آرشیو چهار‌شنبه ۸ آبان ۱۳۹۸، شماره ۳۵۶۰
ادبیات
۸

دو مقاله از هارولد بلوم به مناسبت درگذشت این منتقد مطرح

هملت: شعر بی کران

مترجم: رضا سرور

هارولد بلوم (1930- 2019) را می توان یکی از بزرگ ترین نظریه پردازان و منتقدان ادبی مکتب «نقد نو» دانست اما لقب دیگری نیز برازنده اوست: شکسپیرشناسی بی بدیل. بلوم، شکسپیرشناسی است که می توان تنها به اعتبار کتاب «شکسپیر: ابداع انسان» او را جانشین بلافصل ای.سی. بردلی و ویلسون نایت دانست. او علاوه بر انتشار راهنماهای انتقادی متعددی در باب نمایشنامه های شکسپیر، با نگارش «شکسپیر: ابداع انسان» تفاسیری جامع و الهام بخش در باب سی وهشت نمایشنامه شکسپیر ارائه کرد. در این کتاب حجیم، او به تفصیل در باب جهان شمولی شکسپیر و دلایل ماندگاری آثارش سخن می گوید و این ایده را مطرح می کند که وجود شکسپیر نه تنها مدیون رنسانس نیست بلکه رنسانس مدیون حضور شکسپیر است زیرا تصویری که شکسپیر از انسان آفرید نه پیش از او و نه در دوران رنسانس سابقه ای نداشت و او با نبوغ فرابشری اش تصویر جدیدی از انسان ابداع کرد. در این زمینه، کلام بلوم قرابتی شگرف به این کلام دکتر ساموئل جانسون دارد که تا پیش از شکسپیر هیچ کس چنین تصاویر متنوعی از انسان ابداع نکرده بود و راز ماندگاری او نیز در همین است، این همان ایده ای است که سال ها بعد بورخس آن را بدین صورت بیان کرد: «پس از خداوند، شکسپیر بیش از همه آفرید».

در کتاب «شکسپیر: ابداع انسان» فصل مربوط به «هملت» بیشتر به استدلال هایی در باب منابع و مآخذ این نمایشنامه اختصاص یافته و چنان که بلوم خود می گوید بعدا با کمال اندوه دریافته است که بخش زیادی از اندیشه هایش در باب «هملت» ناگفته باقی مانده اند، بنابراین سال ها بعد، بلوم با نگارش کتاب «هملت: شعر بی کران» جبران مافات می کند. آنچه در پی می آید ترجمه دو بخش اول از همین کتاب است که سال ها پیش ترجمه شده و بی دلیل در انتظار نشر است.  

1- فهمیدن هملت

«هملت» بخشی از انتقام جویی شکسپیر از تراژدی انتقام است و به هیچ ژانری تعلق ندارد. بی کران تر از تمامی اشعار و چونان تاملی است در باب تزلزل انسان به هنگام مواجهه با مرگ.

بدون شک «هملت»، به رغم قصد شکسپیر، به کانون متون سکولار بدل شده است و به دشواری می توان پذیرفت که شکسپیر پیش بینی می کرده اثرش چنین جهان شمول از کار درآید. هملت با قله های ادبیات غرب محاصره شده است که از آن میان می توان به «ایلیاد»، «انئید»، «کمدی الهی»، «داستان های کانتربری»، «لیرشاه»، «مکبث»، «دن کیشوت»، «بهشت گمشده»، «جنگ و صلح»، «برگ های علف»، «موبی دیک»، و «در جستجوی زمان ازدست رفته» اشاره کرد. در این فهرست هیچ نمایشنامه ای، به جز آن هایی که نوشته شکسپیر هستند، وجود ندارد. اشیل و سوفوکل، کالدرون و راسین، سکولار نیستند و در عین حال من این پارادوکس را پیشنهاد می کنم که دانته، میلتون و داستایوفسکی، به رغم اقرارشان به دینداری، سکولارند.

