیین یهودیت صدر، همانند آیین مسیحیت صدر و آیین صدر اسلام روحیه تساهل و تسامح بوده و بدین ترتیب بسیاری از جریان های پاگانیستی و کافر کیشانه و جریان های آیینی را تشویق و ترغیب می کرده که به سمت آن بیایند. نکته بعدی این است که به اعتقاد زند این تغییر کیش های عمومی و انبوه، اولین بار در دوران سلسله حشمونی ها که بیشتر تحت نفوذ جریان های هلنستیک (فرهنگ و تمدن و هنر و سیاست و جامعه متاثر از یونان باستان) بودند تا زمان اعتلای قدرت نهادینه و رسمی مسیحیت در قرون چهارم و پنجم صورت گرفته است. تا این زمان این تغییر کیش ها از آیین های مختلف به آیین یهودیت در قالبی وسیع ادامه پیدا می کند. حشمونی ها از سلسله ها و خاندان های حکومت گری بودند که در خلال سال های 140 و 116 پیش از میلاد در سرتاسر منطقه یهودیه و مناطق مجاور آن ساکن بودند.

همه مفاهیمی که زند مطرح می کند نتیجه تحقیقات میدانی و مراجعه او به منابع متعدد و متنوع از جمله منابع انسانی (مصاحبه ها، مراجعه به آرشیوها و...) است. به اعتقاد زند، به احتمال بسیار زیاد ریشه و تبار اکثر یهودیان معاصر نه به سرزمین کنونی اسرائیل بلکه به مناطق و سرزمین های خارج از سرزمین اسرائیل فعلی باز می گردد. بعد بلافاصله به یک نکته اشاره می کند که آن هم به عنوان یکی از کلیدهای اساسی فهم و درک این کتاب است: ما چیزی به عنوان نژاد-ملی یا نژاد-ملت (nation-race) نداریم آنچنان که دولتشهر (city- state) یا دولت-ملت (nation-state) داریم. مفاهیم تاریخی و گفتمانی در پیوندی اجتناب ناپذیر با اندیشه و فلسفه سیاسی قرار دارند. بر این مبنا بخشی از نظریه پردازان حوزه نظریه سیاسی و تاریخ نگاران قوم یهود، با گزاره هایی که از دل گذشته های عمیق و ژرف در می آورند، به پدیده ای به نام نژاد-ملت باور دارند. زند این تز را اساسا بی پایه و غیرعلمی می داند و معتقد است ما چنین چیزی نداریم که ملت ها بر اساس نژاد شکل گرفته باشند. بنابراین مفهوم ملت-نژاد واحد یهودی با خاستگاه مشترکی که به اصطلاح سرزمین کنعان یا سرزمین اسرائیل باشد هرگز وجود خارجی نداشته است. همچنین همان گونه که همه مسیحیان و مسلمانان اولاد و احفاد و اعقاب و اخلاف مردمان تغییر کیش داده هستند و نه لزوما برآمده از مسیحیان و مسلمانان صدر، یهودیان نیز به طریق اولی از افراد تغییر کیش داده هستند. فراموش نکنیم که حتی مسیحیان و مسلمانان صدر نیز به نژاد نبودند و کسانی که به مسیحیت و اسلام گرویده بودند نیز مشرک یا کافر یا از ادیانی دیگر بودند. زند بر همین اساس نتیجه می گیرد که نژادی که به طور ناب و خاص یهودی باشد و نیای واحد و مشترک داشته باشد و واجد سرزمین واحد یا خاستگاه اولیه باشد نداریم. او با ارجاع به منابع مختلف نشان می دهد که در همان دوران کلاسیک هم در بخش های مختلف شاهد حضور یهودیانی هستیم که اساسا اسرائیلی یا کنعانی نیستند بلکه تغییر کیش داده شده هستند.

