آرشیو دو‌شنبه ۶ آبان ۱۳۹۸، شماره ۳۵۵۹
روزنامه فردا
۱۶
سوگواری

آیین های زنده بین ما

منصور خلج

آیین سوگواری از جمله آیین هایی است که در ماه محرم و صفر برگزار می شود و ریشه در باورهای اسلام تشیع دارد که اتفاقا مرکز ثقلش هم سرزمین ماست. این باورها طی قرن ها شکل گرفته و از زمان حکومت صفویه که دین رسمی کشور ما اسلام تشیع اعلام می شود، این قضایا با حمایت حکومت بسط و گسترش می یابد و باعث رونق و پایه گرفتن ادبیات مذهبی ما می شود و به مرور زمان قوام می گیرد.

حمله حیدری (حیدرنامه) از مشهورترین حماسه سروده های مصنوع ادبیات پارسی اثر باذل مشهدی (درگذشته 1123 قمری در دهلی) است که در دوره صفویه نوشته شد. او در سروده های خود به شرح جنگ های حضرت محمد بن عبدالله و علی بن ابی طالب تا قتل امام علی (ع) پرداخته است. این حماسه ها قدمت تاریخی دارد و در مسیری توامان به وجود می آیند و در زمان صیقل می خورند و با فرازگرفتن در دل زمان به زمانه ما می رسند. امروزه این سنت های دیرینه به عنوان آیین های ایرانی شناخته می شوند که درواقع ریشه در آیین های اساطیری ما نیز دارند و می شود اینها را با آیین هایی چون سووشون و میتراییسم مقایسه کرد که به نوعی با این نوع آمیزش های مذهبی به حیات خود ادامه داده اند و در حقیقت از زمان عبور کرده اند و در عصر اینترنت و رسانه های صوتی، تصویری و مکتوب (کتاب و روزنامه) به صورت آیین های فراگیر در اختیار ما قرار گرفته اند. کاربرد این اساطیر و آیین ها، این بوده که فرهنگ راستین را سینه به سینه به نسل های دیگر منتقل کرده اند.

الان اگر کتابی می خواهیم، می رویم و جلوی دانشگاه می خریم و بعد می خوانیم اما در گذشته این طور نبوده و همین آیین ها فرهنگ ساز بوده و باعث انتقال آن به نسل های دیگر شده اند. اجرای این آیین ها به طور زنده باعث می شد مردم باورهایشان را که ریشه در نیروهای برآمده از طبیعت دارد، زنده نگه دارند. اینها مانع از بروز خشم طبیعت می شده اند و به گونه ای دفع بلا و مصیبت می کرده اند. در یونان باستان هم دیونیوس، مراسم قربانی کردن بود که از دل آن هنر نمایش شکل گرفته است. جنبه دیگر این آیین ها وجه سرگرم کننده آنهاست و برای همین مردم آن را باشکوه برگزار می کنند.

سوگواری ماه محرم و صفر و مراسم عزاداری تاسوعا و عاشورا و 28 صفر به طور بسیار فراگیر در کل کشورمان برگزار می شود که همه اینها نشان دهنده باورها و اعتقادات مردم است و درواقع همدردی می کند با واقعه ای که در سال 61 هجری در کربلا اتفاق افتاده و این اتفاق شیعی است که جزء فرهنگ ما ایرانی هاست که نه فقط آیین مذهبی است که به نوعی آیین ملی هم هست و همانند بسیاری از آیین های دیگر ایرانی در قاموس طبیعت این اقلیم جا افتاده و به جهان خود ادامه می دهد و هر یک در زمان خود عملی می شوند و در پی قرن ها همچنان آنها را نگه داشته ایم چنانچه نوروز آیین تاریخی نیست بلکه برآمده از اساطیری چون جمشیدشاه است و از زمان گذشته و هنوز هم بین ما به رسمیت شناخته می شود.

در سال های پیش از انقلاب تعزیه ممنوع شده بود و ما در سال های 52 و 53 برای دیدن تعزیه باید به نطنز می رفتیم و به دلیل سیاست های رژیم شاه باید در روستاهای دورافتاده آن را می دیدیم و اما بعد از انقلاب هنوز هم با دیده تردید به تعزیه نگاه می کردند اما این فرصتی بود که دوباره باورهای مردمی رشد کنند و امروز در هر شهر و روستایی می بینیم که در هر کوچه و خیابان داربست می زنند و مراسم سوگواری برای امام حسین (ع) برگزار می کنند. چنانچه در این سال ها راهپیمایی های اربعین از ایران به سمت عراق و کربلا با حضور میلیونی مردم برگزار می شود که گرچه سابقه تاریخی دارد اما می توان گفت یک آیین کاملا امروزی است. این روزها نیز که مصادف با شهادت امام رضا، امام حسن مجتبی و رحلت رسول اکرم است، این مراسم آیینی سوگواری برگزار می شود و فقط مختص به شهر مقدس مشهد نیست بلکه در تهران نیز مردم نذری پخش می کنند.

این روزها می بینیم که علاوه بر راهپیمایی ها و سوگوارهای ها شاهد اجرای تعزیه در تئاتر شهر و تالار محراب و برخی از بوستان های تهران هستیم که اینها دلالت بر رشد و گسترش مراسم سوگواری می کند. 

حتی این روزها با توجه به توسعه دستگاه های الکترونیکی و دیجیتالی شاهد رشد و مدرن شدن برگزاری مراسم سوگواری هستیم و در این مراسم می بینیم طبل های بزرگ و آلات موسیقی مدرن به کار می رود که نسل های جوان تر از آن استقبال می کنند و البته شاید برخی از مردم به ویژه در دهات همچنان به همان شیوه ساده و رسمی برگزاری سوگواری معتقد باشند و کمتر از این وسایل مدرن استفاده کنند اما روح زمان همه چیز را در اختیار ما قرار می دهد که شکل برگزاری آیین ها را به دور از تعصبات بی دلیل به روز و کارآمد کنیم.