آرشیو یک‌شنبه ۱۹ آبان ۱۳۹۸، شماره ۴۵۰۶
دیپلماسی
۵
گزارش روز

خبرنگاران رسانه های داخلی از مجتمع غنی سازی شهید علیمحمدی دیدار کردند

فردو نمایش قدرت در عمق زمین

سارا معصومی

کیلومتر 25 مسیر قم به تهران به خاکی که بزنید با فاصله ای نه چندان زیاد از مسیر اصلی در دل بیابان به مجتمع غنی سازی شهید دکتر مسعود علیمحمدی می رسید. این مجتمع را به اختصار با نام «فردو» می شناسند؛ نامی که با عنوان تاسیسات هسته ای زیرزمینی ایران گره خورده است. جست وجوی عنوان تاسیسات هسته ای فردو در اینترنت شما را به کلی گویی هایی کم و بیش مشابه درباره آن می رساند: «ایران این تاسیسات را در عمق 90 متری زمین برای غنی سازی ساخت. از فردو زمانی رونمایی شد که سرویس های اطلاعاتی غرب از وجود آن سخن گفتند. ایران می گوید به منظور محافظت از تاسیسات هسته ای خود در قبال بمباران های احتمالی دست به ساخت این تاسیسات زده است.» بهمن ماه 1390 بود که عنوان این تاسیسات هسته ای رسما به پاسداشت تلاش های دانشمند ترور شده شهید مسعود علیمحمدی به نام وی تغییر کرد. در جریان بحران سازی غرب از پرونده هسته ای ایران، فردو همواره یک مساله پررنگ در انتقادهای طرف مقابل بود. دی ماه 1390 بود که آژانس بین المللی انرژی اتمی در اطلاعیه ای اعلام کرد که ایران تولید اورانیوم با غلظت 20درصد را در تاسیسات غنی سازی فردو آغاز کرده و البته در برخی رسانه ها گفته شد که درصد این غنی سازی در برخی بزنگاه های زمانی به 27 درصد هم رسیده و بازرسان آژانس در نمونه های جمع آوری شده این غلظت غنی سازی را مشاهده کرده اند. با این داده ها می توان گفت که فردو به چند دلیل قرار گرفتن در عمق زمین، مخفی ماندن آن در یک بازه زمانی طولانی، تبدیل شدن آن به مرکز غنی سازی و انجام گرفتن غنی سازی 20درصد در آن همواره خط قرمز مذاکره کنندگانی بوده که مقابل ایران نشسته بودند.

بازگشت به گذشته در چند ساعت

دروازه های فردو برای نخستین بار در روزهای پرهیاهو پیرامون اقدام های برجامی ایران به روی خبرنگاران رسانه های داخلی باز شد. ایران در مسیر کاهش تعهدات برجامی در پاسخ به تعلل های 1+4 برای بهره مندی اقتصادی ایران از برجام قرار گرفته و تاکنون چهار گام معکوس برجامی برداشته که آخرین آن در اقدامی غیرقابل پیش بینی فعالیت های هسته ای کشورمان در فردو را نشانه گرفت. ایران در این گام گازرسانی به سانتریفیوژها در فردو را آغاز کرد و خبر از سرگیری غنی سازی ولو تا 5 درصد ایران در این تاسیسات به بمب خبری در فضای رسانه ای تبدیل شد. در چنین فضایی خبرنگاران ایرانی که چند روز قبل با حضور در تاسیسات هسته ای نطنز شاهد گام های برداشته شده ایران در سه مرحله پیشین بودند راهی اتوبان تهران - قم شدند تا از تاسیساتی گزارش بدهند که بازرسان آژانس براساس برجام می توانند به شکل روزانه و سرزده از فعالیت های جاری در آن بازدید داشته باشند.