به عقیده زند یهودیت همانند عموزاده های خود یعنی مسیحیت و اسلام یک دین تبشیری و تبلیغی است که مردمان سایر ادیان و آیین ها و کیش ها را به آیین خود دعوت می کرده است. بنابراین تمام مفروض هایی که از این به بعد ارائه می دهد همگی در تایید این مفروض اولیه است. از نظر او عمدتا این رویکرد تبشیری و تبلیغی موجب می شود تا بخش های زیادی از نژادها و اقوام مختلف وارد کسوت و آیین جدید یهود شوند. آنچه تحت عنوان تغییر کیش انبوه و توده ای به سمت یهودیت رخ داده از میان اقوام خزرها در قفقاز، قبایل بربر در شمال آفریقا و در قلمرو پادشاهی حمیری ها در شبه جزیره عربستان بوده است. زند با این استدلال،  سندیت اسباط دوازده گانه قوم یهود را تا حد زیادی به لحاظ تاریخی زیر سوال می برد.

نکته بعدی این است که به اعتقاد زند، بر مبنای اسناد و مدارک، یهودیان اولیه که در اسرائیل می زیستند بر خلاف تصور رایج توسط رومیان اخراج نشده اند. در حوالی سال 132 تا 136 میلادی شورش بسیار عظیمی از سوی یهودیان بارکوخبا علیه امپراتوری روم شکل می گیرد. این شورش به سومین جنگ یا آخرین جنگ یهودی و روم موسوم است. زند اشاره می کند که با توجه به اسناد و نوشته ها و مکتوبات چه به لحاظ تاریخی و چه در قالب سنگ نوشته ها و نوشته های دینی که از یهودیان و همچنین رومیان به جا مانده، رومیان اقدام اساسی و همه جانبه ای برای اخراج یهودیان صورت نداده اند. او می گوید رومیان به اکثر یهودیان اجازه دادند در کشور بمانند و برعکس داستان تبعید افسانه ای بود که از سوی مسیحیان صدر تبلیغ و ترویج شد تا از این رهگذر یهودیان را به خدمت دین و ایمان جدید درآورند. این عنوان، دقیقا عبارتی است که زند در یکی از مصاحبه هایی که انجام داده به کار می برد و می گوید داستان تبعید، «افسانه ای» بود که از سوی مسیحیان صدر ترویج و تبلیغ می شد و مسیحیان این واقعه را در جریان رویارویی با یهودیان و به عنوان مجازات الهی یهودیان به خاطر اینکه بشارت مسیح و انجیل را رد کرده بودند، تبلیغ می کردند. به زعم زند مسیحیان درصدد بودند تا به نسل های بعدی یهودیان بقبولانند که تبعید نیاکان و پیشینی های آنان تنبیه و مجازاتی است به خاطر کفرانی که در برخورد با انجیل داشتند.

بالاخره به دنبال فتح فلسطین توسط اعراب در قرن هفتم میلادی بسیاری از یهودیان محلی به اسلام گرویدند و با مسلمانان متشبه شدند. در نهایت زند نتیجه می گیرد این تغییر کیش و این گروش ها ریشه و پیشینه تبار فلسطینیان معاصر به شمار می رود. زند در فصل آخر کتاب به اقامه و طرح پرسش هایی اساسی می پردازد. قابل توجه دانشجویان مقطع دکترا است که هر کدام از این پرسش ها می تواند فتح باب مقالات، رسائل و کتاب های تحقیقی و تاریخی شود. 

