آرشیو سه‌شنبه ۱۲ آذر ۱۳۹۸، شماره ۴۵۲۶
صفحه اول
۱
جهان

اینستکس و 6 کشور اروپایی

کوروش احمدی

در حالی که طی حدود 10 ماه گذشته بحث راجع به اینستکس عمدتا مسکوت بوده، اعلام آمادگی 6 کشور اروپایی برای پیوستن به آن موجب طرح مجدد موضوع شده است. تاکید بر «اهمیت حفظ برجام و اجرای کامل آن» برای اروپا و دعوت ایران «به بازگشت بدون تاخیر به تبعیت کامل از مفاد برجام» دو نکته مهم دیگر در بیانیه 6 کشور است. این تحول در حالی است که طی ماه های اخیر اروپایی ها، به ندرت درباره اینستکس اظهارنظر کرده و بیشتر به دنبال متقاعد کردن ایران و امریکا به ازسرگیری مذاکرات بوده اند. اینستکس در ژانویه 2019 به تصویب وزرای خارجه فرانسه، آلمان و انگلیس رسیده و سه کشور در بیانیه ای گفته بودند که این سازوکار «بدوا بر مبرم ترین بخش ها برای مردم ایران» مانند، اقلام کشاورزی، دارو و تجهیزات پزشکی متمرکز خواهد بود.

در پی تشکیل شرکت متناظر ایرانی (ساتما) در تهران در 29 آوریل، موگرینی، نماینده سیاست خارجی اروپا، در پی نشست کمیسیون مشترک برجام در اواخر ژوئن گفته بود که معتقد است اینستکس برای شروع به کار آماده است. او آن هنگام هدف اینستکس را تسهیل «تجارت مشروع» با ایران برای اروپا دانسته و از احتمال باز کردن آن به روی غیراروپایی ها در مراحل بعدی نیز سخن گفته بود، اما تاکنون عملا هیچ معامله ای از طریق این سازوکار انجام نشده است. به نظر می رسد که تاکنون سه مانع عمده مانع فعال شدن اینستکس شده است: نخست اینکه روشن نیست در شرایطی که خرید نفت ایران توسط شرکت های اروپایی همچنان ناممکن است، منابع مالی موردنیاز این کانال چگونه باید تامین شود. تلاش ماکرون، رییس جمهور فرانسه، برای تامین یک خط اعتباری 15 میلیارد دلاری به عنوان پیش خرید نفت ایران و تزریق احتمالی آن در اینستکس تاکنون راه به جایی نبرده است. فرانسه بر این باور است که این مهم بدون جلب حمایت ترامپ ممکن نیست و تلاش او برای ایجاد تفاهمی بین ترامپ و روحانی تاکنون عقیم مانده است. مانع دوم نگرانی و اکراه شرکت های اروپایی از تجارت در حوزه های غیربشردوستانه با ایران حتی از طریق اینستکس است، چراکه اگرچه اینستکس برای دور زدن سیستم بانکی تحت نفوذ امریکا و عدم نیاز به مبادله پول بین ایران و اعضای اینستکس طراحی شده، اما به هر حال منع شرکت ها از کار با ایران به قوت خود باقی است و تخطی از آن همچنان متضمن ریسک از دست دادن بازار امریکا یا حداقل محدودیت برای مدیران شرکت هاست. تهدیدات امریکا از طریق معاون رییس جمهور امریکا در نشست ورشو در فوریه گذشته و نیز اظهارات وزیر خارجه و رییس کارگروه اقدام ایران وزارت خارجه امریکا مبنی بر لزوم محدود ماندن اینستکس به اقلام بشردوستانه قابل توجه است. البته با توجه به شرکت سه قدرت اصلی اروپایی در اینستکس و پیوستن شماری دیگر به آن، قطعا اقدام عملی امریکا علیه اینستکس برای امریکا بدون هزینه نخواهد بود. مانع سوم ممکن است ناقص ماندن روند اجرای توصیه های FATF در ایران باشد. سه کشور اروپایی در بیانیه ژانویه خود ایران را «تشویق» کرده بودند که قبل از فعال شدن اینستکس روند همکاری با FATF را تکمیل کند؛ روندی که ظاهرا متوقف شده است.

اینکه آیا پیوستن 6 کشور اروپایی به سه کشور دیگر موجب تقویت موضع اروپا خواهد شد و نقش اروپا را در برابر امریکا تقویت خواهد کرد، امری است که باید صبر کرد و دید. موضع ایران همیشه به درستی این بوده که اینستکس بدون نفت ایران یا منابع مالی از طرق دیگر بی حاصل خواهد بود. البته نمی توان نادیده گرفت که در صورت دشواری معامله اقلام غذایی و پزشکی با اروپا در عمل از طریق کانال های بانکی معمول و در صورت تشدید فشارهای تحریمی، وجود اینستکس در این رابطه می تواند مفید باشد. مطابق آخرین آمار حجم مبادلات بین اتحادیه اروپا و ایران در نیمه نخست 2019 حدود 2 میلیارد و 700 میلیون یورو (2 میلیارد و 140 میلیون یورو صادرات اتحادیه به ایران و 580 میلیون یورو صادرات ایران به اتحادیه) بوده که البته افتی 76درصدی را نسبت به مدت مشابه در 2018 نشان می دهد. اگر به «هیچ یا همه چیز» اعتقاد نداشته باشیم، محتمل است نهادی مانند اینستکس بتواند برای تسهیل همین تجارت اندک و جلوگیری از افت بیشتر آن مفید افتد. به علاوه، اهمیت سیاسی موضع 6 کشور اروپایی در این مقطع حساس را نیز نباید نادیده گرفت. لذا در شرایطی که تلاش امریکا متوجه کشیدن اروپا به جانب خود و منزوی کردن ایران است و برخی نیز در اروپا در همین اواخر از فعال کردن «مکانیسم ماشه» سخن گفته اند، استقبال ما از این تحول همچنان یک ضرورت است.