آرشیو پنج‌شنبه ۱۶ آبان ۱۳۹۸، شماره ۴۵۰۴
هنر و ادبیات
۸
نقد داستان

نگاهی به رمان در کافه جوانی گمشده نوشته پاتریک مودیانو

بعضی سکوت ها به گردن ما حق دارند

حامد حسینی پناه کرمانی

میلان کوندرا در کتاب هنر رمان می گوید: چندآوایی در فضای سحرآمیز رمان بیش از آنکه تکنیک باشد، شعر است.

این شعر توسط پاتریک مودیانو در رمان «کافه جوانی گمشده» به شیواترین صورت پیش چشم مخاطب قرار می گیرد.

زن جوانی به نام لوکی ناپدید شده و غیبت او بستر روایت از صداهای مختلف و آواهای متفاوت شده است: صدای اول متعلق است به جوانی دانشجو، صدای دوم روایت کارآگاهی است که روی ناپدید شدن لوکی کار می کند. صدای سوم صدای خود زن جوان ناپدید شده و آوای چهارم از آن دوست نویسنده لوکی است.

مودیانو گذشته ای متعلق به دهه پنجاه را با محوریت کافه ای واقع در کارتیه لتن شهر پاریس به زمان حال می کشد.«بین دو ورودی کافه، همیشه در تنگ را که به آن «در تاریکی» می گفتیم باز می کرد و وارد می شد. سر همان میز همیشگی، ته سالن کوچک می نشست.»

روایت جوان دانشجو از لوکی با این عبارت آغاز می شود و بعد در ادامه: «آمدنش وقت و ساعات معین و مشخصی نداشت.» و متوجه می شویم که: «اسم لوکی از لحظه ورود زن جوان به کنده، روی او گذاشته شد... او به کنده پناه آورده بود تا از کسی یا چیزی بگریزد.»

و متفاوت بودن لوکی از نگاه راوی اول نمایان است: «اگر خوب زیرنظرش می گرفتیم، از بعضی لحاظ، تضاد محرزی با دیگران داشت. مثلا خوش سلیقگی خاص او در پوشیدن لباس...»

از ویژگی های جمع دوستان در کافه کنده این بود که: «وقتی همه در کنده حضور داشتیم، هرگز از نسل و تبار خود سوالی نمی کردیم.»

سایه ای از حضور زن جوان بر روح و جان راوی بخش اول نقش بسته است: «او زنی ماخوذ به حیا، خجالتی، با ژست های آرام و کند، متبسم و از همه چیز مهم تر ساکت و بی سر و صدا بود.»

یادآوری خاطرات لوکی، راوی را در زمان گذشته غرق می کند: «من از مشتریان تودار، ساکت و راز نگهدار کنده بودم و همه به این قضیه معترف بودند. کنده برای من یک پناهگاه بود؛ پناهگاهی در مقابل همه واهمه ها، ترس ها، دلتنگی ها و ملال زندگی.»

روایت بخش دوم با این جمله کارآگاه «پیر کسله» آغاز می شود: «آن روز بخت یارم بود و سر میز بغل دستم در کنده، مرد جوانی نشست. بین ما خیلی طبیعی، گفت وگویی سر گرفت.»

کارآگاه رمان نیز در دنیای درونیات خود غوطه ور است: «با گذشت سال ها، بسیاری چیزها و انسان ها چنان مسخره و معمولی به نظر می رسد که فقط با نگاهی کودکانه به آنها می نگریم.»

و این همان کسی است که درباره خود می گوید: «کافی بود که فقط یک بار، کسی را می دیدم تا در ذهن و خاطرم برای همیشه باقی بماند.»

کارآگاه کسله دلیل حضور خود در کنده را این گونه عنوان می کند: «شناخت جزییات هر چه بیشتر از این زن، آن هم از زبان مشتریان کنده بیشتر به دردم می خورد.»

همسر لوکی برای پیدا کردن همسرش به کارآگاه خصوصی متوسل شده است: «آقای ژان پیر شورو با آن صدای باز و رسا، از پشت تلفن قرار ملاقات را تعیین و قطعی کرده بود و در این مکالمه، تنها اساس و دلیل ملاقات ما را گفت وگویی ساده بابت همسرش عنوان کرد!»