هاشم آقاجری: شالوده شکنی تاریخ نگاری صهیونیستی

«اختراع قوم یهود» کتابی است بسیار مهم که در خود تل آویو و اسرائیل چند ماه جزء کتاب های پرفروش بود و در زمینه تاریخ یهود و اسرائیل یکی از کتاب هایی است که بیشترین ترجمه را به زبان های دیگر داشته است. در 2008 نسخه عبری کتاب منتشر شد و همان سال به زبان فرانسه ترجمه شد، در 2009 ترجمه انگلیسی و سپس  ترجمه های آلمانی، روسی، پرتغالی، اسپانیایی و... منتشر شد. خوشبختانه ما هم امروز ترجمه آن را به زبان فارسی در اختیار داریم. البته روشن است که این کتاب در مقابل موافقان زیاد، مخالفان بسیار سرسختی هم دارد، چون موضوعی که مطرح می کند صرفا یک موضوع تاریخی به معنی خاص و سنت گرایانه کلمه نیست و موضوعی است که دقیقا با اینجا و اکنون اسرائیل و یهودیان پیوندی نزدیک دارد. زند پروژه ای دارد که آن را تقریبا در تمام آثاری که تاکنون منتشر کرده و در همه مقالات و مصاحبه هایش دنبال کرده است. غیر از این کتاب که در 2008 منتشر شد، او کتاب «اختراع سرزمین اسرائیل» را در 2012، «چگونه از یهودی بودنم دست می کشم» را در 2013، و «پاپان روشنفکر فرانسوی» را در 2016 منتشر کرده است. پروژه ای که زند دارد نهایتا در خدمت چه هدفی است و چه نتایجی بر آن مترتب می شود؟ وقتی دانشجویان این کتاب را می خوانند برای اینکه در انبوه فکت ها و ارجاعات و منابع و ماخذهایی که در کتاب هست (و البته یکی از مزیت های مهم این کتاب است) گم نشوند باید بدانند این کتاب در کل پروژه زند و هدف کلی ای که زند به عنوان یک مورخ دنبال می کند، چیست. زند رساله دکترایش را در خصوص تاریخ فرانسه گذرانده و سال ها در دانشگاه تل آویو و دانشگاه های کالیفرنیا و پاریس تدریس کرده است.

من دیدگاه های کلی شلومو زند را جمع بندی می کنم: زند پیوند یهودیان را با ارض مقدس و سرزمین مقدس اورشلیم تایید می کند اما می گوید به نظر من پیوند دینی یهودیان با سرزمین، موجب حق تاریخی یهودیان بر این سرزمین نمی شود. این تز مهمی است که زند دنبال می کند. در عین حال زند از موجودیت اسرائیل دفاع می کند. اما دلیل دفاع از این موجودیت را نه آن حق تاریخی بلکه این می داند که امروز اسرائیل یک واقعیت است و اگر بخواهیم کوششی برای نابودی آن کنیم منجر به تراژدی های بزرگی خواهد شد. پس زند بر اساس منطق واقع بینانه، این موجودیت را قبول می کند. اما در عین حال زند از جمله کسانی است که طرفدار پروژه تک دولتی نیست و از پروژه دودولتی دفاع می کند. زند جزء خانواده چپ سیاسی است. هم پدرش و هم مادرش یهودیانی بودند که از هولوکاست جان به در بردند و  بعد به اتریش رفتند و به حزب کمونیست گرایش پیدا کردند و از روحانیت یهود و کنیسه و مذهب سنتی دست شستند. زند هم خودش به عنوان یک فرد چپ گرا که آرمان های سوسیالیستی و مارکسیستی را دنبال می کند از این منظر به تاریخ و جامعه نگاه می کند اما بر خلاف برخی از چپ گرایان چه در داخل اسرائیل و چه بیرون از اسرائیل که طرفدار پروژه تک دولتی هستند از پروژه دودولتی دفاع می کند. طرفداران پروژه تک دولتی می گویند یک دولت واحد تشکیل شود که شامل یهودیان، مسلمانان، مسیحیان، فلسطینیان، عرب ها، اسرائیلی ها و همه باشد. زند این پروژه را رد می کند، باز هم نه به خاطر یک سری جزم های اعتقادی یا فکری بلکه به دلیل واقعیت. او می گوید در میان یهودیان کسانی آن چنان متعصب و جزم اندیش هستند که به هیچ وجه حاضر نمی شوند دولتی به نام دولت اسرائیل را از دست بدهند و یک دولت واحد تشکیل شود که پیروان همه ادیان و اقوام را دربر گیرد. در نتیجه او از تز دو دولت دفاع می کند؛ دولت اسرائیل و دولت فلسطین. اما در عین حال می خواهد دولت اسرائیل از یک دولت قومی و مذهبی ذات گرا و طبعا نژادپرست به یک دولت ملی دموکراتیک تبدیل شود. چون اسرائیل کنونی یک دولت قوم سالار است که این قوم سالاری اش هم یک قوم سالاری جهانی یعنی قومیت و نژاد ذاتی یهود است. شهروندان این ملت-دولت فقط یهودیان هستند و غیر یهودی ها شهروند دارای حقوق برابر نیستند. پس در درون سرزمین های اسرائیل ما شاهد نوعی سیستم آپاراتاید و تبعیض هستیم. در عین حال این دولت از آنجایی که خودش را با یک دین تعریف می کند شهروندانش را تمام یهودیان جهان می داند. ساکنان عرب و فلسطینی و غیریهودی امروز اسرائیل از نظر دولت اسرائیل شهروند محسوب نمی شوند زیرا یهودی نیستند، در حالی که شهروندان کشورهای دیگر بالقوه شهروند اسرائیل هستند و حق بازگشت دارند. شلومو زند با این حق بازگشت به شدت مخالفت می کند و می گوید اسرائیل دیگر نباید یهودیان سایر سرزمین ها را بپذیرد. به خصوص که امروز دیگر همچون دوره هیتلر و هولوکاست و کوره های آدم سوزی نیست که یهودیانی که شهروند کشورهای دیگر در اروپا و آمریکا و غرب هستند، مورد آزار و اذیت قرار گیرند و در سرزمین خودشان دارای حقوق دموکراتیک و برابر با تمام شهروندان آن جامعه ملی هستند.

