آرشیو شنبه ۱۸ آبان ۱۳۹۸، شماره ۴۵۰۵
جهان
۵
ترجمه روز

خطر ظهور افراط گرایان جدید از دل اردوگاه های فراموش شده زندانیان داعشی

شرایط اضطراری در کمین عراق

مترجم: هدیه عابدی

مرگ ابوبکر البغدادی، سرکرده گروهک تروریستی داعش، پایان یک مرحله ویرانگر از عمر این گروه تکفیری بود. البغدادی که خلافت خود را در سرزمین وسیعی در دل عراق و سوریه برپا کرده بود تا ماه مارس کنترل همه بخش های این سرزمین را که به اندازه انگلستان وسعت داشت از دست داد. رهبر داعش در طول دوره کوتاه حکومت خویش، دستور قتل هزاران نفر را صادر کرد و میلیون ها انسان را به وحشت انداخت. اما کشته شدن او نمی تواند بحران تجمع داعشی ها در اردوگاه های عراق را که خطری جدی برای ثبات این کشور محسوب می شود، حل کند.

پس از فروپاشی خلافت داعش، بیش از نیم میلیون مرد، زن و کودک در اردوگاه های آوارگان عراق گیر افتاده اند. اکنون مقامات عراقی آنها را «خانواده های داعشی» می نامند، هر چند همین مقامات اعتراف می کنند بیشتر این افراد احتمالا هیچ ارتباطی با داعش نداشته اند. تا زمانی که این افراد آزاد شده یا وارد فرآیند دادرسی شوند، خصوصا در مناطقی که داعش هنوز وجود دارد، خطر رو به رشدی برای امنیت، حکومت و عدالت عراق محسوب می شوند. هر چه این افراد رنج بیشتری در برزخ قانونی و فیزیکی خود بکشند، احتمال احیای داعش بیشتر خواهد شد. متاسفانه دولت عراق همیشه با وضعیت اضطراری مهم تری روبه روست که باید به آن رسیدگی کند. اکنون، یک جنبش اعتراضی ملی در این کشور به راه افتاده که خواستار ایجاد دولتی جدید در بغداد و پایان فساد گسترده در بین مقامات است. سال گذشته، خشم عمومی بر سر مسمومیت آب آشامیدنی موجب ایجاد ناآرامی در بصره شد. پیش از آن نیز کشور نیاز مبرمی به مقابله با داعش داشت. با وجود این همه مشکل، دولت عراق برای رفع مشکل صدها هزار نفر از آوارگان اهل سنت که از مناطق تحت حکومت داعش گریخته بودند انگیزه زیادی ندارد، مگر اینکه این افراد نیز تبدیل به مشکلی اضطراری شوند.

برزخ در بیابان

مطالب زیادی در مورد بازداشت پیروان سرسخت داعش در شهر الهول و دیگر اردوگاه های مرزی شرق سوریه نوشته شده است و خوانندگان با این مبارزان جان سخت، مبلغان و داوطلبان خارجی که هزاران مایل راه را برای پیوستن به این گروه تروریستی سفر کرده بودند، آشنایی دارند. با اینکه، شمار غیرنظامیان محبوس در اردوگاه های عراقی بسیار بیشتر از بازداشت شدگان سوری بوده، اما نسبت به آنها توجه زیادی نشده است. این «خانواده های داعشی» اکثرا بومی مناطق روستایی غرب و شمال غرب عراق هستند. بسیاری از آنها گریخته یا در سال اول ظهور داعش در منطقه که با اشغال موصل در سال 2014 به اوج خود رسید، به زور وارد اردوگاه ها شده اند. بعد از بازپس گیری این مناطق از دست داعش در سال 2017 باقی مانده این افراد نیز به اردوگاه ها فرستاده شدند. دولت عراق و متحدان نظامی آن در طول مدت مبارزه با داعش و بلافاصله پس از آن، جنایتکاران و مبارزان شناخته شده داعش را به دستگاه قضایی سپرده یا به بازداشتگاه ها منتقل کردند که برخی از آنها به صورت سری انجام می شد. هزاران نفر از اعضای داعش و مظنونین در این دوره اعدام شدند. «خانواده داعش» کسانی هستند که بعد از این غربالگری باقی مانده اند. دقیقا مشخص نیست که این افراد جزو غیرنظامیان هستند یا مظنونین و احتمالا بررسی وضعیت آنها نیاز به تلاش و منابع زیادی دارد. تا زمانی که نوبت بررسی پیشینه هر یک از آنها برسد باید بین دو تا پنج سال در این برزخ بیابانی زندگی کنند. برخی مقامات عراقی امیدوارند روند بررسی پیشینه این آوارگان هر چه سریع تر آغاز شود تا بتوانند افراد بی گناه را به خانه بفرستند و سایر مظنونین را محاکمه کنند. با این حال، این مقامات برای تشخیص اینکه کدام یک از این افراد برای عراق خطر امنیتی محسوب می شوند، ظرفیت لازم را ندارد. محمد الحلبوسی، رییس مجلس عراق در ابتدای ماه آگوست مجوز بازگشت بیش از 10 هزار خانواده آواره را به شهرهای خود صادر کرد، اما بررسی وضعیت باقی این افراد هنوز در مراحل ابتدایی است. حلبوسی یکی از معدود مقامات ارشدی است که از این جمعیت محصور در برزخ حمایت کرده و تلاش های او در راستای بازگرداندن این افراد به جامعه، پاشنه آشیلی در درگیری بلندمدت عراق علیه افراط گرایی محسوب می شود. اما مقامات عراقی عمدتا علاقه ای به حل مشکل «خانواده های داعشی» ندارند. آنها معتقدند اولویت کمک رسانی با کسانی است که علیه داعش جنگیده اند یا تحت حکومت وحشیانه آنها زندگی کرده اما هنوز از ابتدایی ترین خدمات و حقوق خود محرومند. آنها نمی خواهند منابع شان را برای افراد مظنون هدر دهند و ترجیح می دهند آنها را در اردوگاه های خود رها کنند. این مثال خوبی برای کسانی است که درباره پیوستن به نسخه دیگری از داعش در آینده فکر می کنند.

