آرشیو یک‌شنبه ۳ آذر ۱۳۹۸، شماره ۳۵۷۹
هنر
۱۰

جمعه کشی قریب با هر کجا، غریب در اینجا

دکتر طلایه رویایی

«جمعه کشی» را از قبل چندین بار دیده بودم؛ اولین بار وقتی کودکی بودم و در اجرای تلویزیونی اش مرا تحت تاثیر قرار داد و به یا دم ماند و دومین بار چند سال پیش، در اجرائی در فرهنگ سرای نیاوران از کارگردانی جوان که به همراه خود آقای خلج، به دیدن اجرایش رفتیم و حالا سومین بار در اجرای خود آقای خلج پس از چندین دهه... که البته هر بار فارغ از اجرائی، با نحوه کارگردانی و بازیگرانی متفاوت، متن درخشش خاص خود را برایم داشت...

همیشه درباره کارهای آقای خلج گفته ام و می گویم که کارهای او سهل و ممتنع است؛ اصطلاحی ادبی در شعر، که حاکی از سادگی ظاهر اثر است؛ سادگی ای که کسی نمی تواند آن را دوباره خلق و ایجاد کند و برای دیگران، این سهلی، ممتنع می شود، درست مثل کارهای اسماعیل خلج که قادر است در پس دیالوگ های صمیمانه و ساده اش، جهانی عمیق را بنمایاند و این قدرت را از فضیلت حشر و نشر با مردمی دریافت کرده که او با فروتنی، در میان شان زندگی می کرد و می کند.

خود او یک بار وقتی با هم در قهوه خانه ای در یک روز آفتابی بندر، در بازار ماهی فروش ها، در کنار پدر از دست رفته ام، روی چهارپایه های کوچک چوبی، نشسته بودیم و چای می خوردیم، به مردان قهوه خانه که با هم گفت وگو می کردند، نگاه کرد و به من گفت که همیشه وقتی به قهوه خانه می رفت و با مردم می زیست، به دقت به گفت وگو هایشان گوش می داد و حتی وقوع برخی موقعیت ها را روی صحنه تصور می کرد.

خلج این توانایی یگانه را دارد شخصیت هایی خلق کند که زبانشان چنان از عمق جانشان و آمیخته با زیست شان است که انگار نویسنده از پنجره ای رو به دنیای آنها گشوده، تنها با انگشتش به مخاطبانش نشانشان می دهد. مخاطبانی که شاید هرگز، شعر زبان مردم اعماق را نشنیده یا نمی خواستند که بشنوند.

به قول بودلر «این موهبت به هر کسی داده نمی شود که بتواند غرق کند خودش را در توده ی مردم، آن چنان که در حمام... او هر وقت که بخواهد در هر کسی رسوخ می کند...». این استادی خلج است، کشف شاعرانگی زبان آدم هایی که زندگی هایشان، غم و نومیدی شاعرانه ای دارد؛ هر چند خودشان چیزی از آن نمی دانند. نمی دانند که به خاطر همین که زندگی روی خوشی به آنان نشان نداده، از فضیلتی سرشارند که خوشحالی و خوشبختی، نصیب کسی نمی کند.

از این روست که دیالوگ های نمایش نامه های او این چنین یگانه اند؛ چرا که نمی خواهند حرف بزرگی بزنند که نویسنده سعی می کند بر زبانشان بگذارد، بلکه حرف هایی می زنند که زندگی هایشان بر زبانشان گذاشته است... . شخصیت ها آن قدر خودشان هستند که برای خیلی ها قابل درک نیست این همه سادگی و این همه خودبودن، اعجاز کارهای خلج در همین سادگی ا ست.

من این را حتی در دو اجرای دیگر او پس از آن دوره کاری موفقش در کارگاه نمایش، در سال 85 در «هفت نمایش کوتاه» و در سال 91 «داستان های ناتمام» دیدم و تاسف من از این بود که چرا آن اجراها، آن طور که شایسته بودند، مورد توجه قرار نگرفتند.

