آرشیو یک‌شنبه ۱۹ آبان ۱۳۹۸، شماره ۴۵۰۶
صفحه آخر
۱۶
زیر ذره بین

جای خالی یک ارزیابی

شینا انصاری

همه آنچه در یک قرن اخیر در تهران به وقوع پیوسته، موجب شکل گیری کلانشهری با تراکم و تمرکز زیاد شده است، به نحوی که هم اکنون شهرستان تهران در کانون یک منطقه کلانشهری با وسعتی بالغ بر هفتصد کیلومترمربع قرار گرفته است. از زمان تصویب نخستین طرح جامع تهران در سال 1347 تاکنون چندین طرح برای ساماندهی و هدایت خطوط اصلی توسعه شهر تهران تهیه شده است، با این حال عدم تبعیت از این طرح ها و جایگزینی بخشنامه ها و مصوبات موردی موجب شده که همچنان بارگذاری جمعیت، صنعت و خدمات به انحای مختلف در تهران و شهرهای اطراف آن ادامه یابد. در نخستین طرح جامع تهران در سال 1347، جمعیتی معادل5.5 میلیون نفر برای افق طرح در نظر گرفته شد و متعاقبا در سایر طرح های شهری نیز سقف های جمعیتی پیش بینی شده نادیده گرفته شد. از زمانی که قانون نظارت بر گسترش شهر تهران در دهه پنجاه شمسی به تصویب رسید، تمام تلاش ها این بوده که از رشد تهران پرهیز شود، با این حال برخلاف قوانین و اسناد بالادستی، بیشترین رشد حدود سه دهه گذشته در دو محور شرق و غرب پایتخت رخ داده است. این جمعیت روبه تزاید صرف نظر از مسائل مختلف اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی، مشکلات عدیده زیست محیطی را برای تهران به ارمغان آورده است که آلودگی هوا، محدودیت منابع آب و فرونشست زمین، تنها برخی از پیامدهای آن است. تعدد مصوبات موردی مغایر با اسناد بالادستی موجب بروز و تشدید موارد عدول از این طرح ها شده است. به طور مثال با وجود مصوبه ممنوعیت استقرار صنایع در داخل شعاع صد و بیست کیلومتری تهران در سال 1346، حذف ممنوعیت شعاع برای احداث صنعت در شهرک های صنعتی استان البرز، کاهش محدوده شعاع ممنوعه احداث صنعت در استان های قم، سمنان و مرکزی، تصویب قریب به هفت مورد شهرک صنعتی، تصویب پنج منطقه ویژه اقتصادی با وجه غالب توسعه صنعتی و شکل گیری 46 منطقه صنعتی خودرو و غیرمجاز در شعاع کمتر از شصت کیلومتری تهران طی دو دهه اخیر و مستثنی کردن استقرار صنایع های تک از جمله مواردی بود که باعث شد هم اینک شهرستان های اطراف تهران هر یک جمعیتی به مراتب بیشتر از برخی استان های کشور را در خود جای دهند که مسائل و مشکلات عدیده آنها صرف نظر از جذب جمعیت، مهاجر پذیری و شکل گیری سکونتگاه های غیررسمی زمینه ساز مضاعف شدن مشکلات زیست محیطی مجموعه شهرهای استان تهران خواهد شد. نادیده گرفتن مصوبه شعاع و عدم نظارت صحیح بر آن سبب شده که در حال حاضر تهران از منظر جمعیتی بیست و پنجمین شهر دنیا اما از نظر مساحت در رتبه صد و بیستم جهانی قرار گیرد. امروزه یکی از مهم ترین ابزارها در مدیریت شهری، ارزیابی راهبردی محیط زیست (SEA) هست. این ابزار در سطحی بالاتر از ارزیابی آثار زیست محیطی پروژه های توسعه ای شهر، به عنوان ابزاری پیشگیرانه و مشارکتی برای حفاظت از محیط زیست در فرآیند تصمیم گیری طراحی شده و با ساماندهی و غربالگری برنامه های بخشی، می تواند موجب همخوانی برنامه ها با سیاست های کلان محیط زیستی در مقیاس ملی و منطقه ای شود. با این حال، اینکه ارزیابی راهبردی محیط زیست به عنوان ابزاری که از دهه هفتاد میلادی در دنیا کاربرد داشته و در کشور ما نیز از قانون برنامه پنجم توسعه مطرح بوده است، تا چه اندازه می تواند در تحقق ملاحظات آمایشی و تعادل بخشی توسعه، بازنگری طرح های کلانشهر تهران موثر باشد در زمره آرزوهایی هست که تحقق پذیری آن مشروط به نگاه واقع بینانه از شرایط موجود، مداخله موثر کلیه ذی نفعان و پیوند میان تمامی ارکان اثرگذار خواهد بود.