در مسیر رسیدن به تاسیسات هسته ای از جاده اصلی به جاده خاکی که وارد بشوید، تدابیر امنیتی مختص تاسیسات ملموس می شود. اتوبوس حامل خبرنگاران پشت دروازه آهنی ورود به تاسیسات متوقف می شود و اصحاب رسانه های داخلی برای تحویل هر وسیله ای که قابلیت عکسبرداری یا ضبط صدا و ذخیره سازی اطلاعات را داشته باشد در صفی طولانی قرار می گیرند. قدم به قدم در فاصله بسیار نزدیک خبرنگاران نیروهای امنیتی ویژه ایستاده اند. برای خبرنگارانی که از تاسیسات هسته ای نطنز یا راکتور آب سنگین اراک (خنداب) و دیگر مکان های مختص فعالیت های هسته ای ایران بازدید کرده اند، شدیدتر بودن تدابیر امنیتی به راحتی قابل ملاحظه است. خبرنگاران پس از بازرسی کامل در حالی که خودکار و کاغذی برای یادداشت برداری در اختیار دارند راهی سالن های بازدید می شوند و البته در میانه این مسیر کوتاه هم دو تا سه بار اتوبوس حامل خبرنگاران تغییر می کند. ساخت و سازها در زمین های داخل محوطه مجتمع ادامه دارد اما هیچ توضیحی در طول مسیر درباره این تاسیسات داده نمی شود و دریافت اطلاعات به اظهارات رسمی رییس مجتمع و سخنگوی سازمان انرژی اتمی در داخل سالن ها محدود می شود. در طول مسیر چند دقیقه ای، ماموران حفاظت امنیت تاسیسات در داخل اتوبوس نسبت به تدابیر امنیتی داخل سالن ها و همچنین نکات ایمنی که خبرنگاران باید رعایت کنند، هشدارهای لازم را می دهند. با کم شدن فاصله اتوبوس حامل خبرنگاران با تاسیسات اصلی، از دور دالانی نمایان می شود که دل کوه را شکافته است. اتوبوس از دل دالان های سیمانی با سرعت بسیار پایین عبور می کند و دروازه های آهنی غول پیکری یکی پس از دیگری طی می شوند. خبرنگاران بخشی از مسیر را پیاده طی می کنند تا به اتاقک کوچکی می رسند که در آن باید کفش های خود را با کاورهای پارچه ای پوشانده و یونیفرم های سفید رنگی را به تن کنند. داخل تاسیسات تا محدوده ای که برای عبور و مرور خبرنگاران مجاز شمرده می شد از وسعت چندانی در مقایسه با تاسیسات هسته ای نطنز برخوردار نبود اما دیوارهای بتونی به اضافه ارتفاع بلند سقف نشان از نیت سازندگان برای طراحی محلی ایمن در برابر حملات احتمالی نظامی داشت. هرچند که در برجام هم طرف مقابل ایران نتوانست مذاکره کنندگان ایرانی را به بستن درهای این تاسیسات متقاعد کند و در نهایت به محدودیت زمانی 15 ساله برای فعالیت در این تاسیسات بسنده کرد اما گویا اقدام هایی که ایران در 4 روز گذشته از اعلام گام چهارم برجامی در این تاسیسات انجام داده خون تازه ای را به رگ های آن تزریق کرده است. جنب و جوش مختص فعالیت گازرسانی و غنی سازی در میان تکنیسین های مجتمع که صورت های خود را با ماسک پوشانده اند، قابل مشاهده است.