دغدغه های هملت و شکسپیر لزوما یکی نیستند، گرچه هم نمایشنامه نویس و هم شاهزاده، در شدت علاقه شان به تئاتر و نیز بدگمانی شان به انگیزه های آدمی، شبیه هم هستند. در جهان این نمایشنامه، شکسپیر نه به هملت بلکه به روح یا بازیگر اول (بازیگر نقش شاه در نمایش «تله موش») شباهت دارد، یعنی همان نقش هایی که ظاهرا آنها را بر صحنه ایفا می کرده است. در مورد روح، از همان ابتدا مطمئن هستیم که او درواقع، همان روح پادشاه هملت است که از جهان پس از مرگ گریخته تا پسرش را به انتقام فراخواند: اگر هیچ گاه پدر گرامی ات را دوست داشته ای...» (پرده اول صحنه پنج)

روح با پسرش که چونان کودکی رها به حال خود است از هیچ عشقی سخن نمی گوید. پیشتر، هنگامی که خبری از سرکوب دشمنان در کار نبود، پادشاه جنگاور دستانش را دور ملکه گرترود زنی سرشار از جاذبه جنسی حلقه می کرد. صحنه گورستان، پرده پنجم صحنه یک، به ما می فهماند که هملت پدر و مادرش را در وجود یوریک، دلقک دربار، یافته بود.

«او هزار بار مرا به کول گرفته و اینک تصور او چقدر برایم چندش آور است. حالت تهوع به من دست می دهد. اینجا لب هایی آویخته بودند که نمی دانم چندبار آنها را بوسیده ام». (پرده پنجم صحنه یک)

همان طور که هارولد گدار اشاره کرده، هملت فالستاف خویش است، زیرا یوریک که «در بذله گویی قهار و از تخیلی عالی برخوردار بود» شاهزاده را تا هفت سالگی بزرگ کرد. گورکن، تنها شخصیت هماورد هملت در زیرکی و شوخ طبعی، به ما می گوید جمجمه یوریک بیست سال زیر زمین بوده است و بنابراین سی سال از تولد هملت می گذرد. با این حال، چه کسی می تواند شاهزاده چهار پرده نخست نمایش را، همان دانشجوی دانشگاه ویتنبرگ (موسسه ای آلمانی/پروتستانی با شهرتی به خاطر مارتین لوتر)، آدمی سی ساله فرض کند؟ در ابتدای نمایش، سن هملت نیز مانند دوستان صمیمی اش، روزنکرانتز و گیلدنسترن نگون بخت، نمی تواند بیشتر از بیست سال باشد و گذشت زمان نیز در تراژدی، بیش از هشت هفته نیست. اما شکسپیر با بی اعتنایی شگفت انگیزش در باب زمان و مکان، خواهان هملتی بود که در پرده پنجم به بلوغی غیرطبیعی رسیده باشد.

اگرچه ما از تقسیم بندی نمایش به پرده و صحنه سخن می گوییم و بعدا در این کتاب کوچک، من بر پرده آخر تمرکز خواهم کرد، اما این تقسیم بندی ها از آن شکسپیر نیستند، زیرا در تئاتر گلوب، تمام نمایشنامه های او بی وقفه و بدون آنتراکت اجرا می شدند. در نسخه های ویرایش شده مدرن، «هملت» صحنه بندی نشده تمامی نسخ معتبر را در خود گرد آورده است و بالغ بر چهارهزار سطر، یعنی دو برابر حجم «مکبث»، می شود. «هملت» طولانی ترین نمایشنامه شکسپیر است و نقش شاهزاده نیز (با حدود هزار و پانصد سطر) بی همتاست. فقط در صورتی که هر دو بخش «هنری چهارم» را با هم اجرا کنیم (چنان که باید نیز چنین کرد) آن گاه می توان به معادلی شکسپیری برای «هملت» دست یافت که در آن نقش فالستاف چشمگیر خواهد بود، گرچه این کهن الگوی والای من، برخلاف هملت، فقط به نثر سخن می گوید، اما چنین نثری، شاید اگر هملت را به حساب نیاوریم، بهترین نثر زبان انگلیسی است.

در میان سی وهشت نمایشنامه شکسپیر، «سرگذشت تراژیک هملت شاهزاده دانمارک»، گذشته از شهرت جهانی اش، کماکان مترقی ترین نمایش در جهان ماست، کسانی چون ایبسن، چخوف، پیراندلو و بکت از آن تقلید کرده اند اما به دشواری توانسته اند از آن فراتر بروند. نمی توان از هملتی که مرزهای تئاترگرایی را بنیاد نهاده فراتر رفت، چنان که خود شخصیت هملت، دورترین مرزی است که در عرصه خودآگاهی می توان بدان دست یافت. به گمانم خردمندانه آن باشد که مواجهه ما با شاهزاده و نمایش، توام با بیم و شگفتی باشد زیرا هر دوی آنها بسی بیشتر از ما می دانند. بر آن بوده ام که چنین دیدگاهی را شکسپیرپرستی بنامم، چرا که به نظرم می رسد که این اصطلاح، تنها واکنش صحیح به شکسپیر باشد.