و بعد از این ملاقات متوجه می شویم «ژاکلین شورو» یا با نام و فامیل پدری «ژاکلین دولانک» همان لوکی کافه کنده است و در می یابیم که: «او و همسرش حدود 15 سال اختلاف سنی داشتند. 22 و 36 ساله بودند.» و «تنها مدرک موجود در اثبات واقعیت این ازدواج، قباله ای بود که در پایان مراسم، به دست شان داده بودند. قباله ازدواج، دفترچه فامیلی!»

و مرد اعتراف می کند که: «زن جذاب و دلفریبی بود... برق آسا عاشقش شده بودم...» و در ادامه از عدم دلبستگی ژاکلین به زندگی می گوید: «این اواخر، روز به روز و بیش از پیش به او سرکوفت زندگی روزمره شان را می زد و سرزنشش می کرد؛ معتقد بود که نمی شد به این یک زندگی واقعی گفت.»

نویسنده این رمان کارآگاه را نیز غرق در خاطرات گذشته خود می کند: «در واقع، پرسوناژ اصلی و حساس معما ژاکلین دولانک بود. از این ژاکلین ها، چه بسیار که از زندگی ام عبور کردند. او شاید آخرین شان باشد.» سوال ذهنی کارآگاه تبدیل به دغدغه مخاطب داستان می شود: «حالا این زن کجاست؟»

و با چرخشی در ذهن راوی بخش دوم کتاب: «رفته رفته از مراقبت مخفیانه و تعقیب نامحسوس خود، خلاف میل او، به عذاب می افتادم.

بله، طبیعی بود از نقش خود شرمسار و خجلت زده باشم. چه حقی است به خود می دهیم با زور و هر راه غیرقانونی، وارد زندگی دیگران می شویم، بعد با غرور و خودپسندی احمقانه مان خود را چون میل جراحی در کلیه ها و قلب های شان فرو کنیم- و تازه توقع گزارش و توضیح هم از آنها داریم...» و این سوالی است که تک تک مخاطبان این داستان از خود می پرسند که «آخر به چه عنوان؟» در زندگی دیگران وارد و از آنها توقع پاسخ و توضیح داریم. و در پاسخ به دغدغه های ذهنی خود در مورد زن ناپدید شده کارآگاه کسله می گوید: «در این پاریس به این بزرگی و عظمت، چه آسان می شود آدم گم کنیم!... در هر صورت و هرجا که بود، نباید هیچ ترسی به دل راه می داد چرا که من، دیگر حتی به ملاقاتش هم نمی رفتم.»

و در بخش سوم نوبت به زن ناپدید شده می رسد تا از زندگی خود برای ما بگوید: «در 15 سالگی، 19 نشان می دادم. شاید هم 20؛ اولین بار که با استفاده از غیبت مادر، از منزل در رفتم از این هم بچه تر بودم.»

و فرار از خانه تکرار می شود: «دفعه دوم، در کلانتری گراند کاریر، بخت یاری کرد و پلیس مهربانی نصیبم شد که سوالات را با مهربانی مطرح می کرد. بقیه باید مثل او بودند تا آدمی مثل من را به حرف یا اعتراف وادار کند. چرا که مرد به اعمال و گفته هایم توجه خاصی داشت. اضافه کردم که از پدر ناشناخته ام هیچ گونه اطلاعی نداشتم.»

لوکی نیز با قدم زدن در خاطرات خود آنها را به زمان حال می کشد: «تازگی ها، دیگر از پیاده روی تاریک و کورسوی بلوار رد نمی شدم، بلکه با شهامت و بدون کمترین دلهره ای از جلوی مولن روژ می گذشتم؛ زندگی جلویم قرار گرفته بود.»