زند نهایتا از نوعی ناسیونالیسم دفاع می کند که به جای اینکه ذات گرا و در نتیجه طردگرا باشد از نوعی ناسیونالیسم مدنی دفاع می کند. کل پروژه زند و نتیجه کار او، حاصل نوعی شالوده شکنی در تاریخ نگاری صهیونیستی است. تاریخ نگاری صهیونیستی از نیمه دوم قرن نوزده شکل گرفت و بعد تبدیل به نوعی آموزش شد و در درس های دولت اسرائیل دائم تکرار شد و به خورد دانش آموزان داده شد. بر اساس یک ایدئولوژی نوعی تاریخ نگاری تولید شد که معطوف به قدرت و دولت است. در اینجا ما سه مولفه تاریخ نگاری، ایدئولوژی (که در اینجا ایدئولوژی صهیونیسم است) و قدرت سروکار داریم. از نظر زند این ایدئولوژی یک ایدئولوژی کاملا جدید و برساخته بود که به هیچ وجه در تاریخ یهودیان سابقه نداشت. یعنی نوعی بازتفسیر ایدئولوژیک و نوعی تاریخ نگاری جدید ایجاد شد برای اینکه بتوانند قدرتی را به نام دولت صهیونیستی ایجاد کنند. در این تاریخ نگاری به فرد یهودی و دانش آموز اسرائیلی این چنین آموخته می شود: سرزمین فلسطین و اسرائیل، سرزمین اصلی و مقدسی است که بنی اسرائیل در 2000 سال پیش در آن سکنی داشتند. دیاسپورا و آوارگی و سرگردانی در همه دنیا بر این قوم طی دو تبعید بزرگ (تبعید اول در 1300 پیش از میلاد و تبعید دوم در 70 میلادی) تحمیل شد. تمام یهودیان خاورمیانه، آفریقا، آسیا و اروپا بر اساس این تاریخ نگاری نتیجه پراکنش و گسترش همین قوم هستند و در نتیجه علی رغم دوری و فاصله مکانی و منطقه ای و تنوع فرهنگی که در کشورهای مختلف در طول 2000 سال تجربه کرده اند، همچنان از همان پیوند خونی و نژادی هستند. یعنی اینجا یهودیت نه به مثابه یک دین بلکه به مثابه یک نژاد  قرائت می شود. یهودیان یک قوم و یک نژادند که از نظر خونی و ژنتیکی با هم پیوند دارند. تبعید بر آنها تحمیل شده و پراکنده شده اند و پس از گذشت آن همه زجر و شکنجه و تهدیدکه اوج آن هولوکاست نازیستی و هیتلری در جریان جنگ جهانی دوم بوده، حالا در قرن بیستم این قوم فرصتی پیدا کرده که به وطن اصلی و سرزمین مقدسش بازگردد. در این قرائت قوم یهود همواره یک حق تاریخی داشته که به این سرزمین بازگردد و بازگشت. همچنین فلسطینی ها و عرب ها ساکنان اصلی این سرزمین نبودند. تصادف های تاریخی و شانس و زور و جنگ باعث شد که آنها در این سرزمین ساکن شوند؛ سرزمینی که در شعار صهیونیست ها، در شعار گلدن مایر، در شعار هرتزل، در منظر بیانیه بالفور تصویر می شد: بازگشت قومی بدون سرزمین به سرزمینی بدون قوم. اورشلیم و فلسطین یک سرزمین بکر و قلمرو بدون ملت است و ملتی به نام قوم یهود داریم که از وطن اصلی اش آواره شده، لذا این ملت بدون قلمرو و بدون سرزمین باید به این سرزمین بدون ملت بیاید. این پروژه در واقع یک پروژه صهیونیستی است و نوع نگاهش به هویت و از جمله هویت ناسیونالیستی یک نگاه کاملا ذات گرایانه است، ذات نژادی و خونی. اما شلومو زند این نوع تاریخ نگاری و نگاه هویتی را شالوده شکنی می کند.