خوانش هملت را چگونه باید آغاز کرد؟ یا اگر به فرض محال اجرایی از آن یافت شود که وفادارانه کارگردانی شده باشد، چگونه در حین اجرا باید بدان گوش سپرد؟ پیشنهاد می کنم تنها برای فهم این نکته تلاش کنیم که چگونه جوانی سیاه پوش، به طرزی چنین چشمگیر و بی همتا، تبدیل به شخصیت می شود؟ کلادیوس شاهزاده را «پسرم» خطاب می کند. این عبارت از یک سو بدان معناست که او برادرزاده اش را به عنوان وارث سلطنت پذیرفته است و از دیگرسو، به طرز خفت باری به هملت یادآوری می کند که به دلیل ازدواج مجدد مادرش، یک ناپسری است. اولین جمله ای که هملت می گوید چنین است: «اندکی بیشتر از خویشاوند و کمتر از فرزند.» در حالی که جمله بعدی با این جناس زبانی تمام می شود: «من یکسره در آفتابم».1 از آنجایی که هملت نمی تواند بفهمد آنچه زنای محصنه می پندارد دقیقا از چه زمانی میان کلادیوس و گرترود آغاز شده، آیا نگران آن است که شاید پسر واقعی کلادیوس باشد؟ تردیدهای هملت در فروافکندن کلادیوس بدآوازه گشته اند اما بخشی از این تردیدها برخاسته از وسعت محض آگاهی اوست. اما شاید هم این تردیدها، به دلیل شک واقعی او نسبت به اصل و نسبش باشد.

در اولین تک گویی از تک گویی های هفت گانه هملت، با او تنها می مانیم. اولین سطور آن، ما را به راهی طولانی در هزارتوی روح هملت می برد: «آه، کاش این تن بس آلوده ذوب می گشت و آب می شد یا خود را در شبنمی حل می کرد». (پرده اول صحنه دو)

در نسخه فولیوی اول، تن سخت جان (Solid flesh) آمده است در حالی که در نسخه کوارتوی دوم به جای آن «تن تصرف شده» (Sallied flesh) را می خوانیم، از آن جایی که (Sallied) می تواند به معنای تجاوزشده (Assailed) باشد، احتمال آن می رود که این کلمه خود تحریفی از (Sullied) به معنای آلوده باشد. انزجار هملت از تن آلوده اش توجیهی است بر این نظر مبهم و یاس آمیز دی. اچ. لارنس که «آنچه هملت را دیوانه می کند همان احساس فساد در تن است، به همین دلیل او هرگز نخواهد پذیرفت که این تن از آن خود او باشد». نفرت لارنس بسیار چشمگیر باقی می ماند: «او موجودی چندش آور و ناپاک به نظر می رسد... آزردن مادر و گلایه هایش از او، دام نهادن هایش برای کلادیوس، رویگردانی منحرفانه اش از افیلیا، همگی از او موجودی غیرقابل تحمل می سازد». اگرچه در دیدگاه لارنس می توان تردید کرد اما نیازی بدین کار نیست زیرا لارنس خود چنین می کند: «تک گفتارهای هملت به همان ژرفایی هستند که روح بشر می تواند بدان دست یابد... آنها در ذات خویش به همان خلوص روح القدس هستند». می توان با نظرات ناهمخوان لارنس همدلی نشان داد: این که «موجودی چندش آور و ناپاک» بتواند در عین حال به «خلوص روح القدس» باشد همان دیدگاهی است که هملت نسبت به انسان، به خصوص نسبت به خویش، دارد.

