آرشیو یک‌شنبه ۳ آذر ۱۳۹۸، شماره ۳۵۷۹
تخته سفید
۱۲

فناوری اطلاعات در گذر از پل آموزش و پرورش

گریزی بر دسترسی به آموزش باکیفیت

در این روزها که با قطعی فراگیر اینترنت روبه رو هستیم شاید موضوع ICT و تاثیرگذاری آن بر دسترسی همگانی به آموزش باکیفیت حرفی برای گفتن نداشته باشد اما در این نوشته با مرور فعالیت های آموزش و پرورش کشور در حوزه فناوری اطلاعات به اهمیت جایگاه این موضوع پرداخته و به تببین این مسئله می پردازیم که پافشاری بر این مهم چگونه می تواند ما را از فقر فرهنگی و اقتصادی عبور دهد.

هم زمان با امضای برنامه عمل آموزش برای همه (EFA) سازمان ملل، برای سال های 2015 تا 2030، نشستی در کینگدائوی چین برگزار شد که به نقش ICT در تحقق اهداف آموزش برای همه اشاره می کرد. در این نشست که اولین نشستی بود که به این موضوع می پرداخت، وزرای آموزش و پرورش معاهده ای امضا کردند که بر مبنای آن متعهد می شدند از سال 2015 تا 2030 شرایطی را در آموزش کشورها فراهم کنند.

این شرایط را می توان به این شکل فهرست بندی کرد: اولین شرط، دسترسی است. وزرای آموزش و پرورش متعهد شدند با به کارگیری فناوری اطلاعات، موضوع دسترسی را در آموزش و پرورش برای همه دانش آموزان فراهم کنند. یکی از محورهای استفاده از ICT برای دستیابی به اهداف STG است که اهداف توسعه پایدار است. هدف چهارم توسعه پایدار تحقق آموزش برای همه دانش آموزان مستقل از جنسیت، روستایی یا شهری بودن یا انواع تمایزهاست.

موضوع دوم به کارگیری ICT برای افزایش دسترسی به آموزش برای دختران و پسران است. باید بستری فراهم کرد تا بتوان این فناوری را به خصوص به مناطق روستایی و دورافتاده منتقل کرد. دختران معمولا به خصوص در چهار استان کشور تفاوت قابل توجهی دارند که فناوری باید کمک کند به اینکه بتوانیم دسترسی را برایشان فراهم کنیم.

نکته سوم که بسیار مهم است دسترسی به محیط یادگیری محیط الکترونیکی تا سال 2030 برای همه است. فناوری اطلاعات باید کمک کند تا محیط یادگیری الکترونیکی در مدارس تا سال 2030 برای همه فراهم شود. موضوع دسترسی همراه باکیفیت، بحثی است که معمولا در همه اصناف به آن توجه می شود و آموزش و پرورش نیز باید به آن توجه کند. در واقع ICT باید با امکاناتی که در اختیار فناوری اطلاعات می گذارد عامل ارتقای کیفیت یادگیری باشد. یعنی چندرسانه ای بودن، خودمدیریتی بودن، دردسترس بودن، تعاملی بودن و بسیاری از ویژگی های دیگر می تواند به این هدف کمک کند.

ICT و مهارت شهروندی

همچنین مهارت ICT به عنوان مهارت شهروندی و عمومی باید مورد توجه قرار بگیرد که آماده سازی بستر آن نیز برعهده آموزش و پرورش است. به همین دلیل در تحولی که در چند سال اخیر اتفاق افتاد، کتابی در دوره ابتدایی و دوره اول متوسطه تحت عنوان فناوری اضافه شده است که 50 درصد محتوای این کتاب به تربیت مهارت های ICT برای تحقق دولت الکترونیک و برای تربیت شهروند عمومی مجهز به مهارت های ICT پرداخته است.

درنهایت معاهدات تلفیق فناوری اطلاعات در فرایند یادگیری و یاددهی است. در کاربردهای فناوری اطلاعات که در معاهده است و باید برای اجرای آن تلاش شود بر پوشاندن شکاف آموزشی تاکید شده است. از این رو به شکاف آموزشی از دو منظر توجه می شود: یکی از  منظر دسترسی به ICT و دیگری استفاده از ICT.