اگر همه چیز طبق معمول مندرج در برجام پیش می رفت تاسیسات فردو همچنان باید به عنوان یک مرکز هسته ای، فیزیک و فناوری به کار خود ادامه می داد. براساس تفاهم ایران و 1+5 وقت، تعداد 1044 ماشین IR1 در قالب شش آبشار 174 تایی در یک بال در تاسیسات فردو باقی ماند. از زمان اجرای برجام تا پیش از گام چهارم ایران، دو زنجیره 174 تایی شامل 348 ماشین IR1 اقدام به تولید ایزوتوپ پایدار کردند. یکی از این ماشین ها در بدو ورود خبرنگاران به داخل مجتمع در زیرزمین، قابل مشاهده بود. با دستور رییس جمهور مبنی بر گازدهی به ماشین ها در فردو، روز چهارشنبه 15 آبان عملا به چهار زنجیره

174 تایی دیگر مشتمل بر 696 سانتریفیوژ IR1 گازدهی شد. ورود به سالن قرارگرفتن سانتریفیوژها مساوی است با تسلیم شدن به صدای بوق ممتدی که در نتیجه فعالیت سانتریفیوژها به گوش می رسد. ماشین ها مرتبا در ردیف های مشخص و با شماره بندی دقیق دسته به دسته در کنار هم قرار گرفته اند و براساس توضیحات بهروز کمالوندی ایران در فردو هم می تواند غنی سازی 5 درصد و هم 20 درصد تا حتی بالاتر را انجام بدهد.

در سالن اصلی قرارگرفتن سانتریفیوژها، نوشته ای از مقام معظم رهبری به چشم می خورد مبنی بر اینکه برنامه هسته ای ایران تعطیل بردار نیست و نگاهی به جنب و جوش تکنیسین های فعال در مجتمع، اعضای سازمان انرژی اتمی و حتی کادر نیروهای ویژه که مسوولیت تامین امنیت و ایمنی مجتمع را برعهده دارند بر اجرایی شدن این تاکید رهبری صحه می گذارد.

ایران می گوید تمام گام هایی که تاکنون برداشته از قابلیت بازگشت پذیری برخوردار هستند و به محض آنکه اروپا راهی برای تامین منافع اقتصادی ایران در برجام پیدا کند یا بتواند تحریم های امریکا علیه ایران را که با کناره گیری واشنگتن از برجام بازگشتند، متوقف کند، تهران مسیر طی شده را معکوس خواهد کرد. گام چهارم ایران عملا غنی سازی را 11 سال زودتر به فردو بازگرداند، چرا که براساس بندهای 44 تا 51 برجام ایران به مدت 15 سال، نباید دست به فعالیت های غنی سازی اورانیوم و تحقیق و توسعه مربوط به غنی سازی اورانیوم در این مجتمع می زد.

کناره گیری امریکا از برجام به اضافه تعلل 1+4 در جبران اقتصادی نبود امریکا در این توافق، دوباره پرونده هسته ای ایران را که در نتیجه مذاکرات هسته ای منتهی به برجام، در روندی مشخص قرار گرفته بود در صدر اخبار بین المللی قرار داده است. گام های ایران در مسیر کاهش تعهدات برجامی در مقابل تعلل های اروپا در انجام تعهدات شان طبق برجام، مسائلی چون افزایش ذخایر مواد در ایران، افزایش درصد غنی سازی بالاتر از 3.67، فرجام بازطراحی راکتور اراک و همچنین جدال میان ایران و آژانس بین المللی انرژی اتمی درباره مسائلی چون سطح دسترسی ها و نظارت ها را دوباره به صدر اخبار بازگردانده است. ایران بر سرعت برخی فعالیت های هسته ای خود که هم به دلایل فنی و هم مصلحت های سیاسی در برجام پذیرفته بود، افزوده و در حالی که تاکید می کند به دنبال سلاح هسته ای نیست، فعلا دست به توافق هایی چون پروتکل الحاقی در قبض و بسط نظارت ها و بازرسی ها نزده است. با این همه آنچه خبرنگاران در نطنز و فردو به عنوان قلب تاسیسات هسته ای ایران دیدند گویای آن است که ایران در مسیر معکوس سازی برخی تعهدات برجامی قرار گرفته اما گویای آن است که دیوار بی اعتمادی که قرار بود با برجام از میان ایران و غرب فرو بریزد باز هم در حال قد برافراشتن است.