و بعد این سوال پیش می آید: «چگونه هملت به فردی خودآگاه، و به طرز شگفت انگیزی مردد، بدل می شود؟» فکر می کنم باید از هر عقیده ای مبنی بر این که شوک های دوگانه مرگ ناگهانی پدر و ازدواج مجدد مادر موجب تغییری بنیادین در او شده اند چشم پوشید. هملت هیچ گاه وجه مشترکی با پدر، مادر و عمویش نداشته است. گویی بچه ای بوده که او را هنگام تولد دزدیده و جابه جا کرده باشند، یوریک او را بزرگ کرده و تاکنون هملت خود برای خویشتن پدری نموده و از همان آغاز، به نوعی بازیگر/نمایشنامه نویس بوده است. البته یکی دانستن هویت او با نویسنده اش، شکسپیر، سودمند نخواهد بود. شکسپیر میان هویت خویش با هملت تمایز قایل می شود. او بخشی از این کار را از طریق ظاهر شدنش بر صحنه در کنار هملت، در نقش روح پدر و بازیگر نقش شاه (در نمایش «تله موش»)، انجام می دهد: اما پیش از این کار، شکسپیر خودآگاهی خویش در مقام نویسنده و نیز امیال یک بازیگر را به شاهزاده اعطا می کند. هملت فالستاف خویش است چنان که شکسپیر (صحنه لرزان/2Shakescene) خویش نیز هست. او به تمامی مجذوب تئاتر شده است. درحقیقت، اولین گفتارش که بیش از یک سطر می شود، اولین تامل او در باب بازیگری نیز هست:

«اینها به راستی جز نمود چیزی نیستند، زیرا اعمالی هستند که انسان می تواند آنها را بازی کند، اما آنچه من درون خود دارم بسی فراتر از نمایش است». (پرده اول صحنه دو)

دستور العمل های هملت برای بازیگران، تا حدودی در سرتاسر نمایش جریان دارند و شاید این قطعه بهترین متن آموزشی در باب بازیگری باشد. هملت نه فیلسوف است و نه عالم الهیات بلکه علاقه مند متفننی است که درباره تئاتر اطلاعات بسیاری دارد. به نظر می رسد او بیش از آنکه در دانشگاه ویتنبرگ درس بخواند، مطمئنا از کلاس های درسش می گریخته تا اوقات خود را در تئاتر گلوب بگذراند. اینک روح نجواکنان خارج می شود: «مرا به یاد آر!» و ما می شنویم که هملت به تماشاگران تئاتر گلوب یادآوری می کند که روح پیشتر یکی از آنان بوده است: «تو را به یاد آورم؟ آری، تو ای روح بینوا، تا زمانی که حافظه در سرم، این جهان (Glob) بی سامان، جای دارد فراموشت نخواهم کرد». (پرده اول صحنه پنج)

شکسپیر می بایست نام فرعی هملت را «تمرین» یا «گشودن عقده دل با کلمات»3 می گذاشت زیرا این نمایشنامه درباره اجرای نمایش است، به عبارتی دیگر، بیشتر درباره بازیگری است تا انتقام. اگرچه ما از «نفس» خویش آگاهیم اما هملت از «چیزی» آگاه است، از دیدگاه هملت، نمایش نه صرفا تله ای برای کلادیوس، بلکه همان «چیز» است. در همان اواخر نمایش، هملت از بدنامی می هراسد، به نظر من اضطراب او به خاطر انتقام به تعویق افتاده اش نیست بلکه به دغدغه های ذهنی اش به عنوان یک نمایشنامه نویس مربوط می شود.

2- هوراشیو

هملت در حضور اولین تماشاگرانش، هوراشیو و مارسلوس، شروع به ایفای نقش عجیب و مضحک خویش می کند و تا هنگام ترک صحنه گورستان از آن دست نخواهد کشید؛ پس از این صحنه، او نقش «تقدیس گر مرگ خویش» را جایگزین نقش پیشین خود خواهد کرد. مارسلوس به سرعت ناپدید می شود اما هوراشیو باقی می ماند تا سرگذشت هملت را بازگو کند. ویلیام هزلیت، منتقد بزرگ، گفته است: «هملت خود ما هستیم.» اما درواقع، ما هوراشیو هستیم، یعنی همان تماشاگر دائمی هملت، و دلیل حضور هوراشیو در نمایش نیز همین است. هوراشیو به رغم نداشتن درآمدی مشخص یا جایگاه و کارکردی در کاخ السینور، همیشه در همه جا حضور دارد. سن و سال هوراشیو، این هم کلاسی هملت در دانشگاه ویتنبرگ، حتی از هملت هم مبهم تر است زیرا او در اولین صحنه نمایشنامه به مارسلوس می گوید که جنگ پادشاه هملت را علیه دو کشور نروژ و لهستان دیده است و چنان که بعدا معلوم می شود، به لحاظ زمانی، این جنگ ها با تولد هملت مقارن بوده اند. به دشواری می توان پذیرفت که هوراشیو در چهل وهفت سالگی یا در همین حدود (این حداقل سن اوست) کماکان دانشجوی دانشگاه ویتنبرگ باشد اما شکسپیر به این موضوع اهمیتی نمی دهد و احتمالا برایش مفرح بوده است که ما برای تعیین سن هوراشیو شروع به محاسبه کنیم. هملت که برای نشان دادن محبتش به افیلیا و گرترود علائمی اندک و علاقه ای ناچیز از خود بروز می دهد، اینک خطابه ای غرا و حیرت انگیز در رثای هوراشیو، که خود مبهوت مانده، ایراد می کند:

«از آن هنگام که روح گرانمایه ام توانست خود دست به انتخاب زند و از میان آدمیان کسی را برگزیند، تو را برای خویش برگزید، زیرا تو مردی بودی که به رغم تحمل همه آلام، از هیچ چیز رنج نبرده ای. جزا و پاداش های سرنوشت را یکسان تاب آورده ای. متبرک باد وجود آن کسان که عقل و احساسات شان چندان نیک به هم درآمیخته که سرانگشتان بخت نمی تواند از نای وجودشان هر نوایی برانگیزد. مردی را به من نشان بده که بنده شهوات نباشد تا او را در اعماق قلبم جای دهم، آه، آری، در قلبم جای دهمش، چنان که با تو چنین کردم». (پرده سوم صحنه دو)

در تراژدی، فقط این تماشاگران هستند که به رغم تحمل همه آلام، (به طور واقعی) از هیچ چیز رنج نمی برند، اما هوراشیو چندان در رنج است که هنگام مرگ هملت، با تصمیمش به خودکشی، ما را شگفت زده می کند. تجلیل هملت از هوراشیو مبهم و رازآمیز است، زیرا پیرنگ نمایشنامه تنها اجازه می دهد که هوراشیو نوچه ستایش برانگیز هملت باقی بماند و به ما هیچ نشانه ای دال بر آزادگی فرضی او از شهوات نشان داده نمی شود. تمام دانسته های ما از هوراشیو این است که کلادیوس حتی تلاشی هم برای تطمیع او نمی کند و می گذارد در السینور به حال خود رها باشد. مسئله اینجاست که هوراشیو هملت را دوست دارد و نمی خواهد از شاهزاده جدا بماند. گرچه منتقدان گفته اند هملت در وجود هوراشیو خصایلی را می یابد که خود از آنها عاری است اما آنها به وضوح در اشتباه اند. شخصیت هملت چنان متنوع است که خصلت های بسیاری را در خود نهفته دارد، در حالی که هوراشیو چندان بی روح و یکنواخت است که نیازی به بحث ندارد.

و با این حال، در تمام آثار شکسپیر شخصیت دیگری نیست که شبیه هوراشیو باشد، کسی که محبت و قوه ادراکش در خاطره ما از نمایش باقی بماند. گرچه بسیاری از کسان با ستایش هملت از هوراشیو به مخالفت برخاسته اند اما شکسپیر همدلی نکردن با هوراشیو، این ستایشگر هملت، را بر ما دشوار ساخته است. همان گونه که کلادیوس ساکنان کاخ السینور را بازیچه دست خویش می سازد، شکسپیر نیز از هوراشیو برای اغوای تماشاگران استفاده می کند. فقدان هوراشیو به معنای دور ماندن ما از آن هملت شگفت انگیزی است که شکسپیر از طریق او ترفندهایش را بر ما اعمال می کند. منتقدان همچنان به اعتراض خویش ادامه می دهند که هملت در واقع خونسرد، خشن و در بهترین حالت، قهرمانی خبیث است؛ اما چنین منتقدانی علیه خودشان و ما عمل می کنند زیرا این کارشان علیه هنر زیرکانه شکسپیر است. هوراشیو دقیقا همان اروس برده آزادشده آنتونی نیست که به خاطر «رهایی از اندوه مرگ آنتونی» دست به خودکشی زند، کارکرد اروس چیزی بیش از زینت بخشیدن به نمایشنامه «آنتونی و کلئوپاترا» نیست، در حالی که هوراشیو، اگر خود هملت را به شمار نیاوریم، مهم ترین شخصیت تراژدی است. از طریق هوراشیوست که تماشاگران آلوده و درگیر نمایش می شوند.