در ایران دسترسی تا حد زیادی فراهم شد، اما استفاده از دسترسی هیچ گاه محقق نشد. اگر تفاوت در دسترسی بین مناطق محروم و مناطق برخوردار وجود داشته باشد، طبیعی است که توسعه فناوری اطلاعات، شکاف دیجیتالی را بین مناطق مختلف آموزش و پرورش کشور توسعه و افزایش می دهد. اگر دسترسی فراهم شد، امکان استفاده از ICT باید گام دوم باشد. نکته بعدی شکاف در سطح ملی است. در بین مناطق کشور تمایزهایی داریم، بنابراین توجه به مناطق محروم در تجهیز و توسعه می تواند مانع این شکاف شود که در سطح ملی، روستاها و شهرستان ها از یک مزیت برخوردار باشند. شکاف در سطح بین المللی نیز می تواند باعث شود در سطح جهانی فاصله ای داشته باشیم که به توسعه شکاف دیجیتال بین ما و جهان دامن بزند. در این زمینه اولویت تجهیز از منابع دولتی به مدارس محروم در مناطق روستایی است. در مناطق شهری معمولا با مشارکت اولیا این اتفاق می افتد. اما منابع دولتی به مناطق روستایی تخصیص پیدا می کند.

همچنین اجرای طرح USO باید با همکاری وزارت ارتباطات فراهم شود که در این زمینه سه برنامه مورد توجه قرارگرفته است. یکی راه اندازی آموزش الکترونیکی نیروی انسانی و معلمان روستایی است که خوشبختانه در برنامه درسی جدید دانشگاه فرهنگیان مهارت های عمومی ICDL جزء پیش نیازهای ورودی دانشجویان قلمداد شده و به کارگیری فناوری اطلاعات در فرایند یادگیری و یاددهی، تولید محتوا، به کارگیری در حوزه درسی خاص جزء دروسی است که دانشجویان در این دوره می گذرانند. خوشبختانه چون این دانشجویان به مناطق روستایی می روند، نیروهایی هستند که دانش و مهارت کافی را دارند و می توانند این شکاف دیجیتالی را کاهش دهند. مسئله دیگر راه اندازی سامانه آموزش از راه دور برای مناطق روستایی است که در این سامانه با استفاده از ظرفیت فناوری جدید تلویزیون های تعاملی و رسانه های تعاملی که زیرساخت هایش در کشور فراهم شده، از طریق IPTV و محتوای الکترونیکی هم که بخش سوم USO هست، می توانیم محتوا را هم تولید کنیم تا در این زمینه از شکاف دیجیتال جلوگیری کنیم.

فناوری های جدید و تغییر ساختار   اجتماعی

در 30 سال اخیر ساختار اجتماعی ایران تغییر کرده است. در این 30 سال از یک ساختار روستایی که بیش از 60 درصد جمعیت، ساکن روستا و کمتر از 40 درصد ساکن شهرها بودند، به ساختاری رسیده ایم که هم اکنون 27 درصد جمعیت ساکن روستا و بقیه ساکن شهرها هستند. هرم نیروی انسانی در کشور هم دچار تغییر شده است و فناوری های جدید تاثیر بسیار زیادی در مهارت آموزی افراد به وجود آورده است؛ بنابراین نیازمند هستیم که نظام آموزشی و امکاناتی که داریم، با تحولاتی که در پیش است و اتفاق افتاده است، تطبیق پیدا کند. برای این کار، هم نیازمند تحول در سیاست گذاری آموزش و پرورش و آموزش عالی هستیم و هم نیازمند تغییر تعامل بین دانش آموز، معلم و مدرسه که با استفاده از ابزارهای جدید، حاصل می شود. با توجه به بررسی های انجام شده، در تمام ابزارهایی که در اختیار ما قرار گرفته است، موضوع استفاده از فناوری اطلاعات از آن نظر که هم تحول را مدیریت می کند و هم امکانات را به صورت گسترده در اختیار جامعه قرار می دهد، بیشترین نقش را تاکنون داشته است. ساختار جمعیتی کشور هنوز یک جامعه بسیار جوان است. نزدیک به 70 درصد جمعیت بین 30 تا 35 سال قرار گرفته است. امکانات آموزشی و مهارت آفرینی برای این مجموعه به عنوان یک مولد ثروت باید در دستور کار استراتژیک کشور قرار گیرد. با مطالعه بسیاری از کشورهای دنیا، در سه دهه اخیر که اقتصادهای نوظهور دانش بنیان داشته اند، به این نتیجه می رسیم که تکیه آنها بر دانش و مهارت بوده است.