منظری که شلومو زند از آن به مسئله هویت و ناسیونالیسم وارد می شود تحت تاثیر رهیافت های برساخت گرایانه در کارهای کسانی مثل ارنست گلنر، بندیکت اندرسون و اریک هابزبام است که در این کتاب هم به آنها ارجاع می دهد و صریحا از دین خود به آنها یاد می کند. در این منظر هویت به خصوص هویت های ملی و ناسیونالیستی یک امر ازلی و ذاتی نیست. هویت و ناسیونالیسم برساخته است، روایت است، در واقع نوعی تفسیر است، تفسیری که ما از خودمان و از رابطه خودمان با دیگری می کنیم و آن را  بر می سازیم. پیوند میان یهود و سرزمین اصلی وجود دارد اما آن پیوند، پیوند پیروان یک دین با یک سرزمین مقدس و در نتیجه یک رابطه معنوی است. اما از منظر زند صهیونیسم یک دین را تقلیل داده به یک نژاد و بعد رابطه این نژاد را با ارض مقدس پایین آورده و زمینی کرده و به یک رابطه قدرت تبدیل کرده. پیوند ما به عنوان مسلمانان امروز با کعبه یا مکه یا مدینه یک پیوند معنوی است و هیچ گاه یک مسلمان در هیچ کشور یا هیچ نقطه جهان نمی گوید که به دلیل این پیوند معنوی که ملت مسلمان با آن مکان مقدس دارد باید برویم آن مکان مقدس را تصرف کنیم و در آن سکونت گزینیم. اما کاری که صهیونیست ها کردند و می کنند عملا همین است و زند این موضوع را به شدت نقد می کند. زند این تاریخ خطی و پیوسته را شالوده شکنی می کند. کاری که صهیونیست ها می کنند نوعی الگوبرداری از تاریخ نگاری خطی عصر روشنگری هم هست که کل تاریخ بشر را آن چنان می خواند که گویا از یک نقطه شروع شده و مراحل تکاملی را طی کرده تا به دوره روشنگری رسیده. در واقع تاریخ نگاران و متفکران صهیونیستی با بازخوانی خطی تاریخ و کنار هم قراردادن قطعات پراکنده گوناگون، پازلی می سازند که بر اساس آن یک قوم واحد منسجم نژادی داریم که رانده و پراکنده شده و حال باید به سرزمین اصلی اش بر گردد.

پرسشی که زند مطرح می کند این است که آیا کتاب مقدس یک کتاب تاریخی است یا یک کتاب الهیاتی. ادعای زند این است که تا نیمه دوم قرن نوزدهم کتاب مقدس یک کتاب تاریخی محسوب نمی شد و کتابی دینی و الهیاتی بود. تاریخ نگاری و ایدئولوژی صهیونیستی این کتاب را به یک کتاب تاریخی تبدیل کرد و بعد بر اساس آن، تاریخ نگاری خاص خودش را تولید کرد و افسانه و اسطوره را به جای واقعیت گذاشت. از نظر زند دیاسپورا و سرگردانی نتیجه اخراج عبریان و تبعید آنها نبود. زند بر مبنای شواهد و مدارک در بسیاری از بدیهیات تاریخ نگاری صهیونیستی شک می کند و با اتکا به منابع آنها را از هم می پاشاند. مثلا یک نکته که شاید برای ما جالب باشد این است که زند بر اساس مدارک و شواهد نشان می دهد اساسا در 1300 پیش از میلاد تا 660 پیش از میلاد کل بنی اسرائیل از اورشلیم تبعید نشد. کاری که کوروش کرد معطوف به کل یهودیانی که از اورشلیم تبعید شده باشند نبود. او می گوید تمام شواهد و مدارک نشان می دهد که یهودیانی که در اورشلیم زندگی می کردند بعد از آن تاریخ همچنان به زندگی شان ادامه دادند. تبعید فقط محدود به الیت سیاسی و فکری بوده یعنی عده محدودی مثل دانیال نبی که در مرزهای امپراتوری ایران بودند. 