در نمایشنامه شکسپیر، این شیوه درگیر شدن بی همتاست و یکی از مولفه هایی است که موجب می شود در میان تراژدی های رفیع شکسپیر، «هملت» در رتبه نخست جای گیرد. هیچ گاه نمایشنامه دیگری چنین سخاوتمندانه در آگاه کردن تماشاگران نکوشیده یا در روند خویش، این گونه همدلی ما را برنینگیخته است. به معنای شگرف کلمه، شکسپیر اثر خود را از طریق ما و هوراشیو می نویسد، چنان که یاگو نیز برنامه هایش را از طریق اتللو، دزدمونا، و کاسیو سازمان می دهد یا ادموند با ادگار و گلاستر چنین می کند. به نظر می رسد که هملت نیز نگارنده خود و سایر شخصیت ها به جز هوراشیو است.

برای آنکه مبادا گمان شود این حرف برآمده از دیوانگی من است، اعتراض ملایم هوراشیو به خیال پردازی هملت را در نظر بگیرید:

«هملت: هوراشیو، کار ما ممکن است به چه مصارف پستی بینجامد، برای چه نمی توان سرنوشت خاک گرانقدر اسکندر را در خیال تا بدانجا دنبال کرد که دریابیم با آن حفره بشکه ای را اندود می کنند؟

هوراشیو: سرورم، بررسی هایی از این دست، بیش از اندازه کنجکاوانه (Curiouslly) هستند.» (پرده پنجم صحنه یک)

Curiously می تواند معناهای دیگری مانند عجیب، صراحت بیش از حد، یا حرف نسنجیده داشته باشد. اما هملت بی اعتنا به اعتراض هوراشیو، برای اثبات نظر خویش عجله دارد:

«نه، سوگند می خورم که اصلا چنین نیست بلکه این کار همان پیگیری سرانجام امور از روی فروتنی و رسیدن به نتیجه است: اسکندر مرد، اسکندر دفن شد، اسکندر به خاک بدل گشت، خاک همان زمین است و ما از زمین گل درست می کنیم، برای چه نتوان با آن گل که اسکندر بدان بدل گشته بشکه آبجویی را اندود کرد؟» (پرده پنجم صحنه یک)

در جهان «هملت»، پست ترین و بالاترین ها یکی هستند اما برای ما چنین نیست و هوراشیو نماینده ما در آن جهان است، همان جهانی که تئاتریکالیسم بر آن حکم می راند و در آن، هملت استاد چیره دست خوش گذارنی هاست. ما شدیدا به هوراشیو وابسته ایم اما او کسالت بارتر از آن است که آدمی اهل تئاتر باشد. اگرچه ما امیدواریم که آدم هایی کسالت آور نباشیم اما نمی توانیم دوشادوش هملتی حرکت کنیم که همیشه حتی از خودش هم فراتر می رود.

ممکن است در شگفت بمانیم که هوراشیو در پاسخ زیبایش به آخرین کلام هملت و اینک دیگر خاموشی است آن فصاحت و بلاغت را از کجا آورده است؟ هوراشیو نه امری مسلم بلکه آرزوی خویش را برای حضور گروه فرشتگان بر زبان می آورد:

«اینک قلب شریفی شکافت. شب خوش ای شاهزاده نازنین! بادا که فرشتگان سرودخوان برای آرامشت آواز سردهند». (پرده پنجم صحنه یک)

ما خواستار تحقق آرزوی هوراشیو هستیم اما کنایه شکسپیر امیدمان را بر باد می دهد. طبل به طنین در می آید و رژه سربازان نروژی جایگزین گروه فرشتگان مورد انتظار می شود.

1. شکسپیر با کلمات پسر (Son) و آفتاب (Sun) جناسی ترجمه ناپذیر می سازد.

2. Shakescene از القاب شکسپیر در زمان حیات او.

3. اشاره به یکی از جملات هملت در پرده دوم: «و یا همچون روسپیان، عقده دلم را با کلمات بگشایم...».