تغییرات تکنولوژی باعث شده یک نفر در مدت کوتاهی مجبور باشد که مهارت های متفاوتی را تجربه کند و امکان ندارد که با چنین ساختارهای سنتی موجود به این سطح برسیم. حال باید پرسید که برای رسیدن به این سطح مدنظر چه باید کرد؟ سه عنصر بسیار مهم در این زمینه عبارت اند از: 1- نهاد آموزش شامل مدرسه و فرایندها، 2- معلم 3- امکاناتی که در نظام آموزش و پرورش هست. این سه عنصر باید به صورت مدرن و منصفانه در کشور در دسترس قرار بگیرد تا بتوانیم شاهد تغییر باشیم.

نظام آموزش و پرورش ما در شرایط فعلی با ابزارهای تکنولوژی جدید در کنار سیاست گذاری های درست می تواند نقش بسزایی در کاهش محرومیت ها داشته باشد. به طور مثال فردی که امکان دسترسی به آزمایشگاه ندارد یا اینکه در سیستم های دولتی بدون حمایت های آموزشی قوی تحصیل می کند، در سطح عمومی مجموعه ای از ابزارهای تکنولوژی در اختیارش قرار می گیرد که آن محرومیت ها را تا حدودی جبران می کند.

تعلیم و تربیت هوشیار با ابزار فاوا

نکته ای که معلمان باید به آن توجه کنند، این است که دانش آموزان را برای مهارت ها و امکاناتی آموزش دهند که برای آینده باشد؛ تا برای شرایط پیش رو و چیزهایی که خلق نشده، مهارت پیدا کنند. همچنین در این مسیر نیازمند این هستیم که در شیوه های آموزشی تفاوت دانش آموزان را ببینیم. آموزش برای انواع دانش آموزان با خلق و خوهای متفاوت، تدوین روابط معلم و شاگرد، امکان آموزش مستمر در طول زندگی و امکان استفاده از ابزارهای جدید که بتواند مهارت ها را به صورت تصویری به مخاطب منتقل کند. در میان همه این فعالیت ها، ارزش ها و اصول در هر جامعه ، پایه و محور همه تصمیمات است. با رعایت این اصول به راحتی می توانیم دیگر مهارت ها را در جامعه در اختیار قرار دهیم. انتظار ما این است که با یک ساز و کار منظم و حرفه ای در مدارس با معلمان حرفه ای تر، تعلیم و تربیت هوشیار و امکانات شبکه ای گسترده، دانش آموزانی را آموزش دهیم که خودشان مهارت آفرینی کنند. در این شرایط در واقع تمام مراحل آموزش اعم از ارائه درس، اجرای تمرین، تماس تیمی و گروهی، واکنش های دوجانبه و چندجانبه با امکانات تکنولوژی امکان پذیر است. فاوا (فناوری اطلاعات و ارتباطات) ابزاری بسیار کارآمد و به عنوان یک فرصت توسعه مدار است.

فناوری اطلاعات و ارتباطات محور توسعه است و در همه ابعاد زندگی اثر دارد؛ اما هنوز به جایگاهی نرسیده است که مردم یا مسئولان از آن راضی باشند. آموزش نیز در جامعه ما امری مهم و ارزشمند است. اینکه کشور ما در بهره گیری از تکنولوژی در جایگاه 126 جهان ایستاده است، اتفاق خوبی نیست و سیاست های آموزشی ما را زیر سوال می برد. این در حالی است که اگر در اخذ شهریه از اولیای دانش آموزان، رتبه بندی صورت گیرد، کشور ما در مقام نخست قرار می گیرد.

هنوز در ایران بحث هایی مانند اینترنت پاک و اینترنت ناپاک، مضرات اینترنت و... مطرح است. همه به این موضع واقف اند که اینترنت مضراتی دارد؛ کما اینکه برق و گاز هم مضراتی دارند و می توانند منجر به کشته شدن افراد شوند؛ اما هیچ سمیناری درباره استفاده کردن یا نکردن از گاز برگزار نمی شود. عده کمی از جامعه به این باور رسیده اند که فناوری اطلاعات و ارتباطات برای پیشرفت جامعه ضروری است؛ بنابراین اولین گام در توسعه فناوری اطلاعات، فرهنگ سازی است. زمانی که همه جامعه به این باور برسند که استفاده مناسب از تکنولوژی در پیشرفت جامعه ضروری است، به نقطه مثبتی رسیده ایم.