آرشیو یک‌شنبه ۱۹ آبان ۱۳۹۸، شماره ۷۱۹۹
ایران اقتصادی
۹
هفت دهه برنامه ریزی

پیشینه برنامه ها، از گذشته تا امروز

پیش از انقلاب 6برنامه توسعه ای با نام و فاصله های زمانی گوناگون اجرا شده است. سال 1327 یعنی 10 سال قبل از پایه ریزی سازمان برنامه و بودجه اولین برنامه توسعه هفت ساله به اجرا درآمد و برنامه هفت ساله دوم نیز از 1334 تا سال 1341 بود. برنامه سوم توسعه کشور اما پنج ساله بود و تا سال 1346 اجرا شد. برنامه چهارم ،چهارساله شد و تا سال 1351 مورد اجرا قرار گرفت. برنامه پنجم در فاصله سال های 1352 تا 1356 بود. برنامه ششم نیز برای سال های 1357 تا 1361 تهیه شده بود که با پیروزی انقلاب اسلامی متوقف شد. سال ها بعد از جنگ تحمیلی، برنامه توسعه ای از سر گرفته شد و از سال 1368 اجرای برنامه پنج ساله اول توسعه آغاز شد. این برنامه ها 5 بار دیگر در سال های 1374، 1379، 1384، 1390 و 1396 تدوین و برای اجرا ابلاغ شد.

آغاز برنامه های میان مدت

اولین برنامه 7 ساله پیش از انقلاب اسلامی را حتی کارشناسان یک شرکت خارجی نوشتند. اما این برنامه ها هم با وجود پشتوانه مالی بانک جهانی موفقیت چندانی به دنبال نداشت و مورد اصلاح قرار گرفت. حتی در برنامه سوم بیش از هر چیز افزایش بیکاری، تورم و بدهی های خارجی رقم خورد. اما بعد سه برنامه عمرانی، بالاخره برنامه چهارم وضعیت بهتری پیدا کرد. بعضی از صنایع سرمایه بر در کشور در همین برهه ایجاد شد. اما برنامه پنجم به گونه دیگری اجرا شد به طوری که داده های برنامه چهارم را تحت الشعاع قرار داد و به نوعی با پیامدهای منفی خود  ناکامی به جای گذاشت و برون داد برنامه چهارم را خنثی کرد.

پنج ساله های پس از انقلاب

برنامه اول که به برنامه سازندگی مشهور شد، راهبرد آزادسازی اقتصادی داشت. این برنامه اگر چه در کاهش نرخ بیکاری و در برخی زمینه های اجتماعی موفق بود اما در زمینه خصوصی سازی و کاهش نقش دولت ناموفق بود و در سال های پایانی برنامه اول، تورم افزایش بسیاری یافت.

برنامه پنج ساله دوم توسعه خط مشی هایی همچون تشویق صادرات، توجه به بازارهای مالی، اشتغال زایی، مهار فشارهای معیشتی؛فقر زدایی و اصلاح نظام قیمت ها را در پیش گرفت. اما در زمینه بیکاری  موفق عمل نکرد و در حوزه مالی نیز به علت نرخ سالانه 25 درصدی افزایش نقدینگی، نرخ تورم به 2 برابر نرخ پیش بینی شده 13.2 درصدی در برنامه افزایش یافت.

برنامه سوم توسعه نگاهی اجتماعی- اقتصادی در داخل و سیاست تنش زدایی در روابط بین الملل واهدافی همچون اصلاح ساختار اقتصاد و تقویت بخش خصوصی داشت. رویکرد این برنامه، توسعه اقتصاد رقابتی به همراه اصلاحات در زیرساخت های اقتصادی و اجتماعی و تسهیل سرمایه گذاری بود. این برنامه یکسان سازی نرخ ارز، حذف موانع غیر تعرفه ای، تاسیس بانک های خصوصی، ایجاد حساب ذخیره ارزی، اصلاح نظام قیمت ها و نیز حرکت برای حذف یارانه انرژی را مورد تاکید قرار می داد.این برنامه به نسبت دیگر برنامه های کشور موفق تر عمل کرد و توانست به رشد اقتصادی مناسب بیش از 6 درصدی در کنار افزایش 10 درصدی سرمایه گذاری دست یابد. ضمن اینکه تورم سالانه به سطح 14.1درصد رسید که 1.8 درصد کمتر از برآوردهای برنامه بود. البته این برنامه در تسریع روند خصوصی سازی، کاستن از یارانه های انرژی، کاهش مقررات زدایی و برچیدن انحصارها ناکام ماند. برنامه چهارم توسعه در چارچوب سند چشم انداز 20ساله و ابلاغ سیاست های کلی مقام معظم رهبری تهیه و تصویب شد. نکته مهم این برنامه تصویب آن در اواخر دوره اصلاحات بود که مورد توجه دولت نهم قرار گرفت. البته در طول این برنامه سازمان برنامه بودجه در دولت نهم منحل شد. در پایان برنامه، متوسط رشد کشور از میزان 7.4 درصد پیش بینی شده کمتر بود. این برنامه در کنترل بیکاری نیز ناموفق بود و بیکاری از 10.1 درصد بالاتر رفت و به 12.7 رسید. نرخ تورم نیز نسبت به پیش بینی ها بیشتر شد.

اجرای برنامه پنجم توسعه نیز به دلایل متفاوتی موفقیت آمیز نبود. در این برنامه، تحقق رشد اقتصادی حداقل 8 در صدی، نرخ تورم یک رقمی و نرخ بیکاری 7 درصدی در سال پایانی برنامه پنجم پیش بینی شده بود. اما عواملی نظیر تحریم ها و مشکلات زیرساختی میزان موفقیت برنامه را کم کردند. کارشناسان بر این باورند که ثبات در محیط برنامه ریزی سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در موفقیت یک برنامه ضروری است ضمن آنکه مشروعیت و محبوبیت عمومی حوزه سیاستگذاری نیز در میزان موفقیت برنامه ها نقش مثبت و محدودیت ها نقش منفی دارد. اما با این وجود برنامه ششم توسعه و چشم انداز 1404 هنوز کامل نشده است و تا سال 1404 تکالیفی برای اقتصاد مشخص شده که باید اجرا شود.اما آیا اجزای این برنامه روی کاغذ می ماند.فعلا اسیر تحریم ها هستیم.