این خطر چگونه ایجاد شد

«خانواده های داعشی» تقریبا یک سوم از 5/1میلیون نفری را که اخیرا به عراق منتقل شده اند، تشکیل می دهند. این خانواده ها بیشتر در اردوگاه های صحرایی و بدوی واقع در مسیر فلوجه تا موصل زندگی می کنند. هیچ مدرسه یا درمانگاهی در این اردوگاه ها وجود نداشته و ساکنان آن مدرک شناسایی ندارند. همه این افراد جزو بازداشت شدگان نیستند، اما هیچ یک اجازه کار ندارند و نمی توانند به میل خودشان رفت و آمد کنند. دولت عراق این افراد را متهم به جرم خاصی نکرده است اما آنها را بی گناه نیز نمی داند. علی اکرم البیاتی، عضو کمیسیون عالی حقوق بشر عراق تخمین می زند که 90درصد افراد مشکوک به ارتباط با داعش کاملا بی خطرند. او می گوید: جدا کردن این تعداد انسان و فرستادن آنها به زندان غیر قابل اجراست. با این کار ما فقط حل مساله را به تعویق می اندازیم. رییس یکی از خانواده های بزرگی که در اردوگاه زندگی می کنند در مصاحبه ای که از ترس مجازات اصرار داشت نامش فاش نشود، گفت که پیش تر یکی از مقامات محلی در شهر جرف الصخر بوده است. چهار سال پیش شبه نظامیان پسرش را ربوده اند و از آن زمان تاکنون خبری از او ندارد. خودش نیز بازداشت شده است اما مقامات عراقی نتوانسته اند علیه او اعلام جرم کنند، بنابراین در ماه آگوست آزاد شده و به او اجازه داده اند که در اردوگاه صحرایی به خانواده خود ملحق شود، جایی که تقریبا پنج سال است که در آن زندگی می کنند. او ادامه می دهد: ما چه امیدی داریم؟ آیا قرار است برای همیشه اینجا بمانیم؟

تا به اینجا این برنامه ای است که دولت عراق در عمل اجرا می کند. نادیده گرفتن «خانواده های داعشی» حداقل برای برخی مقامات عراقی منفعت سیاسی دارد. این افراد در ابتدا تقاضای بازگشت به شهر خود را داشتند، اما پس از مدتی تنها درخواست آنها مجوز کار در بیرون از کمپ و امکاناتی مانند برق و دسترسی فرزندان شان به مدرسه بود. امروز «خانواده های داعشی» خطر چندانی ندارند اما اصرار به نگهداری آنها در انزوا می تواند آنها را به راحتی در آینده به تهدیدی بزرگ تبدیل کند. تراکم جمعیت و قطع ارتباط با جامعه این اردوگاه ها را تبدیل به زمینه مناسبی برای احیای داعش کرده است. کسانی که طرفدار داعش نیستند نیز ممکن است قربانی تفکر تکفیری شوند و این اتفاق به مرور زمان چالش دیگری برای مشروعیت دولت ایجاد می کند.

غربالگری آوارگان

برای جلوگیری از تبدیل این بحران کم حرارت به انفجاری عظیم امریکا و متحدان اروپایی اش باید نشان دهند که رسیدگی به مشکلات «خانواده های داعشی» را در صدر امور بشردوستانه و ضدتروریسم خود قرار داده اند و این کار نوعی کمک سیاسی به مقامات عراقی نظیر حلبوسی است که قصد دارند تعداد این بازداشت شدگان را کاهش دهند. واشنگتن و متحدان آن همچنین باید هر چه سریع تر منابع بیشتری را برای پوشش هزینه های غربالگری «خانواده های داعشی» ارسال کنند. بخشی از این تلاش باید شامل نظارت بر صرف این منابع مالی برای اسکان مجدد افراد آزاد شده باشد و به دست مقامات فاسد نیفتد. دولت عراق، به وکلا، بازپرس ها و کارشناسانی نیاز دارد که بتوانند شرایط بازداشت شدگان را بررسی کنند. با حمایت مالی و فنی جامعه بین المللی، عراقی ها می توانند در مدت یک سال تعداد زیادی از «خانواده های داعشی» را آزاد کنند. ممکن است ارزیابی موارد حادی که ارتباط با داعش در آن مشهود است بیشتر زمان ببرد. پس از آزادی نیز احتمال دارد مشکلاتی مثل اعمال خشونت ازسوی داعش علیه فرد یا ظن ارتباط او با این گروه تروریستی به وجود بیاید.عراق برای به دست آوردن ثبات پایدار به اصلاحات اصولی تری نیاز دارد. با این حال، قبل از آغاز این روند باید اردوگاه ها را بسته و ساکنان آن را تا جایی که امکان دارد به خانه های شان بفرستد.