علاوه بر حملات تاریخ نگارانه ای که سعی شد به کار زند انجام بگیرد ما شاهد نقدهای ژنتیکی هم بر کار زند هستیم. در سال 2010 یعنی دو سال بعد از انتشار «اختراع قوم یهود»، آقای هری اوسترر، استاد ژنتیک کالج پزشکی آلبرت انیشتین در نیویورک دست به مطالعه ژنتیکی می زند و تلاش می کند با مطالعه دی ان ای، شاخص هایی را استخراج کند که از نظر او شاخص های تبارشناختی و اصل و نسبی نژاد یهودی هستند و بدین ترتیب سعی می کند با سلاح ژنتیک به جنگ تاریخ نگاری برود. مسئله قوم یهود و اینکه یهودیان آیا یک نژاد هم خون و تباری هستند یا پیروان یک دین، از منظرهای مختلف بررسی شده و بحثی به شدت میان رشته ای است. در این موضوع هم باستان شناسان وارد شدند، هم زبان شناسان، هم جغرافی دانان، هم دانشمندان علوم سیاسی و... اما اساس کار همه اینها مطالعات تاریخ نگاری است. البته بعدا معلوم شد که کار ژنتیکی اوسترر اشکالات اساسی دارد، کمااینکه در 2012 دکتر اران آلهایک که او هم ژنتیک شناس است دو مقاله در جواب به کارهای اوسترر منتشر کرد و نشان داد کاری که اوسترر کرده در واقع باز هم نوعی تقلب و دست کاری در داده ها برای اثبات ایدئولوژی برساخته نظریه پردازان و تاریخ نگاران صهیونیست است. جالب است که شلومو زند در مصاحبه ای می گوید اگر امروز هیتلر زنده بود از کار اوسترر به شدت خشنود می شد، چون هیتلر هم دقیقا می خواست همین کار را بکند. حرف هیتلر و دانشمندان ژنتیک شناس او این بود که یهودیان یک ژن معیوب و آلوده هستند و در نتیجه هر کسی که یهودی است باید به کوره های آدم سوزی سپرده شود و این میکروب خطرناک برای نژاد پاک آریایی را باید کاملا از بین ببریم. حالا سال ها بعد از هیتلر، صهیونیست هایی که می خواهند ایدئولوژی دولت آپارتاید اسرائیل را موجه کنند و با کار تاریخ نگارانه و تفسیر کتاب مقدس راه به جایی نمی برند، دوباره به ژنتیک متوسل شده اند تا بگویند یهودیان یک ژن و قوم برگزیده هستند.

توصیه می کنم این کتاب را هم دانشجویان تاریخ، هم دانشجویان علوم سیاسی و هم دانشجویان دیگر رشته های علوم انسانی بخوانند. این کتاب ویژگی های بسیار مثبتی دارد که می توان درباره اش صحبت کرد اما در عین حال ضعف هایی هم در شکل دارد. توصیه ای هم به ناشر ارزشمند کشورمان، نشر نو دارم که میراث دار سابقه درخشان انتشارات امیرکبیر است که متاسفانه بعد از انقلاب به آن حال و روز نزار افتاد، و آن این است که بهتر است در تجدید چاپ، در متن اصلی نقشه جغرافیایی و عکس بگنجانند. چون با توجه به بحث های متنوعی که این کتاب مطرح می کند، اگر خواننده به نقشه و عکس دسترسی داشته باشد مطالب کتاب برایش مجسم تر و یادگیری اش راحت تر می شود.