آرام آرام خاطرات بیشتری را به یاد می آورد: «باز همان حافظه لعنتی و بعد جزییاتی که یادم می افتاد... دوهفته ای بود که با ژان پیر شورو ازدواج کرده بودم. چه کنم، نمی توانم او را جز ژان پیر شورو، جور دیگری صدا کنم. شاید به خاطر تفاوت سنی زیاد ما بود، یا اینکه او همیشه مرا شما خطاب می کرد؟!» و سردی رابطه ژاکلین با همسرش ژان پیر: «از اینکه ژان پیر شورو و من، هر یک اتاق خواب جداگانه داشتیم، شگفت زده بر جا مانده بود.» زن ناپدید شده سعی می کند به هر طریق ممکن از گذشته ها فرار کند: «می خواستم چشم هایم را تا ابد روی شان ببندم؛ مثل آزار نور کور کننده ای که به آنها می تابد.»

و احساسات ناگهانی ژاکلین: «مدام احساس ناگهانی خلئی درونی داشتم.»

با وارد شدن به یک کتابفروشی زندگی قهرمان وارد مرحله کاملا جدیدی می شود: «یک بوتیک کتاب و لوازم التحریرفروشی در بلوار کلیشی تا دیر وقت، حدود ساعت یک نیمه شب باز می ماند.

این کتابفروشی برایم فقط یک پناهگاه نبود، بلکه آغاز مرحله خاص و برهه مهمی از زندگی ام شد. به کرات تا ساعت بسته شدن آن جا می ماندم.»

شاید فقط یک دلیل برای فرارهای قهرمان ناپدید شده کافی باشد یا شاید هم کافی نباشد: «بر این باور بودم که همیشه در لحظات فرار، به واقعیت آنچه بودم برمی گشتم و خودم می شدم.»

و صدای بخش آخر روایت فردی است به نام رولان: «به طرف دختر جوان سر برگرداندم و نگاه ما در هم پیچید. در نگاه او انگار نوعی التماس به کمک یا سوالی چون «آیا لایق حضور در جمع شما هستم؟» موج می زد.»

«حیف که سرنوشت حرف اول را می زند.» و همین سرنوشت است که گاه دو غریبه را هم شانه از پله ها پایین می برد: «کوچکی و تنگی آسانسور حکم اجتناب ناپذیر پایین رفتن ما، من و دختر از پله ها شد... بهانه خوبی بود برای من که دنبال دستاویزی می گشتم و نمی خواستم به این زودی از او جدا شوم.»

و رولان با اعتراف ناگهانی لوکی روبرو می شود: «بعد از مکث کوتاهی، اعتراف کرد هر بار بیش از بار قبل، بازگشت به خانه و زندگی با شوهرش در نویی، سخت تر و مشکل ساز می شد.» پاتریک مودیانو خاطرات آوای چهارم رمان را نیز به زمان حال می کشد: «تا امروز، گاه و بی گاه به ویژه غروب ها، هنوز صدایی در خیابان می شنوم که مرا به اسم کوچکم می خواند. صدایی گرفته و رگه دار که گاهی در آخر هجای فرانسوی مانند واژه ها کشش بیشتری می دهد و می چرخاند و من فوری می شناسمش: صدا، صدای لوکی است.»

تمام شخصیت هایی که مودیانو خلق می کند واجد ویژگی مشترکی هستند: «پاره ای اوقات، بخش هایی از زندگی مان را به یاد می آوریم و برای اطمینان از حقیقت و اینکه رویازده نیستیم، دنبال مدرک یا دلیل اثبات آن می گردیم.»

و این سوال تا آخرین بخش داستان پاسخ داده نمی شود: «راستی بگید ببینم... از لوکی چه خبر؟»

نکته قابل توجه درآثار مودیانو، وجه تاثیرگذاری آنی بر ذهنیت مخاطب است. مودیانو نویسنده ای تجربه گراست که با هرکدام ازآثارش، نقبی به جهان ذهنی آدم ها می زند و ازخلال آن به وجهی ازجامعه شناسی داستان نزدیک می شود. مخاطب درمواجهه با هرکدام ازآثار این نویسنده، با ذهنیتی جستجوگر مواجه می شود که ظاهرا دوست ندارد به وجهی میرا ازادبیات نائل آید. او پیوسته به جهانی سیال و همراه با تعلیق های ذهنی می پردازد؛ وجهی که گرچه منحصر به ذهن او نیست اما نویسنده توانسته زاویه ای دیگر ازآن را به نمایش بگذارد.