انگار این پنجره هایی که او گشوده بود و این چنین مهربانانه ما را به تماشایش فرا می خواند، برای همه کس تماشایی نبود، انگار از راز و رمزی آکنده بود که برای همه قابل درک نبود و این نه از پیچیدگی، که از سادگی و بی پیرایگی آن آثار بود، چون واقعا گاهی درک ساده ترین چیزها، سخت تر از درک پیچیده ترین هاست.

و مهم تر جادویی که نویسنده در نویسش این سادگی و در خلق موقعیت های ساده آن به کار می برد، مثل همین نمایش «جمعه کشی»... .

چند مرد، در یک روز جمعه، در قهوه خانه، هر کدام درگیر کشتن یک روز ملال انگیز که صبحش شاید مثل ترجیع بند شعری نمایش بهار باشد، اما به تدریج، ملال مرگ آور خود را از پی گذشتن ساعت ها، آشکارتر و آشکارتر می کند. مثل خود زندگی که ملالش را رفته رفته می نمایاند. این فریبی که نامش زندگی است. 

این فراموشی سنگین که با آخرین ترفندش مرگ ، غافل گیرمان می کند، مثل غروب غمناک جمعه که انگار برای همه، بی آنکه بدانند، سایه ای از مرگ دارد.

هر جمعه، در شعری که همه با هم خوانی، چند بار تکرار می کنند، مثل یک سال به نظر می آید و حتی از آن هم بالاتر، مثل یک عمر که بالاخره با اندوه به پایان می رسد و بی حاصل. همه در همان حال می مانند، اتفاقی نمی افتد و قرار هم نیست که بیفتد، همه اتفاق ها، اوهامی اند برای فرار از ملال گذشتن بی رحمانه زندگی که بالاخره باید گذراندش و قرار نیست تغییری در این پایان محتوم ایجاد کنند. پس هیچ اتفاقی، اتفاق نیست و هیچ عملی هم کنشی نیست؛ چه در نمایش، چه در زندگی... . همه دایره جمعه را دور می زنند و سر جای اولشان هستند. همه در نهان، با دپرسیونی، به قول شخصیت ناصرآقا راننده نمایش جمعه کشی درگیرند که برآمده از این حقیقت تلخ و پوشیده است که این جمعه هم مثل خود زندگی، بالاخره تمام می شود و هیچ آدرس و نشانه ای هم، مثل آدرسی که آقای احمدی نمایش جمعه کشی، به دنبالش هست و می فهمد که وجود ندارد، قرار نیست روزنی از سعادت به روی آنان بگشاید و این را حتی آن صاحب قهوه خانه طماع هم می داند و حتی آن قهوه چی هم که همه اش می خواهد در برابر ظلم و جباریت او بایستد و نمی تواند.

در پایان نمایش فکر کردم که ما زندگی را هم مثل جمعه، می کشیم و جمعه کشی در حقیقت، زندگی کشی است انگار.

عمق آثار خلج، در لفاف سادگی ظاهری اش پنهان است، چون اصیل است و اصل ها هم همیشه از دیده پنهان اند و برای همین شاید در برابر نمایش های بسیاری که حرف کمی دارند و آن همه تماشاچی را پر می کنند در سالن هایشان، این نمایش عمیق، با سالنی نیمه خالی اجرا می شود، افسوس... یاد شعری افتادم که در نمایش می خوانند:

چه شود به چهره زرد من، نظری برای خدا کنی

که اگر کنی همه درد من ، به یکی نظاره، دوا کنی

نظاره کنید نمایش جمعه کشی را در این روزهای آخر که دیگر دردی هم برایش دوا نمی کند، ولی دست کم می شود در آینه آن، ملال زندگی را دید که چطور می کشدمان، همان طور که ما می کشیمش .

جمعه کشی تنها برای پنج روز از یکشنبه، سوم تا پنجشنبه، هفتم آذر، در پردیس تئاتر شهرزاد اجرا خواهد شد.