آرشیو شنبه ۴ آبان ۱۳۹۸، شماره ۳۵۵۸
روزنامه فردا
۱۶
روایت

داستان دو «یحیی»

پژمان موسوی

چهارم آبان سالروز دو فقدان بزرگ است: یحیی دولت آبادی و یحیی آرین پور. اولی سال 1318 بدرود حیات گفت و دومی سال 1364. گرچه این دو فقدان بزرگ با فاصله ای چندده ساله اتفاق افتاده است اما هر دوی آنها در یک چیز مشترک هستند: نه یحیی دولت آبادی آن گونه که شایسته اش بود قدر دید و شناخته شد نه یحیی آرین پور. هر دو جز در مراکز آکادمیک و دانشگاهی، شناخته شده نیستند و جامعه ایرانی در کلان خود نتوانست با ابعاد مختلف شخصیتی و اهمیت آثار این دو نویسنده از نزدیک

 آشنا شود. به نظر می رسد هر دوی این بزرگان، سال ها پس از مرگشان نیازمند تاملی دوباره اند، اینکه چه کردند و چه بودند و چرا باید تاملی جدی تر روی آثار، یادگارها و نقشی که در تاریخ معاصر ایران ایفا کردند، داشت.

یحیی دولت آبادی هم شاعر بود، هم خوشنویس، هم نویسنده و پژوهشگر و هم از بنیان گذاران مدارس جدید در ایران. او که پس از انقلاب مشروطه ایران از فعالان و موثران حرکت جدید ملت ایران بود، چند بار نماینده مجلس شورای ملی شد و از این رهگذر کوشید تا گامی موثر در نظام مندکردن ساختارهای فرهنگی و آموزشی بردارد. مهم تر از نقش سیاسی او، تاثیری بود که وی بر راه اندازی مدارس جدید در ایران گذاشت. او که خود در مکتب خانه تحصیل کرده و از نواقص و آسیب های آموزش مکتب خانه ای آگاه بود، طرحی نو درانداخت و با تاسیس مدارس «سادات» و «ادب» به نوعی آغازگر شیوه جدید مدرسه داری در ایران شد. او البته به تاسیس مدارس هم به تنهایی اکتفا نکرد و مدیریت مدارس را هم از شیوه سنتی به شیوه مدرن تغییر داد و در انتشار کتاب های درسی نوین در ایران کوشید. یحیی دولت آبادی در کنار تمام فعالیت های سیاسی و آموزشی و فرهنگی اش، دستی هم در نویسندگی و پژوهشگری داشت. کتاب «حیات یحیی» که نوعی تاریخ نگاری و زندگی نامه نویسی است، از جمله آثار مهم اوست که به نوعی بازتاب دهنده تمام وقایع و رویدادهای حوزه فرهنگ و ادب و تاریخ ایران در سال های حیات یحیی دولت آبادی است. «آئین در ایران»، «اردی بهشت»، «ارمغان یحیی»، «تربیت اراده»، «حقیقت راجع به قرارداد مجلس»، «سرگذشت درویش چنته»، «شرح حال میرزا تقی خان امیرکبیر»، «لبخند فردوسی»، «نهال ادب»، «تبعید»، «شهرناز» که از آن به عنوان یکی از نخستین رمان های ایرانی یاد می شود و... از دیگر آثار و نوشته های یحیی دولت آبادی است.

یحیی آر ین پور متاخرتر است؛ بعضی هایمان او را دیده ایم و بیشتر پژوهشگران تاریخ و ادبیات فارسی مان با آثار و نوشته هایش آشنا هستند. آرین پور که هم ترکی می دانست هم فارسی، هم روسی و فرانسوی و هم انگلیسی، از نخستین پژوهشگران جدی تاریخ ادبیات ایران بود که توانست تاریخ ادبیات معاصر را به صورت مدون و منسجم به رشته تحریر درآورد و رویکردی جدید در تاریخ نگاری را باب کند. «از صبا تا نیما: تاریخ 150 سال ادب فارسی» که یحیی آرین پور در دو جلد منتشر کرد، مهم ترین اثر پژوهشی معاصر درباره تاریخ ادبیات ایران از قاجار تا پهلوی است. او با این اثر گران سنگ خود که به واقع کاری بود کارستان، راه و رسمی تازه در پژوهش ادبی باز کرد و یک «راه» تازه پیش پای پژوهشگران بعد از خود گذاشت. او در واقع با این اثر، الزام کار ساختاری و روش مند را در پژوهش های ادبی یادآور شد و توانست تاثیری شگرف بر نسل پژوهشگران پس از خود بگذارد. اهمیت این اثر تا آنجاست که هنوز هم پس از حدود 44 سال از مرگ او، پژوهشی مشابه نتوانسته جای آن را بگیرد یا حتی با آن هم تراز باشد.البته این اثر تنها کار مهم یحیی آرین پور نیست؛ در کنار این اثر، «از نیما تا روزگار ما: تاریخ ادب فارسی معاصر»، «زندگی و آثار هدایت»، «خاطرات سیمونیچ، وزیر مختار روس» و چند ترجمه مهم از جمله «ناصر خسرو و اسماعیلیان» هم از دیگر آثار مهم اوست.

 تنها باید امیدوار بود، امیدوار به آشنایی نسل امروز با گنجینه هایی چنین. جز این نمی توان تمنایی داشت. ایران با اینان «ایران» شده است، تردید نکنیم... .