آرشیو یک‌شنبه ۱۹ آبان ۱۳۹۸، شماره ۴۵۰۶
اندیشه
۱۵
رصد

معصومی همدانی و خانیکی درباره علم در جامعه: عجله نکنیم

حسین معصومی همدانی و هادی خانیکی دو نفر از سخنرانان بخش «مطالعات فرهنگی و اجتماعی علم و فناوری» در همایش ملی مطالعات فرهنگی و اجتماعی آموزش عالی، علم و فناوری بودند که عصر روز سه شنبه 14 آبان در پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی وزارت علوم سخنرانی کردند. در ادامه گزارشی از سخنرانی این دو از نظر می گذرد.

در راه علم و فناوری
حسین معصومی همدانی / پژوهشگر حوزه تاریخ و فلسفه علم و استاد دانشگاه صنعتی شریف

گرایشی هست که توقع دارد هر چیزی به زودی زود عملیاتی شود. هر طرح و پایان نامه را می خواهند به زودی زود عملیاتی کنند. وقتی تعابیری مانند «عملیاتی شدن» به کلیشه تبدیل شد روی رفتار ما هم تاثیر می گذارد و حتی در نظری ترین تحقیقات هم به دنبال آن هستیم که بعدی عملیاتی برای تحقیق بتراشیم تا بتوانیم کسانی را قانع کنیم که از تحقیق ما حمایت کنند. انگیزه ای که باعث می شود به سمت تمایل به کاربردی کردن هر چیزی برویم، انگیزه درستی است. انگیزه این است که پژوهش باید بهره ای برای جامعه داشته باشد ولی در این میان مساله این است که معیار بهره داشتن یک پدیده برای جامعه چیست و چه کسی صلاحیت ارزیابی این موضوع را دارد. آنچه در جامعه ما رخ داده، این است که داوری درباره بهره دهی یک تحقیق به بروکراسی سپرده شده است. در هیچ جای جهان برای کاری که بهره ندارد، هزینه نمی کنند اما اینکه معیار بهره دار بودن یک کار چیست امری مناقشه برانگیز است. در جهان بسیاری از تحقیقات با هزینه صنایع انجام می شود و آنها هم به دنبال بهره هستند اما عقل عملی آنها بر مبنای تجاربی که در طول تاریخ رخ داده است به آنها می گوید بی فایده ترین تحقیقات هم می توانند بالاخره بهره ای برسانند. در اولین نگاه هیچ چیز بی فایده تر از کاوش در ستارگان نیست، اما علم جدید بر همین پایه شکل گرفت.

تعیین ارزشمند بودن یک تحقیق با جامعه علمی است ولی ما در حال حاضر در ایران به جامعه علمی اعتنای درستی نداریم و این توقع را هم داریم که هر چیز به سرعت نتیجه بدهد. این به ویژه در مورد علوم انسانی شدیدتر و خطرناک تر است. به نظر می رسد پس از چند دهه که از عمر دانشگاه در ایران می گذرد، در حال حاضر ما در بعضی حوزه ها می توانیم درباره سودمندی یک موضوع بسیار با احتیاط ابراز نظر کنیم، اما مساله این است که خیلی به سرعت و شدید به دنبال تغییر هستیم. بارزترین نمونه در این زمینه مقوله اسلامی کردن علوم انسانی است که نه در جای دیگری سابقه دارد، نه علمای قدیم ما به دنبال آن بوده اند و نه مدعیان آن توانسته اند چیز خاصی در این زمینه ارایه دهند. به گمان من اهل دانشگاه نباید در برابر خواست عملیاتی کردن تسلیم شوند و باید پافشاری کنند تا راه صحیح را به تصمیم گیران نشان دهند.

ارتباطات علم و فناوری و جایگاه آن در مطالعات فرهنگی و اجتماعی
هادی خانیکی / عضو هیات علمی دانشگاه علامه

شتابزدگی توسعه ما را وادار می کند علم هر چه زودتر به فناوری تبدیل شود، در صورتی که اندیشمندان تاکیدشان این است که علم امروز فناوری فرداست و نباید برای کاربردی کردن ایده ها و اندیشه ها تعجیل به خرج دهیم. امروزه دو تصویر سیاه و سفید از نهاد دانشگاه در ایران ارایه می شود. تصویر سیاه را رسانه های بی مرکز نظیر رسانه هایی که در فضای مجازی شکل گرفته اند، ارایه می دهند و تصویر سفید تصویر رسمی است که جلوه ای پر از موفقیت به خود گرفته است. خود دانشگاه هم در تبلیغات خود همواره بیان می کند که مسائل را به ما بسپارید تا حل کنیم. به عبارت دیگر دانشگاه هم به این دامن می زند که من جایگاه حل مساله در کشور هستم در صورتی که می توان در این موضوع تردید کرد. در چنین شرایطی و با چنین وضعیتی است که مقوله ای به نام ارتباطات علم و فناوری اهمیت پیدا می کند. معمولا در علم ارتباطات مساله وقتی اهمیت پیدا می کند که جنبه های منفی اش بیشتر شود. در بحث ارتباطات علم و فناوری هم موضوع همین است. بحث درباره مخاطرات علم و فناوری هم بعد از حادثه چرنوبیل و پس از آن بحث ارتباطات علم و فناوری جدی شد. پس از ظهور اینترنت و به ویژه وب دو نیز ارتباطات شکل تازه ای گرفت و نسل جدیدی از ارتباطات علم و فناوری خود را بروز و ظهور داد و مباحث جدی تازه ای در این حوزه مطرح شد. ارتباطات میان دانشمندان از یک سو و ارتباطات رسانه ای شده از سوی دانشمندان به سوی مردم ذیل ارتباطات علم و فناوری قرار می گیرد. چهار سطح مهم ارتباط میان دانشمندان و مردم را می توان این گونه طبقه بندی کرد: سطح اول سطح تخصصی است که نمود بیرونی آن مقالات علمی و تخصصی محسوب شده که در مجلات خاص منتشر می شود و البته در ایران این بخش با آفت هایی نیز مواجه شده است. دومین سطح ارتباط را می توان سطح نیمه تخصصی نام نهاد. در این سطح دانشمندان مقالاتی علمی عمومی را در مجلات مانند نشریه نیچر که یکی از نشریات مهم بین المللی در حوزه عمومی دانش است، منتشر می کنند تا با بخش وسیع تری از مخاطبان که شاید اطلاعات تخصصی اندکی داشته باشند، مواجهه ای رو در رو برقرار کنند. سومین سطح از ارتباط، سطح آموزشی است که وظیفه آن انتقال میراث تاریخی و انباشت علمی به نسل های آینده در مسیر برگزاری دوره های آموزشی است. سطح چهارم نیز سطح عامه پسند است. در این سطح دانشمندان با نوشتن کتاب ها و مقالاتی که برای طیف بسیار گسترده ای از مخاطبان قابل فهم است، تلاش می کنند گستره ارتباطی دانش را وسعت ببخشند. ارتباطات علم و فناوری باید به نیاز ساختن حوزه های عمومی و گفت وگو پاسخ دهد. وقتی گفت وگو ضعیف می شود انتظار از علم و فناوری این می شود که به حل مساله بپردازد و نه طرح مساله، در صورتی که طرح مساله نیز یکی از مهم ترین وظایف این نهاد اجتماعی است.